I UK 203/10

Sygn. akt I UK 203/10

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 7 grudnia 2010 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Małgorzata Wrębiakowska-Marzec (przewodniczący)

SSN Zbigniew Korzeniowski (sprawozdawca)

SSN Roman Kuczyński

w sprawie z odwołania J. K.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych

o emeryturę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 7 grudnia 2010 r.,

skargi kasacyjnej ubezpieczonego od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 10 marca 2010 r.,

oddala skargę kasacyjną.

Uzasadnienie

Sąd Apelacyjny wyrokiem z 10 marca 2010 r. zmienił wyrok Sądu Okręgowego z

17 grudnia 2009 r. i oddalił odwołanie wnioskodawcy J. K. od decyzji pozwanego z

28 kwietnia 2009 r. odmawiającej mu prawa do wcześniejszej emerytury z braku 15

2

lat pracy w szczególnych warunkach. Sąd Okręgowy przyznał wnioskodawcy

wcześniejszą emeryturę zaliczając do wymaganego okresu zatrudnienie jako

kierowcy samochodu o ciężarze powyżej 3,5 tony od 22 czerwca 1973 r. do 22

kwietnia 1988 r. oraz zasadniczą służbę wojskową od 24 października 1969 r. do

14 października 1971 r. Przed służbą wojskową wnioskodawca był zatrudniony jako

kierowca samochodu Nysa w Polskim Towarzystwie Turystyczno-Krajoznawczym

Zarząd Okręgu i po służbie wojskowej powrócił do tej pracy. W służbie wojskowej

był kierowcą samochodów ciężarowych powyżej 3,5 tony. Specyficzny charakter

służby nakazywał zaliczenie jej do okresu pracy w szczególnych warunkach;

wnioskodawca posiadał zatem wymagany na 1 stycznia 1999 r. (w związku z art.

184 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z FUS; dalej jako „ustawa

emerytalna”) okres 15 lat pracy w szczególnych warunkach. Po apelacji pozwanego

Sąd Apelacyjny uznał, że nie ma podstaw do zaliczenia jako okresu pracy w

warunkach szczególnych okresu zasadniczej służby wojskowej od 24 października

1969 r. do 14 października 1971 r., gdyż w przerwanym służbą wojskową

zatrudnieniu od 1 kwietnia 1968 r. do 14 stycznia 1972 r. nie świadczył pracy w

szczególnych warunkach. Ma to decydujące znaczenie dla prawnej kwalifikacji

spornego okresu, gdyż pozytywne rozstrzygnięcie warunkuje praca w szczególnych

warunkach przed rozpoczęciem zasadniczej służby wojskowej i powrót do tej pracy

po jej zakończeniu (wyrok Sądu Najwyższego z 6 kwietnia 2006 r., III UK 5/06,

OSNP 2007 nr 7-8, poz. 108).

Skarga kasacyjna zarzuciła naruszenie prawa materialnego przez:

1. niewłaściwe zastosowanie art. 124 i art. 125 ustawy z 30 stycznia 1959 r. o

powszechnym obowiązku wojskowym, podczas gdy w okresie odbywania przez

skarżącego zasadniczej służby wojskowej obowiązywał przepis art. 108 ustawy z

21 listopada 1967 r. o powszechnym obowiązku obrony PRL i § 5 rozporządzenia

Rady Ministrów z 22 listopada 1968 r. w sprawie szczególnych uprawnień żołnierzy

i ich rodzin;

2. błędną wykładnię art. 124 i art. 125 ustawy z 30 stycznia 1959 r. w związku z § 2

i 4 rozporządzenia Rady Ministrów z 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku

emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w

szczególnym charakterze, polegającą na przyjęciu, że okres zasadniczej służby

3

wojskowej pracownika podlega zaliczeniu do okresu pracy w szczególnych

warunkach, uprawniającej do nabycia prawa do emerytury w niższym wieku tylko

wtedy, gdy pracownik był zatrudniony w tych warunkach przed powołaniem do

odbycia służby wojskowej i powrócił do pracy w tym samym zakładzie pracy przed

upływem 30-tego dnia od odbycia służby wojskowej.

We wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania wskazano na potrzebę

wykładni przepisów dotyczących zaliczania okresów odbywania zasadniczej służby

wojskowej do okresów zatrudnienia w szczególnych warunkach lub w szczególnym

charakterze, uprawniających do nabycia prawa do emerytury w niższym wieku, w

tym na określeniu kryteriów zaliczania zasadniczej służby wojskowej do tych

okresów. Niewłaściwe zastosowanie przepisów art. 124 i 125 ustawy z 30 stycznia

1959 r. w związku z § 2 i 4 rozporządzenia z 7 lutego 1983 r. powoduje, że skarga

jest oczywiście uzasadniona.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga trafnie zarzuca, że wobec odbywania przez skarżącego służby wojskowej

od 24 października 1969 r. do 14 października 1971 r. nie miały zastosowania

przepisy art. 124 i 125 nieobowiązującej wówczas ustawy z 30 stycznia 1959 r. o

powszechnym obowiązku wojskowych. Jednak z tej samej przyczyny traci na

znaczeniu drugi zarzut skargi, bowiem skoro przepisy te nie obowiązywały, to

nawet błędna ich wykładnia nie mogła mieć wpływu na zgodność rozstrzygnięcia z

prawem (art. 39814

k.p.c.).

Konstrukcję prawną zaskarżonego rozstrzygnięcia oparto w istocie na wykładni

prawa przyjętej przez Sąd Najwyższy w wyroku z 6 kwietnia 2006 r., III UK 5/06,

Skarżący ma rację, że w czasie obowiązywania przezeń zasadniczej służby

wojskowej obowiązywała ustawa z 21 listopada 1967 r. o powszechnym obowiązku

obrony, niemniej dalej argumentując pomija, że normatywna treść art. 108 tej

ustawy i z art. 124 oraz 125 poprzedniej ustawy z 30 stycznia 1959 r. nie jest

tożsama.

Jeżeli można uchwycić zasadniczą myśl skargi, to zdaje się ona sprowadzać do

tezy, że zasadnicza służba wojskowa podlega zaliczeniu do okresu zatrudnienia w

szczególnych warunkach, od którego zależy prawo do wcześniejszej emerytury,

4

bez żadnych uwarunkowań, czyli nawet bez wymogu zatrudnienia w szczególnych

warunkach bezpośrednio przed rozpoczęciem zasadniczej służby wojskowej.

Skarżący nie podważa ustalenia i oceny, że jego zatrudnienie jako kierowcy

przed zasadniczą służbą wojskową i po powrocie nie było zatrudnieniem w

szczególnych warunkach. Natomiast podnosi (ogólnie), że w okresie służby

wojskowej był kierowcą samochodu ciężarowego.

Skarga kasacyjna podlega rozpoznaniu w granicach zarzutów jej podstaw (art.

39813

§ 1 k.p.c.).

Skarżący zarzuca, że zastosowanie mają obowiązujące w okresie jego

zasadniczej służby wojskowej przepisy art. 108 ustawy z 21 listopada 1967 r. oraz

§ 5 rozporządzenia z 22 listopada 1968 r. w sprawie szczególnych uprawnień

żołnierzy i ich rodzin. Skarżący nie rozwija tego zarzutu, gdyż wówczas sam

dostrzegłby, że ówczesna treść § 5 wskazanego rozporządzenia, to jest z okresu

jego służby wojskowej, miała za przedmiot tylko urlop wypoczynkowy. Natomiast

ważniejsze jest to, że regulacja rozporządzenia miała wówczas ustawowe oparcie

w art. 108 ust. 4 ustawy z 21 listopada 1967 r. (tekst pierwotny Dz.U. 1967 r. Nr 44,

poz. 220), który obejmował żołnierzy podejmujących zatrudnienie, czyli którzy przed

powołaniem do tej służby nie byli zatrudnieni albo po jej odbyciu podjęli

zatrudnienie w innym zakładzie pracy lub w innej gałęzi pracy, zatem w sytuacji

innej niż skarżącego. Należy odnotować, iż Sąd Najwyższy w niepublikowanym

wyroku z 9 marca 2010 r., I UK 333/09, analizował uprawnienie żołnierza

powracającego do tego samego pracodawcy, ale biorąc za podstawę późniejszą

(inną) treść § 5 rozporządzenia, zgodnie z którą żołnierzowi, który podjął

zatrudnienie wlicza się czas odbywania służby wojskowej do okresu zatrudnienia w

zakładzie pracy, w którym podjął zatrudnienie, w zakresie wszelkich uprawnień

związanych z zatrudnieniem w tym zakładzie oraz w zakresie szczególnych

uprawnień uzależnionych od wykonywania pracy na określonym stanowisku lub w

określonym zawodzie. W ostatecznej konstatacji potwierdzono warunek, taki jak w

wyroku Sądu Najwyższego z 6 kwietnia 2006 r., w sprawie III UK 5/06, czyli że

żołnierzowi zatrudnionemu przed powołaniem do czynnej służby wojskowej w

warunkach szczególnych (I kategorii zatrudnienia), który po zakończeniu tej służby

podjął zatrudnienie w tych samych warunkach czas odbywania służby wojskowej

5

wlicza się do okresu zatrudnienia w zakresie wszelkich uprawnień związanych z

zatrudnieniem przed powołaniem do służby wojskowej oraz w zakresie

szczególnych uprawnień uzależnionych od wykonywania pracy na określonym

stanowisku lub w określonym zawodzie.

Wskazane w zarzucie skargi rozporządzenie z 22 listopada 1968 r. utraciło moc

w 1979 r., zatem nie mogło stanowić podstawy prawnej w chwili orzekania (art. 316

k.p.c.).

Innymi słowy przepisy, których naruszenie skarżący zarzuca, nie uzasadniają

uwzględnienia wniosków skargi.

Sprawa wymagała w pierwszej kolejności poszukiwania podstawy prawnej

żądanego uprawnienia w przepisach emerytalnych. Te w sytuacji skarżącego,

wobec szczególnej regulacji z art. 184 w związku z art. 32 ustawy emerytalnej,

wymagały ustalenia czy w dniu wejścia w życie ustawy emerytalnej miał on okres

zatrudnienia w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze wymagany

do nabycia prawa do emerytury w wieku niższym niż zwykły (art. 184 ust. 1 pkt 1).

Data ta określa również prawo materialne do kwalifikacji okresu zasadniczej służby

wojskowej jako wymaganego okresu zatrudnienia do wcześniejszej emerytury.

Oczywiście chodziłoby o szczególną regulację prawną, wszak z samej istoty okres

zasadniczej służby wojskowej nie jest okresem zatrudnienia i nawet ustawa o

powszechnym obowiązku obrony okresu tego nie zrównuje z zatrudnieniem, tylko

nakazuje zaliczyć okres zasadniczej służby wojskowej do okresu zatrudnienia w

zakresie określonych uprawnień. Z drugiej strony okres zasadniczej służby

wojskowej nie pozostaje poza regulacją prawa ubezpieczeń społecznych, z tym

tylko, że jako okres składkowy (art. 6 ust. 1 pkt 4 ustawy emerytalnej). Tylko

żołnierzy zawodowych ustawa emerytalna uważa za pracowników zatrudnionych w

szczególnym charakterze (art. 32 ust. 3 pkt 6). Skoro regulacja obejmuje tylko

żołnierzy zawodowych, to ten krąg podmiotowy jest zamknięty, zwłaszcza, że w

sprawie nie chodzi o pracę w szczególnym charakterze ale o zatrudnienie w

szczególnych warunkach. Nie każda zaś zasadnicza służba wojskowa ze względu

na jej charakter może być porównywalna z pracą w szczególnych warunkach, a

jeśli nawet, to rozwiązanie korzystne dla zainteresowanych musiałoby być wyraźne

i mające uzasadnienie w indywidualnej specyfice służby.

6

Trafnie, na tle podobnego problemu żołnierzy wojskowej służby

nadterminowej, Sąd Najwyższy zauważył, że wcześniejsza emerytura jest dla

powszechnego systemu świadczeń emerytalnych „instytucją" wyjątkową,

określającą szczególne uprawnienia. Zawarcie przez ustawodawcę w zamkniętym

katalogu wykazu pracowników zatrudnionych w szczególnym charakterze wyłącza

możliwość jego rozszerzania w procesie stosowania prawa. Możliwość odstępstwa

od zasady powszechnej - zwłaszcza ze względu na przesłankę szczególnego

charakteru zatrudnienia - pozostaje atrybutem władzy ustawodawczej, a nie

sądowniczej (wyrok z 22 lutego 2007 r., I UK 258/06, OSNP 2008 nr 5-6, poz. 81).

Pozytywnej regulacji stwierdzającej, że okres zasadniczej służby wojskowej jest

okresem pracy w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze nie ma

w rozporządzeniu z 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników

zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze. Ujęcie

w nim tylko żołnierzy zawodowych (§ 10), tak jak w ustawie emerytalnej (art. 32 ust.

3 pkt 6 ), świadczy o regulacji zamkniętej i wyklucza lukę prawną. Tym bardziej, że

pozostaje jeszcze przepis § 19 rozporządzenia, który jednak prowadzi do wniosku o

istnieniu uwarunkowania takiego jak w zaskarżonym wyroku (por. wyroki Sądu

Najwyższego z 25 lutego 2010 r., II UK 219/09, LEX nr 590248 i II UK 215/09, LEX

nr 590246).

Granice wykładni nie akceptują tezy skarżącego, ze każda zasadnicza służba

wojskowa jest traktowana jako okres zatrudnienia uprawniający do wcześniejszej

emerytury na podstawie art. 32 (w związku z art. 184) ustawy emerytalnej. Wbrew

wyrażonemu w skardze zapatrywaniu poglądu takiego nie zawiera wskazany w

zaskarżonym orzeczeniu wyrok Sądu Najwyższego z 6 kwietnia 2006 r., III UK

5/06. Odwołanie się do przepisów Konstytucji dotyczyło tylko sytuacji żołnierza,

któremu obowiązek służby wojskowej przerywa zatrudnienie w szczególnych

warunkach. Przyjęte stanowisko nie jest więc tak szerokie jak zakłada skarżący,

gdyż nie byłoby problemu wykładni, gdyby można byłoby stwierdzić, że służba

wojskowa (każda) podlega zaliczeniu do okresu zatrudnienia w szczególnych

warunkach od którego zależy prawo do wcześniejszej emerytury na podstawie art.

32.

7

Przeciwnego stanowiska nie uzasadnia odwołanie się do regulacji szczególnych o

zaliczeniu służby wojskowej do okresu emerytalnego kolejarzy i górników, gdyż

jedynie potwierdza, że każdorazowo decyduje regulacja szczególna (pozytywna).

Oceny tej nie zmienia (hasłowe) odwoływanie się do art. 2 i 32 Konstytucji, jako że

pomija się szczególny przepis z art. 67 ust. 1 ustawy zasadniczej, stanowiący, że

zakres i formy zabezpieczenia społecznego (ubezpieczenia emerytalnego)

stanowią domenę ustawy zwykłej.

W konkluzji uzasadnione jest więc stwierdzenie, że bez szczególnych regulacji lub

uwarunkowań, okres zasadniczej służby wojskowej nie podlega wliczeniu do okresu

zatrudnienia w szczególnych warunkach, od którego zależy prawo do wcześniejszej

emerytury (art. 32 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu

Ubezpieczeń Społecznych).

Z tych motywów orzeczono jak w sentencji, stosownie do art. 39814

k.p.c.