II UK 131/10

Sygn. akt II UK 131/10

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 2 grudnia 2010 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Zbigniew Hajn (przewodniczący)

SSN Katarzyna Gonera

SSN Zbigniew Myszka (sprawozdawca)

w sprawie z wniosku J. S.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych

z udziałem zainteresowanych: A. A. i in. ,

o przeniesienie odpowiedzialności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 2 grudnia 2010 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawcy od wyroku Sądu Apelacyjnego […]

z dnia 19 stycznia 2010 r.,

oddala skargę kasacyjną.

Uzasadnienie

Sąd Apelacyjny Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych wyrokiem z dnia

19 stycznia 2010 r. oddalił apelację wnioskodawcy J. S. od wyroku Sądu

Okręgowego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych z dnia 29 marca 2009 r.,

wydanego w sprawie z udziałem zainteresowanych: A. A. i in. , o przeniesienie

2

odpowiedzialności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, którym Sąd oddalił

odwołanie wnioskodawcy od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 17

grudnia 2007 r. stwierdzającej, że odpowiada on całym swoim majątkiem za

zobowiązania Przedsiębiorstwa Automatyki M. S.A. z tytułu składek na

ubezpieczenie społeczne za luty 2002 r. oraz maj- wrzesień 2002 r. w łącznej

kwocie 910.389, 90 zł.

W sprawie tej ustalono, że wnioskodawca był członkiem zarządu P.P.A. M.

S.A. (zwanej dalej Spółką) w okresie od 26 lutego 2000 r. do 8 września 2003 r., tj.

do dnia ogłoszenia upadłości Spółki. 4 października 2002 r. Spółka złożyła wniosek

o otwarcie postępowania układowego, które zostało otwarte w dniu 16 grudnia 2002

r. 8 kwietnia 2003 r. układ został przyjęty przez wierzycieli, a 14 kwietnia 2003 r.

zatwierdził go postanowieniem Sąd Rejonowy. Z bilansu Spółki z 30 czerwca 2003

r. wynikało, że na dzień jego sporządzenia Spółka osiągnęła stratę w kwocie

720.688 zł netto. Spółka nie opłaciła składek na ubezpieczenie społeczne,

zdrowotne, Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych

Z tych tytułów na dzień wydania zaskarżonej decyzji (17 grudnia 2007 r.) powstały

zaległości w kwocie 910.389,90 zł.

Wobec niewywiązywania się z postanowień układu Spółka złożyła 25 lipca

2003 r. wniosek o ogłoszenie upadłości. W związku z zadłużeniem, 3 września

2003 r. organ egzekucyjny wszczął na podstawie wystawionych przez Zakład

Ubezpieczeń Społecznych Inspektorat Miejski tytułów wykonawczych postępowanie

egzekucyjne przeciwko Spółce, w toku którego dokonano zajęcia jej rachunku

bankowego. Wszczęcie tego postępowania egzekucyjnego nastąpiło przed

ogłoszeniem upadłości Spółki. 5 grudnia 2003 r. Bank Przemysłowy S.A.

poinformował, że w związku z ogłoszeniem upadłości Spółki zajęcie rachunku nie

może być zrealizowane. W dniu 8 września 2003 r. Sąd Rejonowy ogłosił upadłość

Spółki.

Pismem z dnia 16 października 2003 r. organ ubezpieczeń społecznych

zgłosił do masy upadłości Spółki wierzytelność. Plan podziału funduszów masy

upadłości przewidywał zaspokojenie organu rentowego w kwocie 6.342,76 zł (1,5%

zgłoszony do masy upadłości wierzytelności). W postępowaniu upadłościowym

organ rentowy nie został w całości zaspokojony. Postanowieniem z dnia 15 maja

3

2006 r. Sąd Rejonowy, w związku z dokonaniem przez syndyka całkowitej likwidacji

majątku masy upadłości i wykonaniu planu podziału, stwierdził ukończenie

postępowania upadłościowego. Postanowienie o wykreśleniu Spółki z Krajowego

Rejestru Sądowego uprawomocniło się 7 września 2006 r.

Sąd Apelacyjny, rozpoznając apelację wnioskodawcy, podzielił stanowisko

Sądu Okręgowego, że wnioskodawca jako członek zarządu Spółki odpowiada za jej

zaległości z tytułu składek społeczne wskazane w zaskarżonej decyzji z dnia 17

grudnia 2007 r., ponieważ nie spełnił przesłanek uwalniających go od tej

odpowiedzialności z art. 116 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. Ordynacja

podatkowa (jednolity tekst: Dz.U. z 2005 r. Nr 8 poz. 60 ze zm., zwanej dalej

Ordynacją podatkową), w brzmieniu obowiązującym przed dniem 1 stycznia 2003

r., (tj. przed wejściem w życie ustawy z dnia 12 września 2002 r. o zmianie ustawy -

Ordynacja podatkowa oraz o zmianie niektórych innych ustaw, Dz.U. Nr 169, poz.

1387). Wnioskodawca nie wskazał bowiem, aby istniał jakikolwiek majątek Spółki, z

którego można było prowadzić egzekucję. Ponadto wniosek o ogłoszenie upadłości

Spółki nie został zgłoszony przez wnioskodawcę w czasie właściwym, ponieważ

według ustaleń Sądu Okręgowego z analizy sprawozdań finansowych oraz akt

rejestrowych Spółka już w 2001 r., jak również w 2002 r. wykazywała znaczne

straty, co powinno prowadzić do złożenia wniosku o ogłoszenie jej upadłości już w

tym okresie. Za rok obrotowy 2001 Spółka odnotowała stratę w wysokości

2.282.484,64 zł netto, natomiast w 2002 r. - 3.084,693,27 zł. Oznaczało to, że zła

sytuacja finansowa Spółki uzasadniała złożenie wniosku o ogłoszenie upadłości na

kilka miesięcy przed datą złożenia wniosku o otwarcie postępowania układowego.

Wnioskodawca nie wykazał w żaden sposób, że niezgłoszenie wniosku o

ogłoszenie upadłości nastąpiło bez jego winy. Jednocześnie organ rentowy

udowodnił istnienie pozytywnych przesłanek odpowiedzialności wnioskodawcy z

tytułu tych zaległości. Bezspornie wnioskodawca w okresie od 26 lutego 2000 r. do

8 września 2003 r. był członkiem zarządu Spółki, a zakończenie postępowania

upadłościowego po skutecznej likwidacji całości masy upadłości upadłego i braku

zaspokojenia wierzyciela oznaczało, że egzekucja prowadzona na rzecz organu

ubezpieczeń społecznych okazała się bezskuteczna.

4

W skardze kasacyjnej wnioskodawca zarzucił naruszenie przepisów prawa

materialnego, w szczególności: art. 116 Ordynacji podatkowej przez jego błędną

wykładnię „i przyjęcie odpowiedzialności członka zarządu spółki akcyjnej za

zobowiązania spółki z uwagi na nie zgłoszenie wniosku o ogłoszenie upadłości we

właściwym czasie, w sytuacji gdy zgłoszenie upadłości nastąpiło w czasie

wykonywania układu zatwierdzonego wcześniej postanowieniem Sądu w

następstwie niemożności jego wykonania, a więc w czasie właściwym w rozumieniu

tego przepisu”. Okolicznością uzasadniającą przyjęcie skargi do rozpoznania jest

występowanie w sprawie istotnego zagadnienia prawnego, czy wszczęcie

postępowania zapobiegającego ogłoszeniu upadłości, o którym mowa w art. 116 §

1 pkt 1 Ordynacji podatkowej, „a mianowicie złożenie przez członka zarządu spółki

akcyjnej podania o otwarcie postępowania układowego, przyjęcie układu przez

wierzycieli, a następnie jego zatwierdzenie przez Sąd stanowi przesłankę do

uznania, że zgłoszony w następstwie niemożności wykonania układu, wniosek o

ogłoszenie upadłości został złożony we właściwym czasie, co jednocześnie

wyklucza, że winien być on zgłoszony jeszcze przed wszczęciem postępowania

układowego”.

W postępowaniu o otwarcie postępowania układowego Sąd nie dopatrzył się

negatywnych przesłanek postępowania układowego, co oznaczało, że nie istniały

wówczas jeszcze przesłanki do zgłoszenia wniosku o upadłość Spółki i nie mogły

one istnieć przed zgłoszeniem wniosku o układ. Według skarżącego zgodnie z art.

116 Ordynacji podatkowej dla skutecznego uwolnienia się od odpowiedzialności

członka zarządu z tytułu składek wystarczy też wszczęcie postępowania

układowego we właściwym czasie. Zatwierdzenie przez Sąd układu z wierzycielami

oznacza, że podanie o jego otwarcie zostało zgłoszone we właściwym czasie, a

ponadto istnieją ku temu uzasadnione podstawy. Jeżeli zatem dłużnik składa

wniosek o ogłoszenie upadłości, w sytuacji, gdy zawarty układ w dalszym ciągu jest

wykonywany, to wniosek o upadłość jest zgłoszony w czasie właściwym, który

uwalnia członka zarządu Spółki od ponoszenia odpowiedzialności za jej zaległości

składkowe z art. 116 Ordynacji podatkowej.

W konsekwencji skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i

przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi drugiej instancji,

5

względnie o uchylenie zaskarżonego wyroku i oddalenie powództwa, a także o

zasądzenie od organu rentowego na jego rzecz kosztów postępowania w

postępowaniu kasacyjnym.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna nie mogła być uwzględniona. Nie zawierała ona

proceduralnych zarzutów kasacyjnych, co oznaczało związanie Sądu Najwyższego

(art. 39813

§ 2 k.p.c.) ustaleniem zaskarżonego wyroku, że pogarszająca się

sytuacja finansowa Spółki, która w roku obrotowym 2001 odnotowała stratę w

wysokości 2.282.484,64 zł netto, a w 2002 r. - 3.084.693,27 zł netto, „uzasadniała

złożenie wniosku o ogłoszenie upadłości na kilka miesięcy przed dniem złożenia

wniosku o otwarcie postępowania układowego”. Wprawdzie taka konkluzja zdaje

się pozostawać prima facie w sprzeczności ze wszczęciem i zatwierdzeniem

postępowania układowego Spółki z jej wierzycielami, w którym - wedle twierdzeń

autora skargi kasacyjnej - Sąd nie dopatrzył się „negatywnych przesłanek

skutkujących bezzasadnością postępowania układowego, a tym samym nie

zaistniały przesłanki konieczne do ogłoszenia upadłości i nie mogły one istnieć

przed zgłoszeniem wniosku o układ”, tyle że ujawniona kolizja ma charakter

pozorny, ponieważ z miarodajnych ustaleń faktycznych wynika, że Spółka po

zatwierdzeniu w dniu 14 kwietnia 2003 r. układu z wierzycielami dopiero 25 lipca

2003 r. złożyła wniosek o ogłoszenie upadłości i to „wobec nie wywiązywania się z

postanowień układu”. Podważa to racjonalność twierdzeń autora skargi kasacyjnej,

jakby zawarcie układu, który nie był wykonywany, nie sprzeciwiało się „dobrym

obyczajom i porządkowi publicznemu”, a skarżący „jako ówczesny członek zarządu

dysponując takim samym rozeznaniem, nie mógł przy zachowaniu wszelkich reguł

staranności jakie wiążą się ze sprawowaniem tej funkcji stwierdzić, że może być

inaczej”. Tymczasem ustalenie, że zatwierdzony postanowieniem właściwego sądu

układ dłużnika z wierzycielami, który nie był realizowany przez dłużną Spółkę, nie

wykluczało przyjęcia, że wniosek o ogłoszenie upadłości Spółki był oczywiście

spóźniony. Ponadto judykatura przyjmuje, że zawarcie układu, który nie był

wykonywany, bo z jego postanowień Spółka nie wywiązywała się, sprzeciwia się

6

dobrym obyczajom i porządkowi publicznemu (por. uchwałę Sądu Najwyższego z

dnia 20 lipca 1995 r., III CZP 87/95, OSNC 1995 z. 11, poz. 162.

W poddanym osądowi zakresie Sąd Najwyższy miał ponadto na uwadze, że

w stanie prawnym adekwatnym do osądzenia sprawy, należności z tytułu składek

były wyłączone z postępowania układowego (art. 25 ustawy z dnia 13 października

1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych, Dz.U. Nr 137, poz. 887, aktualnie

jednolity tekst: Dz.U. z 2009 r. Nr 205, poz. 1585 ze zm., powoływanej dalej jako

ustawa o systemie ubezpieczeń społecznych). Mogło to oznaczać, że zaległości

składkowe nie były objęte oceną zdolności układowej dłużnika i możliwości

zawarcia układu z wierzycielami. Równocześnie wyłączenie zaległości składkowych

z postępowania układowego w żadnym razie nie zwalniało dłużnika (płatnika tych

składek) z obowiązku spłaty zaległych i opłacania bieżących należności

składowych. Takie stanowisko w szczególności potwierdził Sąd Najwyższy w

wyroku z dnia 19 marca 2010 r., II UK 258/09 (dotychczas niepublikowany),

przyjmując, że zawarcie układu nie eliminuje możliwości powstania stanu

niewypłacalności spółki uzasadniającego złożenie wniosku o ogłoszenie upadłości,

jeżeli spółka nie spłaca nieobjętych układem należności publicznoprawnych

powstałych przed jego zawarciem i należności powstałych na bieżąco. Oznacza to,

że utrzymywanie się lub powstanie nawet w trakcie postępowania układowego

przesłanek do ogłoszenia upadłości nie zwalnia zarządu spółki ze zgłoszenia „we

właściwym czasie” wniosku o ogłoszenie jej upadłości.

Dopiero w zmodyfikowanym od 1 lipca 2004 r. i aktualnym stanie prawnym

ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, zakład może wyrazić zgodę na

objęcie układem należności z tytułu składek finansowanych przez płatnika składek

(art. 25 ust. 2), ale spłata zaległości składkowych, które zostały objęte układem,

może polegać wyłącznie na rozłożeniu ich na raty (art. 25 ust. 3 zdanie pierwsze).

Te podstawowe regulacje systemowe wpływają na ocenę wszczęcia postępowania

zapobiegającego upadłości (postępowania układowego) we właściwym czasie, jako

przesłanki uwalniającej członka zarządu spółki akcyjnej (albo spółki z o.o.) od

ponoszenia odpowiedzialności za zaległości składkowe spółki także dlatego, że art.

116 Ordynacji podatkowej stosuje się odpowiednio z odesłania art. 31 ustawy

systemowej. Takie złożone uwarunkowania normatywne oraz miarodajne ustalenia

7

faktyczne zaskarżonego wyroku sprawiały, że w rozpoznawanej sprawie Sąd

Najwyższy uznał, iż zawarcie układu z wierzycielami, który nie był realizowany ze

względu na utrzymujący się stan niewypłacalności spółki akcyjnej, bo w dalszym

ciągu nie płaciła ona długów, gdyż jej majątek nie wystarczał na ich pokrycie, nie

zwalniało tej spółki z obowiązków spłaty zaległości składkowych w całości oraz

bieżącego opłacania składek na ubezpieczenie społeczne, zdrowotne oraz

Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych (art. 25 ust.

1 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych), a zarządu spółki z obowiązku

zgłoszenia we właściwym czasie wniosku o ogłoszenie upadłości spółki, pod

rygorem przeniesienia na członków zarządu odpowiedzialności za zaległości

składkowe na podstawie art. 116 Ordynacji podatkowej. Inaczej rzecz ujmując,

zawarcie przez spółkę akcyjną (dłużnika) z jej wierzycielami układu, który nie

obejmował należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne, zdrowotne

oraz Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych, nie

wykluczało przeniesienia odpowiedzialności na członków jej zarządu za zaległości

składkowe Spółki akcyjnej na podstawie art. 116 § 1 Ordynacji podatkowej w

związku z art. 31 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych.

Mając powyższe na uwadze Sąd Najwyższy wyrokował jak w sentencji w

zgodzie z art. 39814

1 k.p.c.