I CSK 163/10

Sygn. akt I CSK 163/10

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 3 grudnia 2010 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Jan Górowski (przewodniczący)

SSN Marta Romańska (sprawozdawca)

SSN Bogumiła Ustjanicz

w sprawie z powództwa I. M. C. S.A. z siedzibą w P.

przeciwko Skarbowi Państwa reprezentowanemu przez Naczelnika Urzędu

Skarbowego w R.

o usunięcie niezgodności między treścią księgi wieczystej a rzeczywistym stanem

prawnym,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 3 grudnia 2010 r.,

skargi kasacyjnej strony pozwanej

od wyroku Sądu Okręgowego z dnia 14 maja 2009 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i sprawę przekazuje Sądowi

Okręgowemu do ponownego rozpoznania, pozostawiając temu

Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

2

Powód – I. M. C. S.A. w P. w pozwie skierowanym przeciwko Skarbowi

Państwa - Naczelnikowi Urzędu Skarbowego w R. wniósł o usunięcie niezgodności

treści księgi wieczystej prowadzonej przez Sąd Rejonowy nr [...] z rzeczywistym

stanem prawnym przez wykreślenie hipoteki przymusowej kaucyjnej wpisanej do

kwoty 12.137.032 zł. Powód twierdził, że 31 grudnia 2007 r. upłynął termin

przedawnienia zabezpieczonego zobowiązania podatkowego, przez co tego

samego dnia zobowiązanie wygasło. W tej sytuacji, 3 stycznia 2008 r. hipoteka nie

powinna być wpisana do księgi wieczystej, bowiem warunkiem powstania hipoteki

było istnienie zabezpieczonej wierzytelności lub stosunku prawnego, z którego

wierzytelność mogła w przyszłości powstać.

Pozwany wniósł o oddalenie powództwa.

Wyrokiem z 29 grudnia 2008 r. Sąd Rejonowy w uwzględnieniu powództwa

polecił wykreślenie hipoteki przymusowej kaucyjnej z księgi wieczystej prowadzonej

przez Sąd Rejonowy nr [...]. Wyrokiem z 14 maja 2009 r. Sąd Okręgowy oddalił

apelację pozwanego od wyroku z 29 grudnia 2008 r. Sąd Okręgowy zaakceptował

ustalenia faktyczne Sądu Rejonowego, z których wynikało, że hipoteka

przymusowa kaucyjna, której dotyczyło żądanie pozwu została wpisana jako

zabezpieczenie należności podatkowej, na podstawie nieostatecznej decyzji

Naczelnika Urzędu Skarbowego w R. z 10 grudnia 2007 r., o zabezpieczeniu na

majątku powoda zobowiązań w podatku dochodowym od osób prawnych za 2001

r., opatrzonej 11 grudnia 2007 r. zarządzeniem zabezpieczenia z klauzulą przyjęcia

zabezpieczenia do wykonania. Wniosek o wpis hipoteki został skierowany do sądu

wieczystoksięgowego 13 grudnia 2007 r., a 2 stycznia 2008 r. sąd ten dokonał

wpisu hipoteki. Postanowieniem z 7 marca 2008 r. Naczelnik Urzędu Skarbowego

w R. przedłużył termin zabezpieczenia, zaś decyzją z 20 marca 2008 r. Dyrektor

Urzędu Kontroli Skarbowej w W. określił wysokość zobowiązania podatkowego

powoda w podatku dochodowym za rok 2001 r. na 9.270.046 zł. Powód zaskarżył

tę decyzję, a Dyrektor Izby Skarbowej w W. orzekł o zawieszeniu postępowania

odwoławczego decyzją z 18 września 2008 r. do czasu wydania przez sąd cywilny

rozstrzygnięcia w niniejszej sprawie, jako mającej wpływ na toczące się

postępowanie administracyjne.

3

Sąd Okręgowy stwierdził, że ustalenie, czy w dniu dokonywania wpisu

zobowiązanie podatkowe zabezpieczone hipoteką wygasło, nie zostało zastrzeżone

do wyłącznej kompetencji organu podatkowego, a w związku z tym sąd cywilny

może badać, czy zabezpieczana hipoteką wierzytelność istniała w dacie wpisu.

Okoliczność ta stanowi element stanu faktycznego sprawy, tym bardziej,

że ewentualna decyzja administracyjna ustalająca wygaśnięcie zobowiązania

podatkowego miałaby jedynie charakter deklaratoryjny. Sąd przyjął, że w dacie

dokonania wpisu zabezpieczona hipoteką wierzytelność pozwanego nie istniała, bo

zobowiązanie podatkowe powoda przedawniło się 31 grudnia 2007 r. W tej sytuacji

nie mogła też powstać hipoteka przymusowa, a skoro została wpisana do księgi,

to żądanie zgłoszone na podstawie art. 10 u.k.w.h. podlegało uwzględnieniu.

Wyrok Sądu Okręgowego z 29 grudnia 2008 r. zaskarżył w całości pozwany.

W skardze kasacyjnej zarzucił, że orzeczenie to wydane zostało z naruszeniem: -

art. 2 § 1 w zw. z art. 1 k.p.c. przez rozstrzygnięcie zagadnienia prawnego

nienależącego do drogi postępowania cywilnego, lecz zastrzeżonego

do kompetencji organu podatkowego; - art. 177 § 1 pkt 3 k.p.c. poprzez

niezawieszenie z urzędu postępowania w sprawie do czasu wydania decyzji

administracyjnej w postępowaniu odwoławczym; - art. 10 ust. 1 ustawy z 6 lipca

1982 r. o księgach wieczystych i hipotece (tekst jedn.: Dz. U. z 2001 r. Nr 124, poz.

1361, ze zm.; dalej jako: u.k.w.h.) przez uwzględnienie powództwa mimo braku

podstaw do takiego rozstrzygnięcia w materiale sprawy. Z powołaniem się na

zarzuty streszczone wyżej, skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku

w całości i przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu do ponownego rozpoznania

przy zasądzeniu na jego rzecz kosztów zastępstwa procesowego przed Sądem

Najwyższym.

Powód wniósł o oddalenie skargi kasacyjnej i zasądzenie kosztów

postępowania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

1. W postępowaniu o usunięcie niezgodności między treścią księgi

wieczystej a rzeczywistym stanem prawnym sąd dokonuje oceny istnienia i treści

praw, które zostały ujawnione w księdze wieczystej, a o wyniku postępowania

4

decyduje stan faktyczny i prawny sprawy istniejący w chwili orzekania (por. wyrok

Sądu Najwyższego z 21 listopada 2002 r., III CKN 202/00, niepubl.). Nie oznacza to

jednak, by sąd mógł dokonywać samodzielnych ustaleń co do wszystkich

elementów tego stanu, a w szczególności co do kwestii podlegających

rozstrzygnięciu przez organ administracji na drodze postępowania

administracyjnego (por. postanowienie Sądu Najwyższego z 3 sierpnia 2004 r.,

II CK 448/03, niepubl.).

Zasady powstania i wygaśnięcia zobowiązań podatkowych uregulowane

zostały w ustawie z 29 sierpnia 1997 r. Ordynacja podatkowa (Dz. U. nr 137, poz.

926 ze zm.). Normuje ona w sposób autonomiczny m.in. kwestię przedawnienia

zobowiązań podatkowych, a przesłanki i skutki przedawnienia tych zobowiązań

zostały w ordynacji podatkowej ukształtowane w sposób odmienny od reguł

przedawnienia przyjętych dla zobowiązań cywilnych w kodeksie cywilnym.

Ordynacja podatkowa reguluje też tryb postępowania przed organami

podatkowymi, w którym rozstrzygane są sprawy z zakresu zobowiązań

podatkowych. Nie ma żadnych wątpliwości co do tego, że zobowiązanie podatkowe

nie jest zobowiązaniem cywilnoprawnym, a sprawy dotyczące tych zobowiązań,

z oczywistych względów, nie są „sprawami cywilnymi” w rozumieniu art. 1 k.p.c.

W konsekwencji, sądy cywilne nie posiadają kompetencji do kontroli rozstrzygnięć

wydawanych przez organy podatkowe ani też kompetencji do wiążącego orzekania

w sprawach wymagających aktu tych organów (tak Sąd Najwyższy w wyrokach:

z 16 października 1972 r., I PR 268/72, niepubl. i z 24 marca 2004 r., I CK 458/03,

niepubl.). Analogiczne stanowisko zostało wyrażone przez Sąd Najwyższy

w uchwale z 19 listopada 2010 r. (III CZP 88/10, niepubl.), a zgodnie z nim droga

sądowa w sprawach o ustalenie nieistnienia należności publicznoprawnej

stwierdzonej administracyjnym tytułem wykonawczym, powstającej i dochodzonej

na podstawie odrębnej regulacji prawa administracyjnego, jest niedopuszczalna.

Z przyczyn podanych wyżej, zarzut skargi kasacyjnej odnoszący się do

naruszenia przez Sąd Okręgowy art. 2 § 1 w zw. z art. 1 k.p.c. jest oczywiście

uzasadniony. Sąd Okręgowy orzekł o istnieniu zobowiązania podatkowego poza

granicami drogi sądowej wyznaczonymi przez art. 2 § 1 w zw. z art. 1 k.p.c.,

rozstrzygając w kwestii niemającej charakteru sprawy cywilnej. Z tego powodu

5

całkowicie bez znaczenia dla sprawy pozostaje podkreślana przez Sąd Okręgowy

kwestia deklaratoryjnego charakteru decyzji stwierdzającej nieistnienie

zobowiązania podatkowego. Niezależnie bowiem od rodzaju wydawanego w nich

rozstrzygnięcia (konstytutywne, deklaratywne), sprawy dotyczące zobowiązań

podatkowych należą do kompetencji organów administracji.

2. Powód wystąpił z żądaniem uzgodnienia treści księgi wieczystej

z rzeczywistym stanem prawnym poprzez wykreślenie z działu IV księgi wieczystej

prowadzonej dla użytkowania wieczystego gruntu i dla własności budynków

hipoteki, która – według jego twierdzeń – nie mogła powstać, gdyż przed datą jej

wpisania wierzytelność, którą miała zabezpieczać uległa przedawnieniu. Nie ulega

wątpliwości, że w sprawie istniała kwestia prejudycjalna, sprowadzająca się do

konieczności uzyskania orzeczenia organu podatkowego, które stanowiłoby

wiążącą wypowiedź o istnieniu lub wygaśnięciu zobowiązania podatkowego

powoda w dacie, w której doszło do wpisania hipoteki mającej zabezpieczyć

wierzytelność pozwanego o wykonanie tego zobowiązania. Do chwili

rozstrzygnięcia tej sprawy w postępowaniu administracyjnym sąd cywilny nie

dysponował więc wszystkimi przesłankami koniecznymi do oceny zasadności

powództwa o uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym.

Z tego powodu zasadny jest też zarzut naruszenia przez Sąd Okręgowy art. 10 ust.

1 u.k.w.h. przez stwierdzenie braku podstaw do wpisu hipoteki przymusowej

kaucyjnej, chociaż Sądowi nie został dostarczony dowód pozwalający na ustalenie,

że zobowiązanie podatkowe zabezpieczone hipoteką kaucyjną wygasło zanim

doszło do wpisu hipoteki kaucyjnej w księdze wieczystej prowadzonej dla

użytkowania wieczystego i własności budynków.

W sytuacji procesowej, w jakiej znalazł się Sąd po zawiśnięciu sprawy

a przed zamknięciem rozprawy, możliwe było rozważenie dwóch rozwiązań.

Po pierwsze, powództwo wytoczone na podstawie art. 10 ust. 1 u.k.w.h. mogło być

uznane za przedwczesne, skoro kwestia istnienia lub nieistnienia zabezpieczonego

hipoteką zobowiązania podatkowego nie została rozstrzygnięta na właściwej

drodze przed jego wytoczeniem. Po drugie, w związku z równoległym

prowadzeniem postępowania zmierzającego do ustalenia zobowiązania

podatkowego powoda, Sąd mógł (fakultatywnie) zawiesić postępowanie cywilne na

6

podstawie art. 177 § 1 pkt 3 k.p.c., do czasu wydania decyzji przez organ

administracji w postępowaniu odwoławczym. Każde z tych rozstrzygnięć byłoby

uzasadnione faktem, że wydanie decyzji administracyjnej stwierdzającej istnienie

bądź wygaśnięcie zobowiązania podatkowego powoda stanowi w świetle twierdzeń

uzasadniających żądanie konieczny element stanu faktycznego sprawy.

Tylko ostateczna decyzja organu podatkowego, z której wynikałoby nieistnienie

w dacie dokonania wpisu zobowiązania podatkowego zabezpieczonego przez wpis

hipoteki mogła być podstawą ustalenia, że w dacie wpisu nie istniała

zabezpieczona hipoteką wierzytelność. Trafnie zauważa skarżący, że skorzystanie

z możliwości zawieszenia postępowania powinno być warunkowane celowością

zastosowania tej instytucji w okolicznościach konkretnej sprawy oraz względami

ekonomiki procesowej (por. m.in. uzasadnienie uchwał Sądu Najwyższego

z 12 października 1979 r., III CZP 55/79, OSNC 1980, nr 3, poz. 47 i z 24 września

1981 r., III CZP 29/81, OSNC 1982, nr 4, poz. 45; postanowienia Sądu

Najwyższego z 19 października 1966 r., I CZ 112/66, OSNC 1967, nr 7-8, poz. 129

i z 17 listopada 1981 r., I CZ 119/81, OSNC 1982, nr 5-6, poz. 83; wyrok Sądu

Najwyższego z 10 lipca 2002 r., II CKN 826/00, niepubl.). Względy pragmatyczne

przemawiały w okolicznościach niniejszej sprawy za zawieszeniem postępowania

do czasu wydania ostatecznej decyzji administracyjnej w toczącym się równolegle

postępowaniu odwoławczym (por. wyrok Sądu Najwyższego z 25 maja 2007 r.,

I CSK 24/07, niepubl.). Zarzut naruszenia art. 177 § 1 pkt 3 k.p.c. został więc

w skardze kasacyjnej słusznie podniesiony.

Mając powyższe na uwadze, na podstawie art. 39815

§ 1 k.p.c., Sąd

Najwyższy orzekł, jak w sentencji. O kosztach postępowania orzeczono

na postawie art. 98 § 1 i 3 k.p.c. i 108 § 2 k.p.c. w zw. z art. 39821

k.p.c.

7