I CSK 143/10

Wyrok z dnia 16 grudnia 2010 r., I CSK 143/10

Roszczenie przewidziane w art. 76 ust. 1 ustawy z dnia 28 kwietnia

1936 r. – Prawo wekslowe (Dz.U. Nr 37, poz. 282) nie jest roszczeniem

wekslowym. Do tego roszczenia nie ma zastosowania art. 409 k.c.

Sędzia SN Barbara Myszka (przewodniczący)

Sędzia SN Mirosław Bączyk (sprawozdawca)

Sędzia SN Kazimierz Zawada

Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa "C.L.F.C." S.A. w W. przeciwko

Jackowi B. i Markowi D. o zapłatę, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w

Izbie Cywilnej w dniu 16 grudnia 2010 r. skargi kasacyjnej strony powodowej od

wyroku Sądu Okręgowego w Warszawie z dnia 25 września 2009 r.

uchylił zaskarżony wyrok i przekazał sprawę Sądowi Okręgowemu w

Warszawie do ponownego rozpoznania oraz rozstrzygnięcia o kosztach

postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Powód "C.L.F.C." S.A. domagał się zasądzenia solidarnie od pozwanych Jana

P., Marka D. i Jacka B. kwoty 92 542,62 zł z odsetkami na podstawie art. 76 ustawy

z dnia 28 kwietnia 1936 r. – Prawo wekslowe (Dz.U. Nr 37, poz. 282 – dalej:

"Pr.weksl."). Według powoda, w związku z niepodjęciem przez niego czynności

zmierzających do dochodzenia od pozwanej roszczenia wekslowego i

doprowadzenia do jego przedawnienia, pozwani dłużnicy wekslowi zostali zwolnieni

z zobowiązania wekslowego i niesłusznie wzbogacili się ze szkodą dla powoda,

posiadacza weksla.

Sąd Rejonowy nakazem zapłaty w postępowaniu nakazowym zasądził

należność dochodzoną przez powoda solidarnie od pozwanych, którzy wnieśli

zarzuty. W stosunku do pozwanego Jana P. postępowanie zostało umorzone,

ponieważ między nim a powodem doszło do zawarcia ugody. Nakaz został

natomiast utrzymany w mocy w stosunku do pozwanych Marka D. i Jacka B.

Powód zawarł z dnia 3 czerwca 2000 r. z pozwanymi prowadzącymi

działalność gospodarczą pod nazwą "C.N.B.L.", spółka cywilna, dwie umowy

leasingu operacyjnego. Ich przedmiotem były kabina lakierniczo-piecowa, system

pomiarowy i zestaw komputerowy. Okres używania tych urządzeń przez

leasingobiorców oznaczono do dnia 30 kwietnia 2003 r. Na zabezpieczenie

roszczeń wynikających z umów leasingowych pozwani wystawili dwa weksle

gwarancyjne in blanco. W związku z nieterminowym uiszczeniem opłat

leasingowych przez pozwanych powód wypowiedział obie umowy, spowodował

odebranie przedmiotu leasingu, a następnie uzupełnił oba weksle kwotami

należności określonymi w pozwie. Powód nie podjął na czas wymaganych

czynności w celu dochodzenia wierzytelności objętych wspomnianymi wekslami

gwarancyjnymi.

W ocenie Sądu Rejonowego, przedstawione w postępowaniu nakazowym

weksle były ważne i zostały uzupełnione przez powoda zgodnie z deklaracją

wekslową, zamieszczoną w umowie leasingu. Roszczenie wekslowe uległo

przedawnieniu, zaktualizowały się jednak przesłanki roszczenia posiadacza weksla

wynikającego z art. 76 Pr.weksl., tj. szkoda po stronie posiadacza weksla, będąca

rezultatem wygaśnięcia zobowiązania wekslowego oraz wzbogacenie wystawców

weksla. Wzbogacenie pozwanych jako wystawców weksla polegało – zdaniem

Sądu – na uzyskaniu przez nich korzyści majątkowej w postaci zmniejszenia się ich

pasywów, a szkoda powoda na niemożności zaspokojenia roszczeń wekslowych,

powód bowiem nie uzyskał przysługujących mu należności w ramach łączącego

strony stosunku podstawowego. Powód wykazał wysokość takiej szkody, nie mogła

jej pomniejszać wartość zwróconych przedmiotów leasingu.

W wyniku apelacji pozwanych Sąd Okręgowy zmienił zaskarżony wyrok,

uchylił nakaz zapłaty i oddalił powództwo. Analizując przesłanki roszczenia

przewidzianego w art. 76 Pr.weksl., Sąd drugiej instancji stwierdził, że powód nie

wykazał przesłanki niesłuszności wzbogacenia po stronie pozwanych jako

wystawców weksla własnego, nie wykazał zatem zasadniczego wymagania

powstania roszczenia przewidzianego w art. 76 Pr.weksl. Roszczenie takie –

według Sądu – „nie jest roszczeniem z weksla, lecz roszczeniem na zasadzie

weksla”, skoro powstaje w przypadku wygaśnięcia zobowiązań wekslowych, może

być ono zatem dochodzone nie w postępowaniu nakazowym, ale jedynie w

postępowaniu "zwykłym". W toczącym się postępowaniu nakazowym brak jednak

takich uchybień procesowych, które prowadziłyby do pozbawienia pozwanych

możności wykonywania ich praw.

W skardze kasacyjnej powód zarzucił naruszenie art. 76 w związku z art. 103 i

104 Pr.weksl., wnosząc o uchylenie zaskarżonego wyroku i orzeczenie co do istoty

sprawy, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do

ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Powstaje przede wszystkim zagadnienie, czy dochodzone przez powoda

roszczenie na podstawie art. 76 Pr.weksl. jest roszczeniem wekslowym, czy też

roszczeniem o charakterze ogólnym. Rozstrzygnięcie tej kwestii implikuje istotne

konsekwencje prawne w zakresie prawa procesowego (np. dopuszczalność

postępowania nakazowego, art. 485 i n. k.p.c.) i prawa materialnego (np. możliwość

przyjęcia solidarnej odpowiedzialności kilku legitymowanych biernie – art. 47

Pr.weksl. i art. 369 k.c.). Pod wpływem literatury niemieckiej w roszczeniu

wynikającym z art. 76 Pr.weksl. dostrzega się tzw. wtórne roszczenie wekslowe,

bardziej jednak przekonywające jest stanowisko, że przepis ten tworzy oryginalne

roszczenie pozawekslowe, powstające w związku z obrotem wekslowym

(wystawieniem weksla). Roszczenie to powstaje ex lege, a art. 76 Pr.weksl. określa

samodzielne jego przesłanki; nawiązanie do terminologii prawa wekslowego

(„posiadacz weksla” i „wystawca lub akceptant”) służy jedynie określeniu kręgu

podmiotów legitymowanych czynnie i biernie, a nie przesądza prawnego charakteru

roszczenia, a zwłaszcza jego wekslowej natury. Trafnie eksponuje się, że skoro

omawiane roszczenie powstaje wówczas, gdy „wygasa zobowiązanie wekslowe”

(przedawnione roszczenie wekslowe staje się roszczeniem naturalnym – art. 117 §

2 k.c.), to nie można twierdzić, iż art. 76 Pr.weksl. kreuje nowe zobowiązanie

wekslowe w miejsce poprzedniego lub obok istniejącego już roszczenia

naturalnego, przy założeniu objęcia tego roszczenia rygorami prawa wekslowego.

Prawnej natury omawianego roszczenia nie przesądza także samo ulokowanie art.

76 Pr.weksl.

W zaskarżonym wyroku trafnie przyjęto założenie o ogólnym, niewekslowym

charakterze roszczenia wynikającego z art. 76 Pr.weksl. Przekonywająco także

wyjaśniono, że dochodzenie tego roszczenia powinno nastąpić w toku "zwykłego"

postępowania rozpoznawczego. Do sądu należy ocena, czy zgłoszone przez

posiadacza weksla roszczenie wynikające z art. 76 Pr.weksl. zostało wykazane

tylko wekslem (art. 485 § 2 k.p.c.), czy także dokumentami określonymi np. w art.

485 § 1 i § 3 k.p.c. (...)

W literaturze prawa wekslowego zarysowała się rozbieżność stanowisk w

zakresie prawnego reżimu roszczenia wynikającego z art. 76 Pr.weksl. także przy

założeniu, że chodzi o ogólne roszczenie prawa cywilnego, a nie o roszczenie

wekslowe. Nie ma różnicy zdań co do tego, że przepis ten nie tworzy roszczenia o

charakterze odszkodowawczym, mimo użytej w nim terminologii nawiązującej do

pojęcia szkody. W związku z tym trafnie przyjmuje się, że formuła szkody powinna

być rozważana w świetle reguł prawa wekslowego – związku roszczeń wekslowych

i tzw. stosunków pozawekslowych – a nie przy uwzględnieniu art. 361 i nast. k.c.

Dyskusja koncentruje się na relacji art. 76 Pr.weksl. do przepisów o

bezpodstawnym wzbogaceniu (art. 405 i nast. k.c.). W najnowszej literaturze

dominuje trafne stanowisko, że art. 76 Pr.weksl. przewiduje szczególny przypadek

roszczenia z tytułu bezpodstawnego wzbogacenia, przy czym akcentuje się prawną

oryginalność i z reguły znaczną autonomiczność tego roszczenia w stosunku do

reguł ogólnych przewidzianych w art. 405 k.c. W każdym razie roszczenie

wynikające z art. 76 Pr.weksl. nawiązuje konstrukcyjnie do ogólniejszej koncepcji

uzyskania przez określone osoby (wystawcę lub akceptanta weksla) oznaczonej

korzyści majątkowej z uszczerbkiem innej osoby (posiadacza weksla) przy

założeniu, że taki transfer korzyści nie może być uznany za usprawiedliwiony i w

określonej sytuacji faktycznej de lege lata definitywny.

W judykaturze powojennej wypowiedzi judykatury w odniesieniu do art. 76

Pr.weksl. były sporadyczne. W uzasadnieniu wyroku Sądu Najwyższego z dnia 6

czerwca 2002 r., I CKN 738/00 (nie publ.) stwierdzono ogólnie, że przepis ten

reguluje przesłanki powstania roszczenia z tytułu bezpodstawnego wzbogacenia

wystawcy wobec posiadacza weksla, nie przesądza natomiast, kiedy w istocie

dochodzi do wygaśnięcia zobowiązania wystawcy w wyniku zaniechania przez

posiadacza weksla tzw. czynności zachowawczych. W wyroku Sądu Najwyższego z

dnia 7 stycznia 1998 r., II CKN 565/97 (OSNC 1997, nr 7-8, poz. 121) wyjaśniono,

że art. 76 Pr.weksl. nie uzasadnia w odniesieniu do roszczeń wekslowych

odmiennych skutków przedawnienia od przewidzianych obecnie w art. 117 k.c.

Należy zwrócić uwagę na zasadnicze przesłanki aktualizujące roszczenie

przewidziane w art. 76 ust. 1 Pr.weksl. Najogólniej biorąc, jest to istnienie ważnego

weksla (także weksla gwarancyjnego) oraz roszczenia wekslowego w odpowiedniej

relacji podmiotowej, tj. posiadacz weksla – wystawca lub akceptant (przy wekslu

własnym: remitent – wystawca weksla). Istotne jest także „wygaśnięcie” roszczenia

wekslowego w wyniku przedawnienia lub zaniechania czynności zachowawczych

przez posiadacza weksla, nieprzysługiwanie posiadaczowi weksla roszczenia

wekslowego jeszcze przeciwko innym dłużnikom wekslowym poza wystawcą lub

akceptantem, wystąpienie szkody posiadacza weksla oraz powstanie niesłusznego

(bezpodstawnego) wzbogacenia po stronie wystawcy lub akceptanta.

W rozważanym przepisie wyraźnie określono krąg możliwych podmiotów

legitymowanych. Legitymacja czynna przysługuje posiadaczowi weksla, którego

roszczenie wekslowe stało się roszczeniem naturalnym w wyniku przedawnienia lub

wygasło w rezultacie zaniedbania czynności zachowawczych, natomiast

skierowane jest ono wobec wystawcy lub akceptanta weksla. Jeżeli wystawiony

został weksel własny, legitymację bierną może mieć wystawca weksla (art. 104 ust.

1 Pr.weksl.). Ciężar wykazania wymienionych przesłanek roszczenia wynikających

z art. 76 Pr.weksl. obciąża uprawnionego posiadacza weksla (art. 6 k.c.).

W rozpoznawanej sprawie z roszczeniem na podstawie art. 76 ust. 1 Pr.weksl.

wystąpił remitent przeciwko kilku wystawcom gwarancyjnego weksla własnego.

Roszczenie to sformułowano w związku z dopuszczeniem przez remitenta do

przedawnienia roszczeń wekslowych wynikających z dwóch weksli własnych;

weksle te zostały wystawione na zabezpieczenie roszczeń leasingodawcy wobec

leasingobiorców wynikających z dwóch umów leasingu. Wcześniejsze

wypowiedzenie tych umów i brak zapłaty przez leasingobiorców opłat leasingowych

spowodowało uzupełnienie obu weksli o te należności i o odpowiednie odsetki za

opóźnienie, przy czym uzupełnienie takie nastąpiło zgodnie z treścią deklaracji

wekslowej. Z ustaleń Sądów meriti wynika jeszcze, że istniały podstawy do

wcześniejszego wypowiedzenia obu umów leasingu, a byli leasingobiorcy byli

zobowiązani do zapłaty pozostałych jeszcze opłat leasingowych „zdyskontowanych

według dyskonta 5%”. Brak zapłaty wspomnianych rat leasingowych oznaczał

niewątpliwie określoną korzyść majątkową byłych kontrahentów w postaci

odpowiedniego zaoszczędzenia koniecznego wydatku (damnum cessans).

Roszczenie wekslowe posiadacza weksla miało służyć m.in. do uzyskania

równowartości takich rat, ale uległo przedawnieniu przewidzianemu w art. 70

Pr.weksl. Pojawiła się kwestia, czy wystąpiła szkoda posiadacza weksla i stan

bezpodstawnego wzbogacenia wystawców weksla w rozumieniu tego przepisu.

Należy podzielić ten kierunek interpretacji art. 76 ust. 1 Pr.weksl., który przy

ocenie wystąpienia przesłanek odwołuje się do układu tzw. stosunków

pozawekslowych łączących posiadacza weksla własnego z wystawcą i

odzwierciedlających zasadniczy cel gospodarczy wystawienia weksla. Utrata przez

remitenta skutecznego roszczenia wekslowego wobec wystawcy w wyniku jego

przedawnienia może być traktowana jako uszczerbek majątkowy posiadacza, traci

on bowiem określone aktywa majątkowe. Utrata taka nie może jednak prowadzić do

oceny, że nastąpiło bezpodstawne wzbogacenie wystawcy weksla, skoro upływ

terminu przedawnienia zawsze – niezależnie od typu roszczeń – usprawiedliwia

prawnie określone przesunięcia korzyści majątkowych. W wyniku utraty

skutecznego roszczenia wekslowego może jednak nastąpić utrata po stronie

posiadacza weksla tzw. waluty, czyli świadczenia w różnej postaci, spełnionego

przez tego posiadacza na rzecz wystawcy weksla w ramach stosunku

podstawowego (np. świadczenia pieniężnego lub odpłatnego umożliwienia

korzystania z rzeczy). Przyjęcie od wystawcy weksla ma na celu późniejsze

umorzenie długu wystawcy wynikającego zarówno z tego weksla, jak i stosunku

podstawowego. Innymi słowy, posiadany przez remitenta weksel może po

przedawnieniu roszczenia tracić swoją jurydyczną wartość w postaci możliwości

uzyskania stosownej zapłaty pieniężnej (sumy wekslowej) w związku z wcześniej

spełnionym przez remitenta świadczeniem na rzecz wystawcy. Niedokonanie takiej

zapłaty może okazać się szkodą posiadacza weksla, a po stronie wystawcy – po

wygaśnięciu roszczenia wekslowego – prowadzić do stanu bezpodstawnego

wzbogacenia tego podmiotu.

Układ stosunków pozawekslowych powinien też rozstrzygać, czy in concreto

można mówić o szkodzie posiadacza weksla w rozumieniu art. 76 ust. 1 Pr.weksl.

Powstaje w związku z tym kwestia, jakie znaczenie ma przysługiwanie remitentowi

skutecznego prawnie roszczenia wynikającego ze stosunku podstawowego dla

roszczenia określonego w art. 76 Pr.weksl. Pogląd o pełnej konkurencyjności obu

tych roszczeń sprzeciwia się jednak rationi legis unormowania przewidzianego w

art. 76 Pr.weksl., tworzącego roszczenie pieniężne o szczególnym reżimie

prawnym. Należy zatem przyjąć, że istnienie roszczenia ze stosunku

podstawowego powinno prowadzić w ogóle do wyłączenia dopuszczalności

roszczenia wynikającego z art. 76 Pr.weksl., ponieważ nie można wówczas

przyjmować, iż przedawnienie roszczenia wekslowego doprowadziło do powstania

szkody po stronie posiadacza weksla. Należy podkreślić, że chodzi tu o roszczenie

ze stosunku podstawowego w pełni skuteczne prawnie, tzn. takie, które nie może

być podważone za pomocą odpowiednich zarzutów podnoszonych przez wystawcę

weksla. W sprawie wytoczonej na podstawie art. 76 Pr.weksl. mogą być zatem

podnoszone przez pozwanego (wystawcę weksla) zarzuty odnoszące się do

roszczenia kreowanego stosunkiem podstawowym. Z dogmatycznego punktu

widzenia oznacza to, że de lege lata poprawniejsze jest jednak szerokie ujmowanie

omawianej szkody, (...) lepiej bowiem koresponduje ono z zasadniczą funkcją

roszczenia przewidzianego w art. 76 Pr.weksl. Obrót wekslowy zakłada wprawdzie

możliwość istnienia układu odrębnych jurydycznie stosunków prawnych

(wekslowych i pozawekslowych), ale z reguły ściśle gospodarczo powiązanych ze

sobą. (...)

Rozważania Sądu Okręgowego należy uznać za niejednoznaczne

merytorycznie i zbyt ogólne. Z ustaleń wynika, że leasingodawca nie otrzymał od

pozwanych leasingodawców stosownych opłat leasingowych po wcześniejszym,

uzasadnionym wypowiedzeniu obu umów, leasingobiorcy zaoszczędzili zatem

odpowiednie wydatki. W toku postępowania nie badano, czy i w jakiej mierze

stosunek podstawowy łączący strony procesu mógł determinować przesłanki

roszczenia przewidzianego w art. 76 Pr.weksl., m.in. szkodę posiadacza weksla i

stan bezpodstawnego wzbogacenia po stronie weksla gwarancyjnego. Ustalono

tylko, że weksel został wypełniony zgodnie z deklaracją wekslową.

Otwarta pozostaje kwestia ewentualnego zakresu odpowiedzialności

wystawców weksla. W odniesieniu do analizowanego roszczenia nie może mieć

zastosowania art. 409 k.c., ponieważ stan uzyskanej korzyści należy oceniać

zawsze w chwili przedawnienia roszczenia wekslowego. Nie bez znaczenia może

okazać się i to, czy doszło do wykonania postanowień obu umów leasingu, w

których przewidziano m.in. utratę uprawnienia leasingobiorców do zwrotu

wręczonych partnerowi kaucji. Wyjaśnienia wymaga także to, czy tzw. koszty

windykacji, które – jak określono – „składają się na łączną kwotę określoną

pozwem” mogą stanowić szkodę powoda w rozumieniu podanym we

wcześniejszych wywodach uzasadnienia. Przyjęcie ogólnego, niewekslowego

charakteru roszczenia wynikającego z art. 76 Pr.weksl. eliminuje również możliwość

przyjęcia solidarnej odpowiedzialności pozwanych wystawców na podstawie art. 47

Pr.weksl., jednakże dług pieniężny wynikający z art. 76 Pr.weksl. mógłby okazać się

długiem solidarnym wspólników spółki cywilnej (art. 864 i 369 k.c.).

Z tych względów należało podzielić zarzut naruszenia art. 76 Pr.weksl., w

związku z czym Sąd Najwyższy na podstawie art. 39815

§ 1 k.p.c. uchylił

zaskarżony wyrok i przekazał sprawę Sądowi drugiej instancji do ponownego

rozpoznania.