I CSK 114/10

Sygn. akt I CSK 114/10

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 16 grudnia 2010 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Barbara Myszka (przewodniczący)

SSN Mirosław Bączyk (sprawozdawca)

SSN Kazimierz Zawada

Protokolant Anna Matura

w sprawie z powództwa Syndyka masy upadłości Przedsiębiorstwa Handlowego

"Tengger West - Awa" Spółki z o.o.

przeciwko Budimex S.A.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 16 grudnia 2010 r.,

skargi kasacyjnej strony pozwanej od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 27 sierpnia 2009 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania oraz rozstrzygnięcia

o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

2

Sąd Okręgowy uwzględnił żądanie powoda – Syndyka Masy Upadłości

Przedsiębiorstwa Handlowego „Tengger West – Awa” – spółki z o.o. o zasądzenie

od pozwanego – „Budimex Dromex” S.A. kwoty 224.730,73 zł z odsetkami.

Żądanie to obejmowało zwrot kaucji gwarancyjnych, powierzonych pozwanemu

inwestorowi w związku z zawarciem umów o roboty budowlane. Rozstrzygnięcie to

zapadło po dokonaniu następujących ustaleń faktycznych.

Przedsiębiorstwo Handlowe „Tengger West – Awa” zawarło z poprzednikiem

prawnym obecnego pozwanego 10 umów o roboty budowlane; w każdej z tych

umów zastrzeżono, że pozwany inwestor będzie uprawniony do pomniejszenia

należnego powodowi wynagrodzenia za wykonane roboty budowlane w wysokości

5 % wartości przedmiotu umowy tytułem tzw. kaucji gwarancyjnej i do zatrzymania

kwoty takiej kaucji na czas objęty gwarancję wykonawcy robót. Roboty określone

w umowach zostały wykonane i odebrane przez pozwanego inwestora. Pozwany

zatrzymał kaucje gwarancyjne w łącznej wartości 371.881,45 zł. W kwietniu 2003 r.

ogłoszono upadłość powoda – Przedsiębiorstwa Handlowego „Tengger West –

Awa”; pozwany zgłosił do masy upadłości wierzytelność w kwocie 534.710 zł,

podnosząc jednocześnie zarzut potrącenia kwoty wzajemnej wierzytelności

upadłego wobec pozwanego w łącznej wysokości 534,710 zł. W projekcie listy

wierzytelności syndyk uznał zgłoszoną przez pozwanego wierzytelność w zakresie

kwoty 161.032,34 zł, a w pozostałej części (tj. do kwoty 373.677,66) odmówił jej

uznania.

Analizując treść art. 32 § 2 prawa upadłościowego z 1934 r., Sąd Okręgowy

stwierdził, że z dniem ogłoszenia upadłości powodowej spółki (tj. z dniem

14 kwietnia 2003 r.) zaktualizował się obowiązek pozwanego zwrotu otrzymanych

kaucji, ponieważ w tym dniu doszło do przekształcenia się zobowiązania

niepieniężnego w zobowiązanie pieniężne i to ostatnie stało się już płatne. Oznacza

to, że zobowiązania powoda (wykonawcy) z tytułu udzielonej gwarancji na

wykonane roboty budowlane przekształciły się w zobowiązania pieniężne,

zaktualizował się też obowiązek pozwanego inwestora do zwrotu zatrzymanych

kaucji, stanowiących zabezpieczenie przyszłych i ewentualnych roszczeń

3

inwestorów wobec wykonawcy robót budowlanych. Skoro pozwany (inwestor)

zgłosił swoją wierzytelność do masy upadłości powoda (wykonawcy) i złożył

oświadczenie o potrąceniu tej wierzytelności z wierzytelnością obejmującą zwrot

kaucji gwarancyjnych, to tym samym żądał ustalenia istnienia i wysokości

wierzytelności w stosunku do upadłego powoda (wykonawcy robót). Wierzytelność

powoda została ostatecznie uznana do wysokości 161.032,24 zł. Odmowa

uznania wierzytelności w części nie tamuje możliwości jej dochodzenia przeciwko

upadłemu po zakończeniu (umorzeniu) postępowania upadłościowego. Oznacza to

niedopuszczalność dochodzenia przez pozwanego (inwestora) wierzytelności

z tytułu roszczeń z gwarancji przed ukończeniem postępowania upadłościowego.

Zarzut potrącenia nie mógł być zatem uwzględniony w postępowaniu

upadłościowym (art. 169 prawa upadłościowego z 1934 r.).

Apelacja pozwanego inwestora została oddalona. W ocenie Sądu

Apelacyjnego, przepis art. 32 prawa upadłościowego z 1934 r. usuwa różnice

między wierzytelnościami pieniężnymi i niepieniężnymi. W postępowaniu

upadłościowym nie mogą być pomijane wierzytelności, które powstały jeszcze

przed wszczęciem upadłości i nie nastąpił jeszcze termin spełnienia świadczenia.

Sąd drugiej instancji podzielił stanowisko Sądu Okręgowego, że z dniu ogłoszenia

upadłości strony powodowej (wykonawcy robót) jej zobowiązania z tytułu

udzielonych gwarancji przekształciły się w zobowiązania pieniężne i z tym dniem

stały się płatne. Tym samym aktualny stał się również obowiązek pozwanego

inwestora obejmujący zwrot wpłaconych kaucji gwarancyjnych. Przekształcenie

obowiązków gwarancyjnych w wierzytelność pieniężną na podstawie art. 32 prawa

upadłościowego z 1934 r. dochodzi do skutku niezależnie od tego, czy wady

zabezpieczone gwarancją w ogóle wystąpiły. W przepisie tym przyjęto bowiem

pewną fikcję, że wady powstały i powinny być usunięte w chwili ogłoszenia

upadłości. Nie ma zatem znaczenia zarzut apelacyjny niepowstania wymagalności

roszczeń o zwrot kaucji gwarancyjnych z racji nieupłynięcia jeszcze okresu

gwarancyjnego. Z dniem ogłoszenia upadłości wykonawcy jego zobowiązania

gwarancyjne (lub z tytułu rękojmi) przekształciły się wymagalne zobowiązania

pieniężne, toteż stało się wymagalne także roszczenia (akcesoryjne) o zwrot kaucji

4

gwarancyjnej i obowiązek zwrotu kaucji zaktualizował się w dniu ogłoszenia

upadłości wykonawcy robót budowlanych.

W skardze kasacyjnej strony pozwanej podniesiono zarzut naruszenia art. 32

§ 2 prawa upadłościowego z 19354 r. w zw. z art. 536 ustawy z dnia 28 lutego

2003 r. – Prawo upadłościowe i naprawcze (Dz. U. nr 60, poz. 535 ze zm., cyt.

dalej jako „p.u.n.”). Skarżąca wnosiła o uchylenie zaskarżonego wyroku i wyroku

Sądu pierwszej instancji i oddalenie powództwa, ewentualnie - o zmianę

zaskarżonego wyroku przez uwzględnienie apelacji w całości i oddalenie

powództwa.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

1. W związku z ogłoszeniem upadłości powoda (wykonawcy robót

budowlanych) w kwietniu 2003 r. w rozpoznanej sprawie należało stosować

przepisy prawa upadłościowego z 1934 r. (art. 536 p.u.n.).

Żądaniem pozwu objęte są kwoty tzw. kaucji gwarancyjnych zatrzymanych

przez pozwanego inwestora zgodnie z porozumieniami kaucyjnymi, przewidzianymi

w dziesięciu umowach o roboty budowlane łączących powoda (wykonawcę)

z poprzednikiem prawnym pozwanego inwestora. W porozumieniach tych

zastrzeżono, że pozwany (inwestor) będzie uprawniony do pomniejszenia

należnego powodowi wynagrodzenia określonego w umowie o roboty budowlane

o 5% i do zatrzymania tej kwoty na czas objęty gwarancją wykonawcy po

wykonaniu i odbiorze robót budowlanych przez inwestora. Wspomniane

porozumienia kaucyjne były umieszczane w postanowieniach poszczególnych

umów o roboty budowlane dotyczących „warunków płatności” inwestora.

2. Przepisy art. 32 Prawa upadłościowego z 1934 r. (obecnie art. 91 p.u.n.)

nie mają zastosowania, oczywiście, do wierzytelności (także pieniężnych) upadłego

przysługujących mu wobec innych podmiotów. Art. 32 § 1 i § 2 obejmuje tylko

zobowiązania (pieniężne i niepieniężne) upadłego, które mogą być zgłoszone przez

wierzyciela do masy upadłości (tak trafnie też – wyrok Sądu Najwyższego z dnia

23 marca 2006 r., II CSK 35/06, niepubl.).

Należy stwierdzić, że oba Sądy meriti zaakceptowały dość szczególny

sposób dochodzenia zwrotu kwot pieniężnych stanowiących kaucje gwarancyjne,

5

zatrzymane przez inwestora zgodnie z postanowieniami porozumień

gwarancyjnych. Przyjęły bowiem możliwość przekształcenia zobowiązania

wykonawcy robót, obejmującego usunięcie wad w przyjętym przez inwestora

przedmiocie umowy, w zobowiązanie pieniężne (art. 32 § 2 prawa upadłościowego;

tzw. transformacja ex lege). Takie przekształcone zobowiązania mogły następnie

zostać zgłoszone do masy upadłości wykonawcy robót. Wymagalność ulegającego

przekształceniu roszczenia powoduje, zdaniem Sądów, również skutek prawny

w postaci powstania wymagalności także roszczenia (roszczeń) o zwrot

zatrzymanych kaucji pieniężnych, przy czym Sąd Apelacyjny dostrzegł ścisły,

akcesoryjny związek prawny między przekształconym (nowym) roszczeniem

pieniężnym a roszczeniem o zwrot kaucji w ramach odpowiedniej umowy o roboty

budowlane.

Powstaje zatem kwestia możliwości zastosowania przepisu art. 32 § 2 prawa

upadłościowego do zobowiązań wykonawcy robót budowlanych obejmujących

naprawę wad pojawiających się w związku z wykonaniem takich robót. W wyroku

Sądu Najwyższego z dnia 22 listopada 2002 r., IV CKN 1488/00 (niepubl.)

stwierdzono, że odpowiedzialność producenta, który udzielił gwarancji, nie wygasa

na skutek ogłoszenia jego upadłości, a przepis art. 32 § 2 prawa upadłościowego

z 1934 r. przewiduje jedynie zamianę zobowiązań niepieniężnych upadłego na

zobowiązania pieniężne, a nie wyłączenie jego odpowiedzialności. W wyroku Sądu

Najwyższego z dnia 23 marca 2006 r., II CSK 35/06 (niepubl.) przyjęto, że sam fakt

zawarcia umowy nie jest tożsamy z powstaniem długu”, a „dla ustalenia długu

konieczne jest wystąpienie zdarzenia powodującego dług”. Z ustaleń dokonanych

przez Sądy meriti w tym orzeczeniu wynika, że wady robót budowlanych nie

ujawniły się jeszcze przed ogłoszeniem upadłości wykonawcy robót.

W uzasadnieniu wyroku Sądu Najwyższego z dnia 29 lutego 2008 r., II CSK

463/07 (niepubl.) wyjaśniono, że zobowiązanie gwarancyjne ulega zmianie

(zgodnie z art. 32 § 2 prawa upadłościowego z 1934 r.), gdy zobowiązany z tego

tytułu nie wykonał obowiązku przed ogłoszeniem upadłości.

W przedstawionych orzeczeniach Sądu Najwyższego trafnie eksponuje się

możliwość przekształcenia zobowiązania gwarancyjnego, obejmującego usunięcie

wad m.in. robót budowlanych, w zobowiązanie pieniężne (art. 32 § 2 prawa

6

upadłościowego z 1934 r.) dopiero wówczas, gdy nastąpiła prawna aktualizacja

obowiązku gwarancyjnego zobowiązanego, a więc – pojawiła się już określona

wada indywidualizująca ten obowiązek (i samo świadczenie zobowiązanego)

jeszcze przed ogłoszeniem upadłości dłużnika. Tylko wówczas niepieniężny (choć

majątkowy) obowiązek świadczenia dłużnika gwarancyjnego (w postaci usunięcia

wady) mógłby ulec ex lege transformacji w obowiązek świadczenia pieniężnego

w rozumieniu art. 32 § 2 prawa upadłościowego z 1934 r. Nie można zatem

podzielić sugerowanej przez Sąd Apelacyjny takiej interpretacji tego przepisu,

że „przyjęto w nim pewną fikcję, iż wady zaistniały i powinny być usunięte z dniem

ogłoszenia upadłości”. Za taką interpretacją nie przemawiają także same funkcje

postępowania upadłościowego, eksponowane w uzasadnieniu zaskarżonego

wyroku, m.in. zasada równości wierzycieli upadłego pod względem możliwości

zaspokojenia ich należności, szybkość takiego zaspokojenia.

Przy interpretacji przepisów art. 32 § 1 i § 2 prawa upadłościowego z 1934 r.

(i obecnego art. 91 p.u.n.) należy zwrócić uwagę na to, że wiążą one wyraźnie

kwestię powstania wymagalności roszczenia pieniężnego wobec upadłego

z terminem wykonania zobowiązania. W odniesieniu do świadczenia wynikającego

z zobowiązania pieniężnego, których „termin płatności” jeszcze nie nastąpił,

obowiązuje reguła, że stają się one wymagalne („płatne”) z dniem ogłoszenia

upadłości dłużnika (art. 32 § 1). Natomiast zobowiązanie majątkowe niepieniężne,

transformowane w zobowiązanie pieniężne na podstawie art. 32 § 2, staje się

wymagalne („płatne”) z dniem ogłoszenia upadłości, chociażby termin wykonania

zobowiązania jeszcze nie nastąpił. Oznacza to, że ustawowa modyfikacja

zobowiązania niepieniężnego w zobowiązanie pieniężne mogłaby nastąpić jedynie

przy założeniu, iż można „przyśpieszyć” (na dzień ogłoszenia upadłości) termin

spełnienia już istniejącego (zindywidualizowanego prawnie) świadczenia

pieniężnego w chwili ogłoszenia upadłości. W odniesieniu do gwarancyjnego

zobowiązania upadłego dłużnika (obejmującego obowiązek usunięcia wady

przedmiotu umowy o roboty budowlane) wspomniany obowiązek świadczenia

mógłby zaktualizować się zatem nie wcześniej niż dopiero z chwilą powstania wady w

zakresie prac budowlanych. Warto zauważyć, że podobną do art. 32 § 1 i § 2 prawa

upadłościowego z 1934 r. (art. 91 p.u.n.) regulację przewidziano m.in. w art. 458 k.c.,

7

statuującym natychmiastową wymagalność roszczenia wierzyciela bez względu na

zastrzeżony termin spełnienia świadczenia.

Należy stwierdzić, że Sąd Apelacyjny nietrafnie dostrzega związek natury

akcesoryjnej między przekształconym zobowiązaniem gwarancyjnym (gdyby takie

przekształcenie istotnie nastąpiło) a roszczeniem o zwrot kaucji gwarancyjnych.

Sąd ten nie powołuje się przy tym na odpowiednie postanowienia umów o roboty

budowlane, z których taka więź akcesoryjna istotnie mogłaby wynikać. Ponadto

związku takiego nie sposób wyprowadzić tylko z takiej konstatacji, że „kaucja

gwarancyjna służy umocnieniu, prawa gwarancji, jej istnienie i treść zależy od

innego prawa, z którym jest funkcjonalnie związana” (s. 6 uzasadnienia).

W „warunkach płatności” przewidziane zostały jednak określone reguły

zatrzymywania i zwrotu kwot pieniężnych stanowiących kaucje. Jurydyczny cel

w postaci stworzenia odpowiedniego, osobistego zabezpieczenia określonej

wierzytelności tzw. pieniężną kaucją gwarancyjną nie implikuje sam przez się

wspomnianej akcesoryjności. Tym bardziej nie może być uzasadniona koncepcja

jak gdyby automatycznego „zaktualizowania się obowiązku pozwanego w zakresie

zwrotu zatrzymanych kaucji” (s. 3 uzasadnienia zaskarżonego wyroku).

Z przedstawionych względów należało uznać za uzasadniony zarzut

naruszenia art. 32 § 2 prawa upadłościowego z 1934 r. Oznaczało to konieczność

uchylenia zaskarżonego wyroku i przekazania sprawy Sądowi drugiej instancji do

ponownego rozpoznania (art. 39815

k.p.c.).