I CSK 66/10

Sygn. akt I CSK 66/10

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 3 grudnia 2010 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Jan Górowski (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Marta Romańska

SSN Bogumiła Ustjanicz

w sprawie z powództwa Lilianny H.

przeciwko Teresie P. i Tadeuszowi G.

o nakazanie,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 3 grudnia 2010 r.,

skargi kasacyjnej pozwanych od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 12 sierpnia 2009 r.,

uchyla zaskarżony wyrok w części oddalającej apelację oraz

rozstrzygającej o kosztach i w tym zakresie przekazuje sprawę

Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i orzeczenia

o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

2

Powódka Lilianna H. wniosła o ustalenie, że pozwani Teresa P. i Tadeusz G.

nie byli uprawnieni do dysponowania grobem w kwaterze 41B-4-17-18 na

cmentarzu [...] w W. oraz o zobowiązanie pozwanych do przywrócenia pomnika

nagrobka do stanu przed 4 stycznia 2007 r.

Sąd Okręgowy wyrokiem z dnia 20 listopada 2008 r. ustalił, że Teresa P. i

Tadeusz G. nie byli uprawnieni do dysponowania grobem w kwaterze 41B-4-17-18

na cmentarzu [...] w W. oraz nakazał pozwanym przywrócić grób do stanu przed 4

stycznia 2007 r.

Sąd ustalił, że powódka jest córką Tadeusza P., jednego z pięciorga dzieci

(Aleksandra, Janina, Wincenty, Roman, Tadeusz) małżonków Antoniego i Leokadii

P. i ich jedyną żyjącą wnuczką. Tadeusz P. zginął w obozie pod Hamburgiem.

Aleksandra z P. M. wraz z córką Wandą oraz Janina z P. S. z mężem Janem S.

i dziećmi zginęli na Starym Mieście w czasie powstania. Symboliczny pochówek

tych osób odbył się na cmentarzu [...]. W 1945 r. w grobie w kwaterze 41B-4-17

pochowano Aleksandrę M. z córką Wandą. W grobie obok 41B-4-18 spoczęła

Janina S. z mężem i dziećmi Adamem i Włodzimierzem. Opłatę za miejsce na

cmentarzu uiścili dziadkowie powódki Antoni i Leokadia P. Mogiła miała charakter

ziemny, a następnie został postawiony nagrobek murowany.

Syn Roman zmarł na gruźlicę i nie jest znane miejsce jego pochówku.

Wojnę przeżył syn Wincenty, który mieszkał wraz z rodzicami Antonim i Leokadią

P. Z pierwszego małżeństwa miał syna Mieczysława, który mieszkał w M. pod C. i

tam został pochowany. Wincenty P. ożenił się powtórnie z Marią G., która z

pierwszego małżeństwa miała dwoje dzieci - pozwanych Teresę P. i Tadeusza G.

W 1971 r. zmarli Antoni (21.01.1971) i Leokadia P. (14.04.1971) i zostali

pochowani w grobie 41B-4-18.

W 1993 r. zmarła Maria G.-P., druga żona Wincentego P., matka

pozwanych, który zmarł w 1998 r. Ich ciała zostały złożone w grobie 41B-4-18.

Do dnia 4 stycznia 2007 r. pomnik stanowiący nagrobek 41B-4-18 miał

charakter dubeltowy, z jednej strony na tablicy wypisani byli małżonkowie Antoni

i Leokadia P., z drugiej małżonkowie Wincenty i Maria P. Na środku znajdowała się

granitowa płyta z nazwiskami osób, które zginęły w Powstaniu Warszawskim.

3

W dniu 15 grudnia 2006 r. pasierbowie Wincentego P. - Teresa P. i Tadeusz

G. złożyli oświadczenie Zarządowi Cmentarza, z którego wynika, że są oni

jedynymi osobami, które rościłyby prawa do spornego grobu, oraz że to oni

sprawują nad nim opiekę. Jednocześnie wnieśli o przepisanie prawa dysponowania

tymi grobami na syna Teresy P. – Tomasza oraz Tadeusza G.

Po uzyskaniu prawa do dysponowania grobami pozwany Tadeusz G. w

miejsce pomnika dubeltowego postawił oddzielnie dwa niezależne pomniki. W

miejscu gdzie widniały napisy Antoniego i Leokadii P. pozwany postawił granitowy

nagrobek dla siebie i potomnych, zaś małą tabliczkę z ich imionami umieścił na

płycie tego pomnika w prawym górnym rogu. Z drugiej części pozwani wyodrębnili

pomnik pojedynczy. Część, w której powstał nowy pomnik granitowy ma numer

41B-4-17, drugi ma numer 41B-4-18.

W dniu 7 maja 2007 r. zmarła matka powódki, która chcąc pochować ją

w grobie dziadków dowiedziała się, że prawo dysponowania grobem należy do

pozwanych, którzy nie wyrazili zgody na jej pochówek w tym grobie.

Sąd Okręgowy uwzględniając powództwo wskazał, że uprawnienie do grobu

ma dwojaki charakter: niemajątkowy, wynikający z kultu osoby zmarłej i prawa osób

żyjących do pielęgnowania grobu, decydowania o jego losach oraz majątkowy gdyż

zakup miejsca na cmentarzu i wyposażenie grobu wymaga nakładów finansowych.

Odwołując się do unormowania zawartego w art. 10 ust. 1 ustawy z dnia

31.01.1959 r. o cmentarzach i chowaniu zmarłych (jedn. tekst: Dz. U. z .2000 r.

Nr 23, poz. 295, dalej: „ustawa”) uznał, że powódka ma w pierwszej kolejności

prawo do grobu, wyprzedzające pozwanych, jako tylko powinowatych

z założycielami grobu.

Oświadczenie złożone przez pozwanych, skutkujące przeniesieniem prawa

do dysponowania grobem uznał za niezgodne z prawdą. Wskazał ponadto,

że żądanie powódki przywrócenia pomnika do stanu poprzedniego nie stanowi

naruszenia zasad współżycia społecznego.

Na skutek apelacji pozwanych Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 12 sierpnia

2009 r. w pkt I sprostował oczywistą niedokładność w komparycji wyroku Sądu

Okręgowego w ten sposób, że po słowach „o ustalenie” dodał „i nakazanie”, a w pkt

II zmienił zaskarżony wyrok w punkcie pierwszym w ten sposób, że powództwo o

ustalenie oddalił oraz w pkt III oddalił apelację w pozostałej części.

4

Sąd Apelacyjny uznał, że brak po stronie powódki interesu prawnego

w żądaniu ustalenia, choć pozwani nie byli uprawnieni do dysponowania grobem.

Czas przeszły, użyty przez powódkę, wskazuje, że dotyczy ono zaistniałych

już faktów - odmowy zgody na pochowanie jej matki i zmiany konstrukcji oraz

wystroju grobu. Jego zdaniem, z obydwu tych zdarzeń wynikają dla powódki

roszczenia o świadczenie, co skutkuje niezasadnością roszczenia o ustalenie.

Podkreślił, że z faktu odmowy pochowania w grobie matki powódka nie wywodziła

żadnego roszczenia.

Sąd drugiej instancji ocenił, że powódka ma prawo dysponowania spornym

grobem, związane z jej pokrewieństwem w linii prostej z założycielami grobu.

Wynika z niego uprawnienie do decydowania o tym, jakie dalsze osoby, mogą być

w nim pochowane, jak również o zewnętrznym wystroju „grobowca”. Ochrona dóbr

osobistych powódki, ma bowiem na celu realizację prawa niemajątkowego do

sprawowania kultu zmarłych krewnych pochowanych w grobowcu oraz

decydowania o wyglądzie zewnętrznym rodzinnego „grobowca”.

Wyrok Sądu Apelacyjnego w części oddalającej apelację pozwani zaskarżyli

skargą kasacyjną, wskazując jako podstawę naruszenie przepisów prawa

materialnego, tj. art. 10 ust. 1 ustawy przez jego błędną wykładnię i niewłaściwe

zastosowanie oraz art. 24 § 1 k.c. przez jego niewłaściwe zastosowanie.

Wnieśli o uchylenie zaskarżonego wyroku w zaskarżonej części i przekazanie

sprawy do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Prawo do grobu ma dwojaki charakter: osobisty i majątkowy, przy czym

elementom osobistym przypada rola wiodąca, bez względu na to, jaka jest wartość

elementów majątkowych tego prawa i na czym one polegają. Do uprawnień

osobistych, zalicza się przede wszystkim pochowanie po śmierci zwłok

uprawnionego w wybranym przez niego miejscu w grobie jednoosobowym lub

wieloosobowym rodzinnym, obok zwłok osób mu bliskich oraz kult pamięci

zmarłych, który polega na przysługujących człowiekowi różnych wolnościach,

wypływających ze sfery uczuć i odczuć odnoszącej się do postaci osoby zmarłej,

okazywania szacunku dla wspomnień i pamięci o niej, urządzenia pogrzebu oraz

5

grobowca i decydowania o jego wystroju, załatwiania spraw z zarządem cmentarza,

ochronie przed naruszeniami, składania wieńców, palenia zniczy, decydowania lub

współdecydowania o przeznaczeniu wolnych miejsc w grobowcu dla pochowania

dalszych zmarłych itp. W tym przypadku, jak trafnie podniesiono w literaturze

i judykaturze, mamy do czynienia z jednym dobrem osobistym tj. kultem pamięci

osoby zmarłej, choć może chodzić o ochronę różnych uprawnień dotyczących

pochowania osoby bliskiej i pamięci o niej (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia

13 lipca 1977 r., I CR 234/77 nie publ.). Przedmiotem ochrony prawnej jest w tym

wypadku prawo do sprawowania kultu osoby zmarłej, natomiast przesłanką tej

ochrony jest naruszenie dobra osobistego podmiotu tego prawa.

Elementy osobiste prawa do grobu mają charakter przeważający i są

związane z określoną osobą; jako prawa osobiste są niezbywalne i niedziedziczne

(por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 13 lutego 1979 r., OSNCP 1979, nr 10,

poz. 195). Z tego względu w zasadzie prawo do grobu jest tylko jednym

z samoistnych praw majątkowych, co do którego nie ma zakazu ustawowego jego

zbywalności ani wyłączenia od dziedziczenia tylko wtedy, gdy miejsce na

cmentarzu zostało nabyte i grób został urządzony przez osobę pozostającą przy

życiu i jest wolny, tj. nikt nie został w nim pochowany (por. uchwałę Sądu

Najwyższego z dnia 2 grudnia 1994 r., III CZP 155/94, niepubl.). Jeżeli natomiast

w grobie spoczywają już zwłoki określonej osoby uprawnionej do pochowania, to na

skutek pochówku następuje zdominowanie uprawnień niemajątkowych i w związku

z czym dopuszczalność rozporządzenia prawem do grobu wygasa. Z tą chwilą nie

jest już możliwe rozdzielenie uprawnień majątkowych od osobistych i z tego

względu - jak trafnie podniesiono w literaturze - prawa majątkowe tracą swoją

odrębność w tym sensie, że nie mogą być przedmiotem wyłącznego korzystania

i rozporządzania ze strony dotychczasowego ich podmiotu, a to ze względu na

prawa do grobu przysługujące pozostałym uprawnionym, których źródłem jest fakt

powiązań rodzinnych z osobą pochowaną w grobie (por. uchwałę Sądu

Najwyższego z dnia 29 września 1978 r. III CZP 56/78, OSNC 1979, nr 4, poz. 68).

W rezultacie osoba, która wybudowała grób na podstawie zawartej przez

siebie umowy z zarządem cmentarza i uiściła należną opłatę cmentarną, z chwilą

pochowania pierwszego zmarłego, nie może już bez porozumienia z osobami,

6

o których mowa w art. 10 ust. 1 ustawy decydować samodzielnie o pochowaniu

w tym grobie innych zmarłych. Z treści więc prawa do grobu wynika, że jeżeli prawo

to stało się wspólnym prawem dwu lub więcej osób, to nie podlega dziedziczeniu

(por. np. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 13 lutego 1979 r., I CR 25/79, OSNC

1979, nr 10, poz. 195 i uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 2 lutego 1994 r., III CZP

155/94, OSNC 1995, nr 3, poz. 52).

Pochowanie zwłok w grobie ziemnym zapewnia najbliższym członkom

rodziny osoby zmarłej uprawnionej do pochówku, że przed upływem lat dwudziestu

nie zostanie on użyty do ponownego pochowania (art. 7 ustawy). Dla zapobieżenia

ponownemu użyciu grobu po upływie tego okresu każdy może zgłosić zastrzeżenie

i uiścić opłatę, przewidzianą dla pochowania zwłok. Do przedłużenia zakazu

ponownego użycia grobu na dalsze dwadzieścia lat w przypadku sporu

o to uprawnienie między osobą objętą hipotezą art. 10 ust 1 ustawy, a osobą

niewymienioną w tym przepisie pierwszeństwo ma ta pierwsza (por. orzeczenie

Sądu Najwyższego z dnia 17 września 1986 r., IV CR 236/86, OSNCP 1987, nr 12,

poz. 206). Artykuł 10 ustawy ma jednak tylko to znaczenie, że określa osoby,

którym przysługuje prawo do pochowania; nie stanowi jednak materialnoprawnego

źródła powstania prawa do grobu.

Osoba, która zgłasza zastrzeżenie i uiszcza opłatę nie nabywa przez to dla

siebie żadnego prawa, a ten komu prawo do grobu przysługuje nie traci go i nie

podlega ono ograniczeniu. Skutkiem upływu dwudziestoletniego terminu i braku

zastrzeżenia oraz uiszczenia opłaty do grobu ziemnego jest wygaśnięcie

uprawienia do grobu ziemnego (por. uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 29 marca

1977 r., III CZP 17/77 nie publ.) i to także wtedy, gdy uiszczono opłatę

za pochowanie w grobie murowanym, a ostatecznie do wymurowania nie doszło

i zwłoki pochowano w grobie ziemnym (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia

30 sierpnia 1975 r., II CR 405/75). Trafnie jednak w literaturze podniesiono,

że prawo do grobu ziemnego nie wygasa automatycznie z upływem 20 lat, i także

po tym terminie posiadający prawo do grobu może skutecznie zgłosić zastrzeżenie

o przedłużeniu i uiścić opłatę. Prawo do grobu ziemnego, w braku zastrzeżenia po

upływie 20 letniego terminu wygasa dopiero wtedy, gdy zarząd cmentarza użył go

do ponownego pochowania, tj. oddał dane miejsce komu innemu,

7

nieposiadającemu wcześniej prawa do grobu w tym miejscu, celem pochowania

tam zwłok innego „obcego” zmarłego.

Grób ziemny nie uzyskuje statusu grobu murowanego przez sam fakt

uiszczenia opłaty przewidzianej za grób murowany. Zmiana charakteru grobu

ziemnego na murowany jest możliwa oraz dopuszczalna i wymaga zawarcia

stosownej umowy oraz uiszczenia odpowiedniej opłaty. Do grobów murowanych

przeznaczonych do pochowania więcej niż jednych zwłok nie mają zastosowania

ograniczenia dotyczące ponownego użycia grobu (art. 7 ust. 3 ustawy), a zatem

członkowie rodziny uprawnieni do tego grobu nie tylko nie muszą po upływie 20 lat

przedłużać tego prawa, ale także uiszczać ponownej opłaty. W tym wypadku

zarządowi cmentarza nie przysługuje prawo dysponowania wolnymi miejscami

w grobie murowanym ani przed, ani po upływie dwudziestu lat od pochowania, ani

do pobierania kolejnej opłaty.

Z dokonanych przez Sąd pierwszej instancji nieprecyzyjnych

i niekompletnych ustaleń wynika, że w 1945 r. w kwaterze 41B- 4-17 pochowano

Aleksandrę M. z córką Wandą, a w kwaterze 41B–4-18 Janinę S. z mężem Janem i

dwójką dzieci Adamem i Włodzimierzem. Pomimo spornej okoliczności, czy był to

pogrzeb jedynie symboliczny i dołączenia przez powódkę do odpowiedzi na

apelację dokumentów jej dotyczących, Sąd Apelacyjny w żaden sposób się do nich

nie odniósł, ani też nie przyjął jako własnych ustaleń Sądu Okręgowego. W tym

stanie rzeczy należało uznać, że co do grobu 41B-4-17, występuje luka w

ustaleniach faktycznych uniemożliwiająca ocenę naruszenia przez Sąd Najwyższy

art. 24 § 1 k.c. Nie można bowiem stwierdzić, czy był to grób zajęty, czy jest to

nadal grób pusty oraz czy i kiedy został przekształcony w grób murowany.

W kwaterze 41B-4-18 pochowani zostali w 1971 r. dokonujący opłat za te

miejsca dziadkowie powódki i powinowaci pozwanych małżonkowie Antoni

i Leokadia P. Jak wynika z powyższych uwag, na skutek ich pochowania powstało

dla ich zstępnych wspólne prawo do grobu. Prawo to przysługuje powódce jako ich

wnuczce, a także przysługiwało ich synowi Wincentemu P. Skoro w wykonaniu

prawa współuprawnionego do przedmiotowego grobu w 1993 r. została pochowana

w nim druga żona Wincentego Maria G. voto P. (por. wyroki Sądu Najwyższego

z dnia 28 listopada 1983 r. I CR 328/83, LEX nr 8574 i z dnia 16 czerwca 1998 r.,

8

I CKN 729/97 nie publ.), to na skutek tego pochówku współuprawnionymi tego

wspólnego prawa do grobu stali się także pozwani. Należy więc podkreślić,

że w przedmiotowym grobie pozwani mają pochowaną matkę, a powódka

dziadków.

Sąd Apelacyjny stosując tymczasem wprost zasady dziedziczenia naruszył

art. 24 k.c. w zw. z art. 10 ust 1 ustawy, gdyż nie brał pod uwagę,

że współuprawnionymi do spornego grobu są także pozwani. Dodać należy, że art.

199 - 205 k.c. wprawdzie dotyczą zarządu rzeczą wspólną będącą przedmiotem

współwłasności, niemniej w drodze analogi mogą mieć zastosowanie do wspólności

innych praw, w tym również do wspólnego prawa do grobu. Nadają się zwłaszcza

do rozwiązywania spornych kwestii pomiędzy współuprawnionymi związanych

z korzystaniem ze wspólnego grobu (por. np. orzeczenia Sądu Najwyższego z dnia

28 maja 1978 r. I CR 57/78, OSNCP 1979, nr 9, poz. 163 i z dnia 29 września

1978 r., III CZP 56/78, OSNCP 1979 nr 4, poz. 68).

Z powyższych względów Sąd Najwyższy orzekł, jak w sentencji (art. 39815

§ 1 k.p.c.).