I CSK 148/10

Sygn. akt I CSK 148/10

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 16 grudnia 2010 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Barbara Myszka (przewodniczący)

SSN Mirosław Bączyk (sprawozdawca)

SSN Kazimierz Zawada

w sprawie z powództwa Syndyka masy upadłości Przedsiębiorstwa Handlowego "T.

W. – A." Spółki z o.o. w K.

przeciwko S. S.A. w W.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 16 grudnia 2010 r.,

skargi kasacyjnej strony pozwanej od wyroku

Sądu Apelacyjnego

z dnia 26 czerwca 2009 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania oraz rozstrzygnięcia

o kosztach postępowania kasacyjnego.

2

Uzasadnienie

Syndyk Masy Upadłości Przedsiębiorstwa Handlowego „T. W.-A.” spółki z

o.o. domagał się zasądzenia od strony pozwanej „S.” S.A. kwoty 310.927,90 zł z

odsetkami obejmującej niezwrócone należności z tytułu kaucji gwarancyjnych,

mających zabezpieczać wykonanie zobowiązań gwarancyjnych spółki „T.”. Sąd

Okręgowy zasądził od strony pozwanej dochodzoną kwotę, dokonując

następujących ustaleń faktycznych.

Pozwana Spółka jest następcą prawnym E.-N. S.A. w W. W dniu 8

października 1999 r. podmiot ten (jako inwestor) zawarł z powodem (wykonawcą)

umowę o roboty budowlane (nr 37/LAT/99), w której przewidziano uprawnienie

pozwanego inwestora do zatrzymania 5 % wynagrodzenia należnego wykonawcy z

tytułu kaucji gwarancyjnej zabezpieczającej usunięcie ewentualnych wad obiektu w

okresie 5 lat. Jednocześnie w umowie przewidziano zasady zwrotu kaucji

wykonawcy robót. W dalszych umowach o roboty budowlane (z dnia 8 września

2001 r. i z dnia 30 listopada 2005 r.) zastrzeżono podobne klauzule dotyczące

kaucji gwarancyjnej (zatrzymanie 5 % wynagrodzenia przez okres gwarancji). W

dniu 15 września 2000 r., zawarto umowę o ustanowieniu stałej kaucji gwarancyjnej

w kwocie 200.000 zł, która miała być zwrócona po upływie 120 miesięcy od daty

ostatecznego odbioru przez pozwanego (inwestora) robót będących przedmiotem

ostatniej umowy o roboty, realizowanych przez powoda na rzecz pozwanego. W

umowie o roboty budowlane z dnia 27 sierpnia 2001 r. przewidziano, że

zabezpieczeniem jej należytego wykonania będzie stała kaucja gwarancyjna w

wysokości 200.000 zł.

W dniu 24 kwietnia 2003 r. ogłoszono upadłość powoda (wykonawcy).

Poprzednik pozwanego (inwestor) zgłosił do masy upadłości wierzytelności z tytułu

kar umownych za zwłokę w usunięciu wad w ramach umowy z dnia 8 października

1999 r. i wierzytelność powstałą w związku z zastępczym usunięciem wad.

Postanowieniem z dnia 18 grudnia 2003 r. odmówiono uznania tej wierzytelności.

W dniu 19 stycznia 2004 r. pozwany zgłosił do masy upadłości także wierzytelność

3

w wysokości 243.067,01 zł z tytułu nienależytego wykonanie umowy o roboty

budowlane nr 43/TW – AWA/2001 i potrącił z niej jednocześnie wierzytelność

upadłego w wysokości 200.000 zł, wynikającą ze stałej kaucji gwarancyjnej.

Postanowieniem z dnia 24 kwietnia 2004 r. uznano jedynie kwotę 3.512,28 zł,

a odmówiono jej uznania w pozostałej części. W dniu 14 kwietnia 2006 r. powód

złożył do sądu wniosek o zawezwanie do próby ugodowej, ale ostatecznie do

ugody między stronami nie doszło.

W ocenie Sądu Okręgowego, interpretacja art. 32 § 2 prawa upadłościowego

z 1934 r. prowadzi do wniosku, że zobowiązanie powoda (upadłego wykonawcy)

z tytułu udzielonej inwestorowi gwarancji wykonawczej z chwilą ogłoszenia

upadłości przekształca się w zobowiązanie pieniężne i jednocześnie po stronie

pozwanego inwestora powstaje obowiązek zwrotu wpłaconych na jego rzecz

pieniężnych kaucji gwarancyjnych. W odniesieniu do zgłoszonego przez

pozwanego zarzutu przedawnienia roszczenia o zwrot kaucji Sąd Okręgowy

stwierdził, że z dniem ogłoszenia upadłości wykonawcy nie stało się wymagalne

roszczenie wykonawcy o zwrot przez pozwanego wszystkich zatrzymanych kwot

kaucji, ponieważ wymagalność taka pojawia się dopiero z upływem terminów

wskazanych w umowach o roboty budowlane. Przewidziane w art. 32 § 2 prawa

upadłościowego z 1934 r. przekształcenie może odnosić się tylko do zobowiązań

niepieniężnych, które istniały już w chwili ogłoszenia upadłości. W każdym jednak

razie bieg przedawnienia zostałby i tak przerwany w wyniku złożenia przez powoda

(wykonawcę) wniosku o zawezwanie do próby ugodowej. Nie ma przy tym

znaczenia to, że wniosek taki zgłoszono do sądu miejscowo niewłaściwego.

Apelacja pozwanego została oddalona. Sąd Apelacyjny podzielił ustalenia

faktyczne Sądu pierwszej instancji. Analizując treść i funkcje art. 32 § 2 prawa

upadłościowego z 1934 r., Sąd ten stwierdził, że brak racjonalnych i uzasadnionych

przesłanek do pomijania w postępowaniu upadłościowym wierzytelności, które

powstały przed ogłoszeniem upadłości, a których termin świadczenia jeszcze nie

nastąpił, i oczekiwania w związku z tym do czasu nastąpienia wymagalności.

Zobowiązania z tytułu udzielonych gwarancji przekształciły się w zobowiązania

pieniężne i z dniem ogłoszenia upadłości stały się płatne, a tym samym aktualny

stał się również obowiązek pozwanego zwrotu wpłaconych kaucji gwarancyjnych,

4

stanowiących zabezpieczenie przyszłych, ewentualnych roszczeń z tytułu wad

wykonanych robót. Przekształcenie zobowiązania pieniężnego w wierzytelność

pieniężną na mocy art. § 2 prawa upadłościowego z 1934 r. dochodzi do skutku

niezależnie od tego, czy wady objęte gwarancją wykonawczą w ogóle nastąpiły,

ponieważ w przepisie tym – według Sądu Apelacyjnego – przyjęto pewną fikcję, że

wady zaistniały i powinny być usunięte z dniem ogłoszenia upadłości. Oznacza to,

że pieniężna kaucja gwarancyjna zabezpiecza przyszłe i ewentualne roszczenia,

które mogły nawet nie powstać w chwili ogłoszenia upadłości. W dacie ogłoszenia

upadłości wykonawcy stały się wymagalne ewentualne wierzytelności pozwanej

spółki z tytułu napraw gwarancyjnych i w tym samym czasie cechę wymagalności

uzyskały także roszczenia upadłej spółki o zwrot kaucji gwarancyjnej, zatrzymanej

tytułem zabezpieczenia udzielonej gwarancji wykonawczej. Dzieje się tak dlatego,

bowiem pieniężna kaucja gwarancyjna stanowi prawo akcesoryjne wobec

gwarancji, roszczenie o jej zwrot jest w tej sytuacji roszczeniem akcesoryjnym

związanym z roszczeniem gwarancyjnym.

W ocenie Sądu Apelacyjnego, zawezwanie do próby ugodowego (wniosek

z dnia 14 kwietnia 2006 r.), złożone w niewłaściwym miejscowo sądzie,

doprowadziło jednak do przerwania biegu trzyletniego terminu przedawnienia

roszczenia o zwrot kaucji, upływającego ostatecznie w dniu 15 kwietnia 2006 r.

W skardze kasacyjnej pozwanego inwestora podnoszono zarzuty naruszenia

art. 30 k.p.c. i art. 167 k.p.c. oraz zarzuty naruszenia prawa materialnego, tj. art. 32

§ 2 prawa upadłościowego z 1934 r. i art. 123 § 1 k.c.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

1. Upadłość powoda (wykonawcy robót budowlanych) ogłoszono w dniu

14 kwietnia 2003 r., toteż w rozpoznawanej sprawie należało stosować przepisy

prawa upadłościowego z 1934 r. (art. 536 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. – Prawo

upadłościowe i naprawcze, Dz.U. nr 60, poz. 535 ze zm. cyt. dalej jako „p.u.n.”).

Żądaniem pozwu objęte są kwoty tzw. kaucji gwarancyjnych dwojakiego

rodzaju. Po pierwsze, na podstawie odpowiednich porozumień gwarancyjnych,

zawartych przez powoda z pozwanym (wykonawcy z inwestorem), pozwany był

uprawniony do pomniejszenia należnego powodowi wynagrodzenia określonego

5

w umowie o roboty budowlane o 5 % i do zatrzymania tej kwoty na czas objęty

gwarancją wykonawcy po wykonaniu i odbiorze robót budowlanych przez

inwestora. Porozumienia takie były umieszczane w postanowieniach

poszczególnych umów dotyczących „warunków płatności” inwestora. Po drugie,

strony zawarły także „umowę w przedmiocie ustanowienia stałej kaucji

gwarancyjnej” (w dniu 15 września 2000 r.), w której określono „ustanowienie

stałej kaucji gwarancyjnej zabezpieczającej okresy gwarancyjne dla robót

realizowanych przez (wykonawcę) na rzecz pozwanego inwestora”.

2. Przepisy art. 32 prawa upadłościowego z 1934 r. (obecnie - art. 91 p.u.n.)

nie mają, oczywiście, zastosowania do wierzytelności (także pieniężnych)

upadłego, przysługujących mu wobec innych podmiotów. Art. 32 § 1 i § 2 obejmuje

tylko zobowiązania (pieniężne i niepieniężne) upadłego, które mogą być zgłoszone

przez wierzyciela do masy upadłości (tak np. też wyrok Sądu Najwyższego z dnia

23 marca 2006 r., II CSK 35/06, niepubl.).

Sąd Apelacyjny zaakceptował dość oszczędny sposób dochodzenia

roszczenia o zwrot kwot pieniężnych stanowiących kaucje gwarancyjne,

zatrzymane przez inwestora zgodnie z postanowieniami wspomnianych umów

gwarancyjnych i postanowieniami umowy o tzw. stałą kaucję gwarancyjną z dnia

15 września 2000 r. Przyjął bowiem możliwość przekształcenia zobowiązania

wykonawcy robót obejmującego usunięcie wad w przyjętym przez inwestora

przedmiocie umowy w zobowiązania pieniężne (art. 32 § 2 prawa upadłościowego,

tzw. transformacja ex lege). Takie przekształcone zobowiązania mogły następnie

zostać zgłoszone przez wierzyciela (inwestora) do masy upadłości wykonawcy

robót. Wymagalność ulegającego przekształceniu roszczenia powoduje, zdaniem

Sądów meriti, skutek prawny w postaci powstania wymagalności także roszczenia

(roszczeń) o zwrot zatrzymanych i wręczonych pozwanemu inwestorowi kaucji

pieniężnych, przy czym Sąd Apelacyjny dostrzegł ścisły, akcesoryjny związek

prawny między przekształconym (nowym) roszczeniem pieniężnym, a roszczeniem

o zwrot kaucji w ramach odpowiednich umów o roboty budowlane.

Powstaje zatem kwestia możliwości zastosowania przepisu art. 32 § 2

prawa upadłościowego do zobowiązań wykonawcy robót budowlanych,

6

obejmujących naprawę wad pojawiających się w związku z wykonaniem takich

robót. W wyroku Sądu Najwyższego z dnia 22 listopada 2002 r., IV CKN 1488/00

(niepubl.) stwierdzono, że „odpowiedzialność producenta, który udzielił gwarancji,

nie wygasa na skutek ogłoszenia jego upadłości, a przepis art. 32 § 2 prawa

upadłościowego z 1934 r. i przewiduje jedynie zamianę zobowiązań niepieniężnych

upadłego na zobowiązania pieniężne, a nie wyłączenie jego odpowiedzialności”.

W wyroku Sądu Najwyższego z dnia 23 marca 2006 r., II CSK 35/06 (niepubl.)

przyjęto, że sam fakt zawarcia umowy nie jest tożsamy z powstaniem długu,

a „dla ustalenia długu konieczne jest wystąpienie zdarzenia powodującego dług”.

Z ustaleń dokonanych przez sądy meriti w tym orzeczeniu wynika to, że wady robót

budowlanych nie ujawniły się jeszcze przed ogłoszeniem upadłości wykonawcy

robót. W uzasadnieniu wyroku Sądu Najwyższego z dnia 29 lutego 2008 r., II CSK

463/07 (niepubl.) wyjaśniono, że zobowiązanie gwarancyjne ulega zmianie

(zgodnie z art. 32 § 2 prawa upadłościowego z 1934 r.), gdy zobowiązany z tego

tytułu nie wykonał obowiązku przed ogłoszeniem upadłości (zob. także wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 16 grudnia 2010 r., I CSK 114/10).

W przedstawionych orzeczeniach Sąd Najwyższego trafnie eksponuje się

możliwość przekształcenia zobowiązania gwarancyjnego obejmującego usunięcie

wad m.in. robót budowlanych w zobowiązanie pieniężne (art. 32 § 2 prawa

upadłościowego z 1934 r.) dopiero wówczas, gdy nastąpiła prawna aktualizacja

obowiązku gwarancyjnego zobowiązanego, a więc - pojawiła się już określona

wada indywidualizująca ten obowiązek (i samo świadczenie zobowiązanego)

jeszcze przed ogłoszeniem upadłości dłużnika. Tylko wówczas niepieniężny (choć

majątkowy) obowiązek świadczenia dłużnika gwarancyjnego (w postaci usunięcia

wady) mógłby ulec ex lege transformacji w obowiązek świadczenia pieniężnego

w rozumieniu art. 32 § 2 prawa upadłościowego z 1934 r. Nie można zatem

podzielić sugerowanej przez Sąd Apelacyjny takiej interpretacji tego przepisu,

że „przyjęto w nim pewną fikcję, iż wady zaistniały i powinny być usunięte z dniem

ogłoszenia upadłości”. Za taką interpretacją nie przemawiają także same funkcje

postępowania upadłościowego, eksponowane w uzasadnieniu zaskarżonego

wyroku, m.in. zasada równości wierzycieli upadłego pod względem możliwości

zaspokojenia ich należności, szybkość takiego zaspokojenia.

7

Przy interpretacji przepisów art. 32 § 1 i 2 prawa upadłościowego z 1934 r.

(i obecnego art. 91 p.u.n.) należy zwrócić uwagę na to, że wiążą one wyraźnie

kwestię powstania wymagalności roszczenia pieniężnego wobec upadłego

z terminem wykonania zobowiązania w odniesieniu do świadczenia wynikającego

z zobowiązania pieniężnego, których „termin płatności” jeszcze nie nastąpił,

obowiązuje reguła, że stają się one wymagalne („płatne”) z dniem ogłoszenia

upadłości dłużnika (art. 32 § 1). Natomiast zobowiązania majątkowe niepieniężne,

transformowane w zobowiązania pieniężne na podstawie art. 32 § 2, stają się

wymagalne (płatne) z dniem ogłoszenia upadłości, chociażby termin wykonania

zobowiązania jeszcze nie nastąpił. Oznacza to, że ustawowa modyfikacja

zobowiązania niepieniężnego w zobowiązanie pieniężne mogłaby nastąpić jedynie

przy założeniu, iż można już „przyśpieszyć” (na dzień ogłoszenia upadłości) termin

spełnienia istniejącego (zindywidualizowanego prawnie) świadczenia pieniężnego

w chwili ogłoszenia upadłości. W odniesieniu do gwarancyjnego zobowiązania

upadłego dłużnika (obejmującego obowiązek usunięcia wady przedmiotu umowy

o roboty budowlane) wspomniany obowiązek świadczenia mógłby zaktualizować

się zatem nie wcześniej niż dopiero z chwilą powstania wady w zakresie prac

budowlanych. Warto zauważyć, że podobną do art. 32 § 1 i § 2 prawa

upadłościowego z 1934 r. (art. 91 p.u.n.) regulację przewidziano m.in. w art. 458

k.c., statuującego natychmiastową wymagalność roszczenia wierzyciela bez

względu na zastrzeżony termin spełnienia świadczenia.

Należy stwierdzić, że Sąd Apelacyjny nietrafnie dostrzega związek natury

akcesoryjnej między przekształconym zobowiązaniem gwarancyjnym (gdyby takie

przekształcenie istotnie nastąpiło), a roszczeniem o zwrot kaucji gwarancyjnych.

Sąd ten nie powołuje się przy tym na odpowiednie postanowienia umów o roboty

budowlane, z których taka więź akcesoryjna istotnie mogłaby wynikać.

Ponadto związku takiego nie sposób wyprowadzić tylko z takiej konstatacji,

że kaucja gwarancyjna służy umocnieniu gwarancji wykonawczej, skoro

we wspomnianych „warunkach płatności” przewidziane zostały jednak określone

reguły zatrzymywania i zwrotu kwot pieniężnych stanowiących kaucje. Jurydyczny

cel w postaci stworzenia odpowiedniego, osobistego zabezpieczenia określonej

wierzytelności tzw. pieniężną kaucję gwarancyjną nie implikuje sam przez się

8

wspomnianej akcesoryjności. Tym bardziej nie może być uzasadniona koncepcja

jak gdyby automatycznego zaktualizowania się obowiązku pozwanego w zakresie

zwrotu zatrzymanych kaucji.

Z przedstawionych względów należało uznać za uzasadniony zarzut

naruszenia art. 32 § 2 prawa upadłościowego z 1934 r. Nie zaczęło w ogóle jeszcze

biec przedawnienie roszczenia (roszczeń) o zwrot kaucji pieniężnych, nawet przy

założeniu akcesoryjnego charakteru porozumień kaucyjnych wobec zobowiązań

gwarancyjnych obejmujących wady robót budowlanych), nie pojawił się w związku

z tym problem ewentualnego przerwania biegu tego przedawnienia w wyniku

złożenia przez stronę powodową wniosku o zawezwanie do próby ugodowej.

Bezprzedmiotowy zatem pozostaje zarzut naruszenia art. 123 § 1 k.c., art. 30 k.c.

i 187 k.p.c.

Z przedstawionych względów należało uchylić zaskarżony wyrok i przekazać

sprawę sądowi drugiej instancji do ponownego rozpoznania (art. 39815

k.p.c.).