III CZP 99/10

Uchwała z dnia 9 grudnia 2010 r., III CZP 99/10

Sędzia SN Marian Kocon (przewodniczący, sprawozdawca)

Sędzia SN Krzysztof Pietrzykowski

Sędzia SA Anna Kozłowska

Sąd Najwyższy w sprawie z wniosku Dariusza P. przy uczestnictwie

Małgorzaty J. o rozstrzygnięcie istotnych spraw dziecka, po rozstrzygnięciu w Izbie

Cywilnej na posiedzeniu jawnym w dniu 9 grudnia 2010 r. zagadnienia prawnego

przedstawionego przez Sąd Okręgowy w Zielonej Górze postanowieniem z dnia 11

czerwca 2010 r.:

"Czy na postanowienie wydane na podstawie art. 15 ust. 1 lit. b

rozporządzenia Rady (WE) Nr 2201/2003 z dnia 27 listopada 2003 r. dotyczącego

jurysdykcji, uznawania i wykonywania orzeczeń w sprawach małżeńskich oraz w

sprawach dotyczących odpowiedzialności rodzicielskiej uchylające rozporządzenie

nr 1347/2000 (Bruksela II – DZ.U. UE L z dnia 23 grudnia 2003 r. ze zm.)

wzywające sąd innego państwa członkowskiego do uznania swojej jurysdykcji

zgodnie z ust. 5 tego rozporządzenia przysługuje zażalenie?"

podjął uchwałę:

Niedopuszczalne jest zażalenie na postanowienie o wezwaniu sądu

innego państwa członkowskiego do uznania swej jurysdykcji, wydane na

podstawie art. 15 ust. 1 lit. b rozporządzenia Rady (WE) nr 2201/2003 z dnia 27

listopada 2003 r. dotyczącego jurysdykcji oraz uznawania i wykonywania

orzeczeń w sprawach małżeńskich oraz w sprawach dotyczących

odpowiedzialności rodzicielskiej, uchylającego rozporządzenie nr 1347/2000

(Dz.Urz. UE L 338, s. 1; polskie wydanie specjalne: Dz.Urz. UE, rozdział 19, t. 6,

s. 243 ze zm.).

Uzasadnienie

Postanowieniem z dnia z 6 kwietnia 2010 r. Sąd Rejonowy w Zielonej Górze

zwrócił się do Amtsgericht Bamberg w Niemczech z wnioskiem o uznanie przez ten

sąd swej jurysdykcji w sprawie dotyczącej zmiany formy kontaktów ojca

(wnioskodawcy) z jego małoletnim dzieckiem. Postanowienie to wydano na wniosek

matki na podstawie art. 15 ust. 1 lit. b rozporządzenia Rady (WE) nr 2201/2003 z

dnia 27 listopada 2003 r. dotyczącego jurysdykcji oraz uznawania i wykonywania

orzeczeń w sprawach małżeńskich oraz w sprawach dotyczących

odpowiedzialności rodzicielskiej, uchylającego rozporządzenie nr 1347/2000

(Dz.Urz. UE L 338, s. 1; polskie wydanie specjalne: Dz.Urz. UE, rozdział 19, t. 6, s.

243 ze zm. – dalej: "rozporządzenie").

Przedstawione do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne powstało przy

rozpatrywaniu przez Sąd Okręgowy w Zielonej Górze zażalenia na postanowienie

Sądu pierwszej instancji odrzucające zażalenie na postanowienie z dnia 6 kwietnia

2010 r.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 15 ust. 1 lit. a i b rozporządzenia, w drodze wyjątku sądy

państwa członkowskiego, do których jurysdykcji należy rozpoznanie sprawy co do

istoty, jeżeli uznają, że sąd innego państwa członkowskiego, z którym dziecko ma

szczególny związek, mógłby lepiej osądzić sprawę lub jej określoną część, oraz jeśli

jest to zgodne z dobrem dziecka, zawieszają rozpoznanie sprawy lub odnośnej jej

części i wzywają strony do wniesienia pozwu lub wniosku do sądu tego innego

państwa członkowskiego (art. 15 ust. 1 lit. a) lub wzywają sąd innego państwa

członkowskiego do uznania swojej jurysdykcji (art. 15 ust. 1 lit. b). Wszczęcie tej

procedury może nastąpić na wniosek jednej ze stron, z urzędu lub na wniosek sądu

innego państwa członkowskiego, z którym dziecko jest szczególnie związane, przy

czym w dwóch ostatnich wypadkach na przekazanie sprawy konieczna jest zgoda

co najmniej jednej ze stron (art. 15 ust. 2).

Postanowienie wydane na podstawie art. 15 ust. 1 lit. b rozporządzenia o

wezwaniu sądu innego państwa członkowskiego, aby uznał swoją jurysdykcję

stanowi wyraz przekonania sądu, do którego wpłynęła sprawa, że ma ją rozpoznać

sąd innego państwa członkowskiego i dlatego powinno nastąpić jej przekazanie

temu sądowi. Przy wydawaniu tego postanowienia badane są przesłanki

przekazania wynikające z art. 15 ust. 1 i 3 rozporządzenia. W wyniku wydania

takiego postanowienia, po spełnieniu dalszych warunków, może dojść do tego, że

sprawę, która wpłynęła do sądu jednego państwa członkowskiego, rozpozna sąd

innego państwa członkowskiego.

Rozporządzenie, określając materialne przesłanki „przekazania" sprawy na

podstawie art. 15, nie rozstrzyga wszystkich kwestii powstających na tle tego

postępowania, co powoduje konieczność uzupełniającego stosowania przepisów

prawa krajowego państw członkowskich, w tym głównie państwa członkowskiego,

którego sąd ma przekazać sprawę. Do kwestii ocenianych według prawa krajowego

państw członkowskich należy zagadnienie zaskarżalności orzeczenia, na podstawie

którego sąd państwa członkowskiego, do którego wniesiono sprawę, postanawia

wezwać sąd innego państwa członkowskiego do uznania swojej jurysdykcji (art. 15

ust. 1 lit. b rozporządzenia). Zagadnienie, czy można wnieść na to orzeczenie

środek zaskarżenia, nie jest więc co do zasady problemem wykładni art. 15

rozporządzenia, lecz ewentualnych regulacji prawa krajowego.

W prawie polskim zagadnienie zaskarżalności postanowienia sądu o

wezwaniu sądu innego państwa członkowskiego wydanego na podstawie art. 15

ust. 1 lit. b rozporządzenia należy rozpatrywać na podstawie art. 394 § 1 w związku

z art. 13 § 2 i art. 518 zdanie drugie k.p.c. Problem w tym, że postanowienie to nie

może być uznane za postanowienie kończące postępowanie w sprawie w

rozumieniu art. 394 § 1 k.p.c., gdyż po jego wydaniu i po uznaniu przez sąd innego

państwa członkowskiego swej jurysdykcji zgodnie z art. 15 ust. 5 zdanie pierwsze

rozporządzenia sąd musi wydać postanowienie, w którym uznaje brak swej

jurysdykcji. Ponadto w przepisach o postępowaniu nieprocesowym i w katalogu

zawartym w art. 394 § 1 k.p.c. nie ma, co jest oczywiste, odpowiednika

omawianego postanowienia.

W judykaturze w pewnym zakresie uznaje się przypadki, które nie są

przewidziane wprost w ustawie, a w których przyjmuje się – w drodze analogii –

dopuszczalność zażalenia. Przy takim zabiegu w odniesieniu do postanowienia

wydanego na podstawie art. 15 ust. 1 lit. b rozporządzenia w grę wchodzi

nawiązanie do dopuszczalności zażalenia na postanowienie o przekazaniu sprawy

sądowi równorzędnemu lub niższemu (art. 394 § 1 pkt. 1 k.p.c.). Trzeba mieć

jednak na względzie istotne różnice istniejące między przekazaniem sprawy przez

sąd niewłaściwy sądowi właściwemu (art. 200 k.p.c.) a przekazaniem

uregulowanym w art. 15 rozporządzenia; w wypadku przekazania zgodnie z art. 200

k.p.c. sąd, jeżeli nie jest sądem wyższego rzędu, jest związany przekazaniem (art.

200 § 2 k.p.c.), natomiast w ramach art. 15 rozporządzenia sąd innego państwa

członkowskiego nie jest związany postanowieniem wydanym na podstawie art. 15

ust. 1 lit. b i sam ocenia, czy uznać swoją jurysdykcję i rozpoznać sprawę (art. 15

ust. 5 zdanie pierwsze rozporządzenia). Poza tym przekazania, zgodnie z art. 200

k.p.c., dokonuje sąd niewłaściwy na rzecz sądu właściwego (art. 200 § 1 k.p.c.),

natomiast w przypadku uregulowanym w art. 15 rozporządzenia sąd przekazujący

jest sądem właściwym. Przekazanie według właściwości na podstawie art. 200

k.p.c. powoduje, że sąd któremu przekazano sprawę kontynuuje postępowanie,

natomiast przekazanie zgodnie z art. 15 rozporządzenia powoduje, iż postępowanie

przed sądem, do którego wniesiono sprawę, zostaje zakończone, a przed sądem

innego państwa członkowskiego wszczęte zostaje nowe postępowanie. Należy też

uwzględnić okoliczność, że w ramach przekazania zgodnie z art. 200 k.p.c.

postanowienie o przekazaniu jest jedynym orzeczeniem sądu przekazującego,

natomiast postanowienie wydane na podstawie art. 15 ust. 1 lit. b rozporządzenia

jest jedynie pierwszym z orzeczeń koniecznych do tego, aby nastąpiło przekazanie

sprawy.

Biorąc pod rozwagę wskazane rozbieżności należy przyjąć, że de lege lata

postanowienie o wezwaniu sądu innego państwa członkowskiego do uznania swej

jurysdykcji, wydane na podstawie art. 15 ust. 1 lit. b rozporządzenia, nie może być

odrębnie zaskarżone zażaleniem, gdyż analogia z art. 394 § 1 pkt 1 k.p.c. w

zakresie postanowienia o przekazaniu sprawy właściwemu sądowi jest zbyt odległa.

Postanowienie wydane na podstawie art. 15 ust. 1 lit. b rozporządzenia może

natomiast podlegać rozpoznaniu – na wniosek uczestnika – przez sąd drugiej

instancji w razie wniesienia przez tego uczestnika zażalenia na postanowienie

wydane na podstawie art. 15 ust. 5 zdanie drugie rozporządzenia, w którym sąd

polski „uzna brak swej jurysdykcji" (art. 380 w związku z art. 397 § 2 zdanie drugie i

art. 13 § 2 k.p.c.), postanowienie bowiem wydane na podstawie art. 15 ust. 5 zdanie

drugie rozporządzenia jest postanowieniem kończącym postępowanie w sprawie w

rozumieniu art. 394 § 1 k.p.c. Wynika to z faktu, że kończy ono postępowanie przed

sądem polskim, gdyż postępowanie wszczęte przed sądem innego państwa

członkowskiego nie jest jego kontynuacją, lecz nowym postępowaniem. Ponadto,

po jego wydaniu sąd polski nie ma już formalnie obowiązku podejmowania dalszych

czynności w sprawie. Z kolei postanowienie o wezwaniu sądu innego państwa

członkowskiego do uznania swej jurysdykcji, wydane zgodnie z art. 15 ust. 1 lit. b

rozporządzenia, ma niewątpliwie wpływ na wynik sprawy, gdyż w rzeczywistości

stanowi podstawę, po uznaniu przez sąd innego państwa członkowskiego swej

jurysdykcji, wydania przez sąd, do którego wpłynęła sprawa, postanowienia

przewidzianego w art. 15 ust. 5 zdanie drugie rozporządzenia.

Należy jednak zauważyć, że w tym stanie normatywnym do rozpoznania

postanowienia wydanego na podstawie art. 15 ust. 1 lit. b rozporządzenia dochodzi

po tym, jak sąd innego państwa członkowskiego uznał już swoją jurysdykcję

zgodnie z art. 15 ust. 5 zdanie pierwsze. W rezultacie powstaje ryzyko, że w

sprawie właściwe będą sądy dwóch państw członkowskich, co art. 15

rozporządzenia wyklucza. Przemawia to wyraźnie za postulatem de lege ferenda

wprowadzenia wyraźnej regulacji przewidującej zaskarżalność zażaleniem

pozytywnych postanowień wydawanych na podstawie art. 15 ust. 1 lit. b

rozporządzenia.

Z tych przyczyn Sąd Najwyższy podjął uchwałę, jak na wstępie.