I CSK 487/10

Sygn. akt I CSK 487/10

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 3 grudnia 2010 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Jan Górowski (przewodniczący)

SSN Marta Romańska

SSN Bogumiła Ustjanicz (sprawozdawca)

w sprawie ze skargi U. Spółka z o.o. w W.

o wznowienie postępowania zakończonego prawomocnym wyrokiem

Sądu Okręgowego z dnia 16 marca 2007 r.

w sprawie z powództwa Spółdzielni Mieszkaniowej "A." w W.

przeciwko „Handel P.E.” Spółce z o.o. w W.

i U. Spółce z o.o. w W.

o opuszczenie i opróżnienie lokalu użytkowego,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 3 grudnia 2010 r.,

skargi kasacyjnej strony powodowej od wyroku Sądu Okręgowego

z dnia 11 września 2009 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i sprawę przekazuje Sądowi

Okręgowemu do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

2

Uchwałą Spółdzielni Mieszkaniowej „A.” w W. z dnia 30 września 1999 r.

wykluczona została ze Spółdzielni Handel P. E. Spółka z ograniczoną

odpowiedzialnością w W. Powództwo o uchylenie tej uchwały zostało oddalone

wyrokiem Sądu Okręgowego, a apelację Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 10

stycznia 2002 r. odrzucił, co do żądania ustalenia jej nieważności, zaś w

odniesieniu do żądania uchylenia uchwały oddalił.

W dniu 5 czerwca 2002 r. Spółka Handel i „T. T.” Spółka z ograniczoną

odpowiedzialnością w W. zawały umowę sprzedaży spółdzielczego

własnościowego prawa do lokalu użytkowego wraz z wkładem budowlanym. W dniu

5 sierpnia 2002 r. Spółka „T. T.” zgłosiła powództwo o nakazanie Spółdzielni „A.”

przyjęcia jej w poczet członków Spółdzielni. Ostatecznie powództwo to zostało

oddalone wyrokiem Sądu Apelacyjnego z dnia 18 lutego 2004 r. z uwagi na upływ

sześciomiesięcznego terminu od podjęcia uchwały o wykluczeniu Spółki Handel,

który zakończył bieg 15 maja 2000 r. Kasacja Spółki została odrzucona.

Sąd Rejonowy uwzględnił, wyrokiem z dnia 8 maja 2006 r., żądanie

Spółdzielni o nakazanie eksmisji Spółki „T. T.”, która nie legitymowała się żadnym

prawem do tego lokalu. Ponadto stwierdził, że wyrokiem z dnia 20 listopada 2001 r.

Trybunał Konstytucyjny uznał, że art. 227 § 2 prawa spółdzielczego jest zgodny z

prawem, a zatem wniosek o wystąpienie z ponownym pytaniem nie mógłby

odnieść zamierzonego skutku, zwłaszcza że sprawa dotyczy żądania eksmisji, a

nie przyjęcia w poczet członków Spółdzielni. Następcą prawnym Spółki „T. T.” jest

U. Spółka z ograniczoną odpowiedzialnością w W.

Sąd Okręgowy wyrokiem z dnia 16 marca 2007 r. oddalił apelację Spółki U.,

przyjmując za wiążący wyrok Sądu Apelacyjnego z dnia 18 lutego 2004 r. oraz

stwierdzenie przez Trybunał Konstytucyjny zgodności z Konstytucją przepisu art.

227 § 2 prawa spółdzielczego.

Po rozpoznaniu sprawy na skutek skargi Spółki U. o wznowienie

postępowania zakończonego prawomocnym wyrokiem Sądu Okręgowego z dnia

16 marca 2007 r., zaskarżonym wyrokiem Sąd Okręgowy wznowił postępowanie,

zmienił zaskarżony wyrok i oddalił powództwo. Sąd ten stwierdził, że zachodzi

3

powołana przez Spółkę podstawa wznowienia określona w art. 4011

k.p.c., skoro

wyrokiem z dnia 11 grudnia 2008 r., ogłoszonym w dniu 14 grudnia 2008 r.

Trybunał Konstytucyjny stwierdził, że art. 227 § 1 ustawy z dnia 16 września 1982 r.

prawo spółdzielcze, w brzmieniu obowiązującym przed dniem 15 stycznia 2003 r.

jest niezgodny z art. 64 ust. 2 w związku z art. 31 ust. 3 Konstytucji. Sentencja tego

wyroku nie zawiera żadnych sformułowań, które mogłyby stanowić podstawę do

uznania, że zakres jego mocy wiążącej został w jakikolwiek sposób ograniczony. Z

uzasadnień wyroków Sądów obu instancji wynika, że faktyczną podstawą prawną

rozstrzygnięć były też przepisy, na podstawie których oceniony został brak tytułu

prawnego Spółki do lokalu. Opierały się na treści art. 227 § 1 pr. spółdzielczego,

przytaczały poprzedni wyrok Trybunału, którym stwierdził, że art. 227 pr.

spółdzielczego jest zgodny z Konstytucją. Nie wiąże natomiast Sądu rozważanie

zawarte w uzasadnieniu wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 11 grudnia 2008

r., a dotyczące dopuszczalności wydania orzeczenia, w ramach którego wyraził

pogląd, że art. 227 § 1 pr. spółdzielczego nie ma zastosowania w sprawach o

eksmisję, ponieważ nie ma on mocy wiążącej w postępowaniu sądowym. Nie ma

znaczenia dla oceny uprawnienia Spółki wyrok Sądu Apelacyjnego z dnia 18 lutego

2004 r., którym oddalone zostało powództwo jej prawnej poprzedniczki o nakazanie

Spółdzielni przyjęcia jej w poczet członków, zwłaszcza że nabywca lokalu

spółdzielczego nie ma obowiązku uzyskania członkostwa spółdzielni.

Spółdzielnia „A.” oparła skargę kasacyjną na podstawie objętej art. 3983

§ 1

pkt 2 k.p.c., zarzucając naruszenie art. 190 ust. 4 Konstytucji Rzeczypospolitej

Polskiej, art. 412 § 1 i 2 k.p.c., art. 410 i art. 4011

k.p.c. przez niewłaściwe

zastosowanie art. 412 § 1 i 2 k.p.c., będące następstwem bezzasadnego przyjęcia,

że zachodzi podstawa wznowienia postępowania przewidziana art. 4011

k.p.c. i

niezastosowanie art. 410 § 1 k.p.c. Ponadto podniosła, że z naruszeniem art. 7, art.

188 pkt 1 oraz art. 190 ust. 1 Konstytucji zaskarżony wyrok rozstrzyga kwestię

zastrzeżoną wyłącznie do kompetencji Trybunału Konstytucyjnego. Skarżąca

domagała się uchylenia zaskarżonego wyroku i przekazania sprawy do ponownego

rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

4

Instytucja wznowienia postępowania pozwala na podważenie

prawomocnego orzeczenia, dlatego przyczyny usprawiedliwiające jej zastosowanie

muszą mieć charakter wyjątkowy oraz odpowiednio dużą wagę. Skarga

o wznowienie postępowania jest szczególnym środkiem procesowym

umożliwiającym ponowne rozpoznanie sprawy zakończonej już prawomocnym

merytorycznym orzeczeniem. Nadzwyczajny charakter tego środka sprawia, że

wznowienie postępowania może nastąpić wyłącznie z przyczyn ściśle określonych

w ustawie. Wyczerpujący ich katalog zawarty został w art. 401 do 404 k.p.c.

W doktrynie przyjmowany jest podział tych podstaw na podstawy nieważności,

których istnienie prowadzi do wznowienia postępowania i uchylenia orzeczenia oraz

podstawy restytucyjne, których stwierdzenie uzasadnia uchylenie orzeczenia tylko

w przypadku wystąpienia związku zachodzącego między nimi a treścią

rozstrzygnięcia oraz objęte art. 4011

k.p.c. stwierdzenie niezgodności z Konstytucją

przepisu, który był podstawą orzeczenia. Ta ostatnia podstawa ma szczególną

postać, zbliżoną do podstawy wskazanej w art. 403 k.p.c., ale mającą na celu

doprowadzenie orzeczenia sądowego do stanu zgodności z konstytucyjnie

określonymi zasadami porządku prawnego. W art. 190 ust. 4 Konstytucji

Rzeczypospolitej Polskiej wyrażona została wola ustrojodawcy ponownego

rozpoznania prawomocnie zakończonej sprawy, rozstrzygniętej w oparciu o akt

normatywny niezgodny z Konstytucją i rozpatrzenia jej zgodnie z wartościami

i zasadami konstytucyjnymi. W stanie prawnym ukształtowanym orzeczeniem

Trybunału Konstytucyjnego rozpoznanie sprawy jest podmiotowym, konstytucyjnym

prawem strony, jednym z aspektów prawa do sądu (por. wyroki Trybunału

Konstytucyjnego z dnia 9 czerwca 2003 r., SK 5/03, OTK-A 2003/6/50). Przepis

art. 4011

k.p.c. stanowi realizację wskazania z art. 190 ust. 4 Konstytucji

w postępowaniu cywilnym. Nakazuje on wznowienie postępowania sądowego

w razie orzeczenia przez Trybunał Konstytucyjny o niezgodności aktu

normatywnego z Konstytucją, ratyfikowaną umową międzynarodową lub z ustawą,

na podstawie którego zostało wydane orzeczenie. Uzyskanie rezultatu w postaci

wznowienia postępowania na podstawie art. 4011

k.p.c. wymaga stwierdzenia, że

powołany w skardze wyrok Trybunału Konstytucyjnego dotyczy aktu normatywnego

stanowiącego oparcie dla zaskarżonego w tym trybie orzeczenia. Tylko w takiej

5

sytuacji sąd w wyniku wznowienia postępowania ma możliwość innego niż

poprzednio rozstrzygnięcia sprawy.

Spółka U. wiązała podstawę wznowienia z wyrokiem Trybunału

Konstytucyjnego z dnia 11 grudnia 2008 r., K 12/08 (OTK-A 2008/10/176), który

wszedł w życie w dniu 14 grudnia 2008 r. i orzekł, że art. 227 § 1 ustawy a dnia

16 września 1982 r. – Prawo spółdzielcze (Dz. U. z 2003 r. Nr 188, poz. 1848 r.

ze zm.), w brzmieniu obowiązującym przed dniem 15 stycznia 2003 r., jest

niezgodny z art. 64 ust. 2 w związku z art. 31 ust. 3 Konstytucji Rzeczypospolitej.

Przepis ten stanowił, że własnościowe prawo do lokalu wygasa z upływem sześciu

miesięcy od dnia ustania członkostwa z innych przyczyn niż śmierć członka, chyba

że członek przed upływem tego terminu wskaże osobę, której zbył prawo, a osoba

ta złoży deklarację członkowską. W tym wypadku prawo wygasa, gdy odmowa

przyjęcia tej osoby na członka stanie się ostateczna, a od dnia ustania członkostwa

upłynęło sześć miesięcy. Nabywca może, w ciągu trzech miesięcy od dnia

doręczenia mu zawiadomienia o ostatecznej odmowie spółdzielni, wystąpić do sądu

o nakazanie przyjęcia go w poczet członków spółdzielni. Spółkę obciążał zatem

obowiązek wykazania, że rzeczywiście zachodzi podstawa z art. 4011

k.p.c.,

ponieważ wyrok Sądu Okręgowego z dnia 16 marca 2007 r. oparty został na

podstawie art. 227 § 1 prawa spółdzielczego. Nie jest bowiem wystarczające ujęcie

podstawy w sposób odpowiadający obejmującemu ją przepisowi. Użyte w art. 4011

k.p.c. sformułowanie „aktu normatywnego na podstawie którego zostało wydane

orzeczenie” oznacza, że zakwestionowany przez Trybunał Konstytucyjny przepis

prawa stanowił podstawę prawną rozstrzygnięcia (por. postanowienia Sądu

Najwyższego z dnia 20 czerwca 2007 r., V CNP 45/07, niepubl. i z dnia 6 listopada

2009 r., I CO 17/09, niepubl.). Przedmiotem postępowania w sprawie prawomocnie

zakończonej było roszczenie Spółdzielni ”A.” o nakazanie Spółce „T. T.” wydania

opisanego lokalu użytkowego. Sądy obu instancji, uznając to roszczenie za

uzasadnione, oparły orzeczenia na podstawie określającej uprawnienie

windykacyjne Spółdzielni (art. 222 § 1 k.c.). W odniesieniu do braku podstawy

władania nim przez Spółkę związane były prawomocnym wyrokiem Sądu

Apelacyjnego z dnia 18 lutego 2004 r., oddalającym jej powództwo o nakazanie

przyjęcia w poczet członków Spółdzielni, z uwagi na wygaśnięcie własnościowego

6

prawa do lokalu, będące konsekwencją upływu terminu wskazanego w art. 227 § 1

prawa spółdzielczego. Przewidziane art. 365 § 1 k.p.c. prejudycjalne związanie

prawomocnym orzeczeniem wyłącza możliwość kwestionowania faktu jego istnienia

i treści w innym postępowaniu (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 15 listopada

2007 r., II CSK 347/07, niepubl., z dnia 4 marca 2008 r., IV CSK 441/07, niepubl., z

dnia 16 lipca 2009 r., I CSK 456/08, niepubl.). Wobec tego w sprawie z powództwa

Spółdzielni, realizującej uprawnienie do własności lokalu, badanie uprawnienia

Spółki do władania nim ograniczało się do stwierdzenia niemożności powołania się

na takie prawo, co wynikało z powołanego, prawomocnego wyroku. W opisanej

sytuacji brak takiego orzeczenia uniemożliwiałby wydanie wyroku uwzględniającego

powództwo Spółdzielni o wydanie lokalu. Zakres kognicji Sądu nie obejmował

uprawnienia do ponownego rozważania istnienia podstaw do zastosowania art. 227

§ 1 prawa spółdzielczego. Nie ma znaczenia to, że Sąd Okręgowy powołał także

wymienione uregulowanie, bo nie można uznać, że stanowiło ono podstawę

rozstrzygnięcia. Wobec tego stanowisko Sądu Okręgowego, przyjmujące że doszło

do opisanego zastosowania zakwestionowanego przepisu prawa, jako podstawy

rozstrzygnięcia, nie zasługuje na uwzględnienie, co skutkuje uznaniem za

uzasadniony, zarzutu skarżącej niewłaściwego zastosowania art. 4011

k.p.c. Nie

można zgodzić się z zapatrywaniem, że utracił znaczenie wyrok Sądu

Apelacyjnego z dnia 18 lutego 2004 r., skoro nie został on wyeliminowany z obrotu

prawnego ani pozbawiony wiążącej mocy. Nie potwierdza go również powołanie się

na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 9 listopada 2005 r., P 11/05, który

wszedł w życie z dniem 30 listopada 2005 r. i stwierdzał, że art. 223 § 2, ustawy z

dnia 16 września 1982 r. – Prawo spółdzielcze (Dz. U. Nr 54, poz. 288 ze zm.),

stanowiący, że skuteczność zbycia własnościowego prawa do lokalu zależy od

przyjęcia nabywcy w poczet członków spółdzielni, uchylony przez art. 3 pkt 3

ustawy z dnia 19 grudnia 2002 r. o zmianie ustawy o spółdzielniach

mieszkaniowych oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 240, poz. 2058), jest

niezgodny z art. 64 ust. 2 w związku z art. 31 ust. 3 Konstytucji Rzeczypospolitej

Polskiej, ponieważ nie był on podstawą skargi, a nadto uzyskał moc obowiązującą

przed wydaniem obu wyroków w sprawie o wydanie lokalu. Błędna ocena istnienia

podstawy wznowienia postępowania objętej art. 4011

k.p.c. w rozpoznawanej

7

sprawie wpływa również na pozostałe, podniesione w skardze uregulowania

dotyczące dopuszczalności wznowienia, jak też na właściwą realizację ustrojowej

regulacji art. 190 ust. 4 Konstytucji.

Nie zasługiwał natomiast na podzielenie zarzut naruszenia art. 7, art. 188

pkt 1 oraz art. 190 ust. 1 Konstytucji. Nie ma podstaw do przyjęcia, że Sąd

Okręgowy, wydając zaskarżony wyrok wyszedł poza przyznane mu art. 177

Konstytucji i art. 2 ust. 1 ustawy z dnia 27 lipca 2001 r. Prawo o ustroju sądów

powszechnych (Dz. U. Nr 98, poz. 1070 ze zm.) oraz art. 178 ust. 1 Konstytucji

kompetencje orzecznicze. Stosownie do art. 190 ust. 1 Konstytucji orzeczenia

Trybunału Konstytucyjnego mają moc powszechnie obowiązującą i są ostateczne,

co niewątpliwie odnosi się również do rozpoznawanej sprawy. Wiążące znaczenie

ma sentencja orzeczenia, zaś motywy, które doprowadziły do jej ukształtowania

wskazują na wykładnię przepisów w kontekście zgodności, w tym wypadku,

z ustawą zasadniczą, co ma również wpływ na obszar i czasowy zakres

stosowania kwestionowanego uregulowania. W odniesieniu do badania zgodności

z Konstytucją nieobowiązującego już przepisu, z uwagi na treść art. 39 ust. 1 pkt 3

ustawy z dnia 1 sierpnia 1997 r. o Trybunale Konstytucyjnym (Dz. U. Nr 102,

poz. 643), przyczyny przeprowadzenia go i wydania orzeczenia merytorycznego

mają istotne znaczenie, określają obszar, w jakim przepis ten zachował jeszcze

moc obowiązującą i wskazują na potrzebę oraz zakres ochrony konstytucyjnych

wolności i praw, które mogłyby zostać naruszone jego stosowaniem. Wobec tego

przy ocenie istnienia podstawy wznowienia postępowania wskazanej w art. 4011

k.p.c. należało również rozważyć przyczyny, które zadecydowały o stwierdzeniu

niezgodności z Konstytucją zaskarżonego przepisu, co z resztą zostało dokonane

przez Sąd Okręgowy. Nie doprowadziło to jednak do właściwej wykładni

powoływanej podstawy wznowienia postępowania.

Z powyższych względów zaskarżony wyrok należało, w oparciu o art. 39815

§ 1 k.p.c., uchylić i sprawę przekazać do ponownego rozpoznania, pozostawiając

Sądowi Okręgowemu, na podstawie art. 108 § 2 w związku z art. 39821

k.p.c.,

orzeczenie o kosztach postępowania kasacyjnego.

8