I UK 278/10

Sygn. akt I UK 278/10

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 14 grudnia 2010 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Małgorzata Gersdorf (przewodniczący)

SSN Roman Kuczyński

SSN Romualda Spyt (sprawozdawca)

w sprawie z odwołania W. B., K. K., J. S.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych

z udziałem zainteresowanych M. G., T. M., M. R.

o ustalenie braku odpowiedzialności członka zarządu stowarzyszenia za

zobowiązania z tytułu nieopłaconych składek na ubezpieczenie społeczne,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 14 grudnia 2010 r.,

skargi kasacyjnej organu rentowego od wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 20

kwietnia 2010 r., i zażalenia W. B. na postanowienie zawarte w wyroku Sądu

Apelacyjnego z dnia 20 kwietnia 2010 r.,

1. uchyla zaskarżony wyrok i sprawę przekazuje Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i orzeczenia o

kosztach postępowania kasacyjnego,

2. umarza postępowanie zażaleniowe.

2

U z a s a d n i e n i e

Decyzjami z dnia 16 grudnia 2008 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych

orzekł, że K. K., J. S., W. B., M. G., T. M. i M.j R. ponoszą solidarną

odpowiedzialność za zaległości Stowarzyszenia Miejski Klub Sportowy „S." z tytułu

nieopłaconych składek na ubezpieczenia społeczne za okres od grudnia 2002 r. do

maja 2003 r. w łącznej wysokości 94.384,85 zł, gdyż w tym okresie pełnili obowiązki

członków zarządu.

Odwołania od decyzji złożyli K. K., W. B. oraz J. S. podnosząc, iż stanowiska

w zarządzie objęli, gdy sytuacja finansowa MOKS „." była bardzo zła, a właściwy

czas na złożenie wniosku o ogłoszenie upadłości klubu minął na długo przed

wyborem zarządu, w którym zasiadali.

Wyrokiem z dnia 24 listopada 2009 r. Sąd Okręgowy - Sąd Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych zmienił zaskarżoną decyzję i ustalił, między innymi, że

W. B. ponosi odpowiedzialność za zaległości Stowarzyszenia Miejski Klub

Sportowy „S." z tytułu nieopłaconych składek na ubezpieczenia społeczne,

powszechne ubezpieczenia zdrowotne, Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych

Świadczeń Pracowniczych za okres grudzień 2002 r. - kwiecień 2003 r. (pkt II

wyroku) oraz oddalił odwołanie . K. (pkt III wyroku).

Rozpoznając sprawę, Sąd pierwszej instancji ustalił, iż postanowieniem z

dnia 2 lipca 2001 r. Sąd Rejonowy oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości

Miejskiego Klubu Sportowego „S.", który zgłosił Zakład Ubezpieczeń Społecznych

w dniu 26 maja 2000 r. jako wierzyciel tego Klubu. Organ rentowy posiadał

wierzytelność z tytułu zaległości w opłatach składek na ubezpieczenie społeczne za

lata 1996-2000 w kwocie 1.670.434,03 zł. Powyższym postanowieniem Sąd

otworzył postępowanie układowe w związku z wnioskiem Klubu z 27 czerwca 2001

r. Postępowaniem zostały objęte wszystkie wierzytelności Klubu, poza

wierzytelnościami Zakładu Ubezpieczeń Społecznych i wierzytelnościami

skarbowymi. W dniu 24 października 2002 r. jeden z wierzycieli Klubu złożył

wniosek o uchylenie układu. Sąd Rejonowy postanowieniem z dnia 26 lutego 2003

r. uchylił układ.

3

W dniu 12 listopada 2002 r. na Walnym Nadzwyczajnym Zebraniu Członków

MOKS S. został wybrany zarząd, w skład którego weszli K. K. jako prezes, J. Ł. i J.

S. jako wiceprezesi oraz M/ M., W. B., M. G. i M. R. jako członkowie. Zarząd został

wpisany do Krajowego Rejestru Sądowego w dniu 26 listopada 2002 r.

W dacie wyboru nowego zarządu Klub zatrudniał przeszło 20 osób (w tym

piłkarzy). Deklaracje ubezpieczeniowe były składane co miesiąc w Zakładzie

Ubezpieczeń Społecznych, ale składki nie były odprowadzane. Wynagrodzenie było

płacone w ratach, często z prywatnych pieniędzy K. K. oraz M. G. Poszukiwanie

sponsorów nie przyniosły rezultatów. Na początku 2003 r. prezes zarządu złożył

wniosek o restrukturyzację należności, wystąpił do prezydenta miasta z wnioskiem

o umożliwienie dzierżawy stadionu, także do PZPN o wypłacenie pieniędzy z tytułu

uczestnictwa w lidze. Żadne z tych działań nie wpłynęły na poprawę sytuacji

finansowej Klubu, ponieważ działania i propozycje zarządu spotykały się z

negatywnym stanowiskiem osób i urzędów, do których były kierowane. Klub nie

miał żadnego majątku nieruchomego, a jedynym majątkiem były ubrania sportowe.

Nadal bieżące wydatki Klubu - zapłata wynagrodzenia trenerowi, koszty treningów,

sparingu, wyjazdy na mecze, czasami zapłata wynagrodzenia zawodnikom -

pokrywane były z „prywatnej kieszeni” członków zarządu.

Zainteresowany M. M. już w grudniu 2002 r. złożył rezygnację z członkostwa

i po tej dacie nie uczestniczył w pracach zarządu i Klubu. W dniu 13 stycznia 2003

r. na posiedzeniu zarządu rezygnacje złożyli J. S. i M. R., z tym że w aktach

Zakładu Ubezpieczeń Społecznych znajduje się pisemna rezygnacja M. R.

Obydwaj od stycznia 2003 r. nie brali udziału w pracach zarządu i Klubu.

Na przełomie stycznia i lutego 2003 r. część członków zarządu, po

nieudanych próbach ratowania Klubu i negatywnych decyzjach Rady Miasta,

podjęła decyzję o poddaniu zarządu do dymisji po przystąpieniu piłkarzy do drugiej

rundy rozgrywek (gwarantowało to wypłatę kwoty 150.000 – 160.000 zł od PZPN).

Walne Zebranie odbyło się pod koniec kwietnia 2003 r. W zebraniu uczestniczyli K.

K. i W. B., oraz - jako członek stowarzyszenia - J. S., nie byli obecni R. i M.. W

pierwszym głosowaniu nad wnioskiem prezesa K. K. walne zebranie przyjęło

dymisje zarządu. Następnie powtórzono głosowanie, które doprowadziło do

ponownego wyboru K. K. i J. S.

4

Sąd Okręgowy za nietrafne uznał stanowisko organu rentowego, który ustalił

odpowiedzialność członków zarządu na podstawie wpisów w Krajowym Rejestrze

Sądowym, gdyż w przypadku wpisów dotyczących członków zarządu

stowarzyszenia mają one charakter deklaratoryjny i nie mogą one stanowić

podstawy przypisania odpowiedzialności z art. 116a ustawy z dnia 29 sierpnia 1997

r. - Ordynacja podatkowa (jednolity tekst: Dz.U. z 2005 r. Nr 8. poz. 60 ze zm.).

Przywołując wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku z dnia 27

stycznia 2009 r., I/SA/Gd 657/08, stwierdził, iż powstanie i ustanie stosunku

członkostwa w zarządzie następuje w drodze wyboru i rezygnacji lub odwołania,

niezależnie od tego, co zostało ujawnione poprzez wpis do Rejestru.

Apelację od tego wyroku wywiedli K. K. oraz W. B.

Sąd Apelacyjny - Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych wyrokiem z dnia 20

kwietnia 2010 r. uwzględnił apelacje i zmienił zaskarżony wyrok w punktach II, III, i

IV oraz poprzedzającą go decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 16

grudnia 2008 r., ustalając, że K. K. i W. B. jako członkowie zarządu nie ponoszą

odpowiedzialności za zaległości Stowarzyszenia Miejskiego Klubu Sportowego „S."

z tytułu nieopłaconych składek na ubezpieczenia społeczne i zdrowotne oraz

Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych za okres od

grudnia 2002 r. do maja 2003 r.

Sąd drugiej instancji zauważył, że Sąd Okręgowy dokonał w sprawie

prawidłowych ustaleń faktycznych, lecz nie zgodził się z jego oceną prawną. W

szczególności Sąd Apelacyjny wskazał, że Sąd pierwszej instancji niewłaściwie

ocenił okoliczności związane z niezgłoszeniem w odpowiednim czasie wniosku o

ogłoszenie upadłości Stowarzyszenia lub niewszczęciem postępowania

zapobiegającego ogłoszeniu jego upadłości. Podkreślono, iż przesłanki

uzasadniające zgłoszenie przedmiotowych wniosków powinny być oceniane według

stanu prawnego obowiązującego w chwili zaprzestania wykonywania przez

członków zarządu obowiązków związanych z regulowaniem należności z tytułu

składek do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych.

Stowarzyszenie Miejski Klub Sportowy „S.", jak wykazało postępowanie

dowodowe, zaniechało bieżącego wpłacania należności składkowych na długo

przed objęciem funkcji w zarządzie przez skarżących. Brak wpłaty składek dał

5

organowi rentowemu podstawę do żądania uregulowania należności przez

Stowarzyszenie. Wobec bezskutecznej egzekucji organ rentowy złożył wniosek o

ogłoszenie upadłości stowarzyszenia w dniu 26 maja 2000 r. Sąd Rejonowy

postanowieniem z dnia 2 lipca 2001 r. oddalił przedmiotowy wniosek, uznając za

przekonującą argumentację zawartą we wniosku Stowarzyszenia z dnia 29 czerwca

2001 r. o otwarcie postępowania układowego, w którym ówczesny zarząd podnosił,

że utrzymanie się Klubu w I lidze powodować będzie wpływ znacznych środków

finansowych. Z tych względów Sąd Rejonowy otworzył postępowanie układowe,

zaś postanowieniem z dnia 8 listopada 2001 r. zatwierdził układ przyjęty na

zgromadzeniu wierzycieli w dniu 29 października 2001 r. W momencie

obejmowania funkcji członków zarządu przez skarżących układ ten był w toku. Ma

to decydujące znaczenie dla rozstrzygnięcia, czy zaistniały przesłanki zwalniające

ich od odpowiedzialności za zaległości składkowe.

Sąd Apelacyjny zwrócił uwagę na to, że postępowanie układowe zostało

wszczęte w oparciu o przepisy rozporządzenia prezydenta Rzeczypospolitej

Polskiej z dnia 24 października 1934 r. - Prawo o postępowaniu układowym (Dz.U.

Nr 93, poz. 836 ze zm.), obowiązującego do 30 września 2003 r. Do tego dnia

obowiązywało również rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 24

października 1934 r. - Prawo upadłościowe (Dz.U. z 1991 r. Nr 118, poz. 512 ze

zm.). Tym samym zaistnienie przesłanki zgłoszenia we właściwym czasie wniosku

o ogłoszenie upadłości lub wszczęcia postępowania zapobiegającego ogłoszeniu

upadłości wobec K. K. i W. B. należało rozpatrywać na gruncie powyższych

przepisów. Zdaniem Sądu Apelacyjnego, Sąd Okręgowy nie przydał należytej rangi

okoliczności, iż zarząd Stowarzyszenia, w skład którego wchodzili skarżący, został

powołany w trakcie trwania postępowania układowego. Zgodnie zaś z art. 15 § 2

Prawa o postępowaniu układowym otwarcie postępowania układowego wyklucza

ogłoszenie upadłości dłużnika aż do czasu prawomocnego rozstrzygnięcia w

przedmiocie zatwierdzenia układu albo do czasu prawomocnego umorzenia

postępowania układowego. Ustanowione ustawowe pierwszeństwo postępowania

układowego przed postępowaniem upadłościowym powoduje, że wnioski o

ogłoszenie upadłości złożone po otwarciu postępowania układowego podlegały

oddaleniu. Zakaz wynikający z powyższego przepisu dotyczył przy tym wszelkich

6

wniosków o ogłoszenie upadłości, w tym także pochodzących od wierzycieli,

których wierzytelności nie zostały objęte postępowaniem układowym. W tym

zakresie postępowanie układowe wywiera wpływ na wierzytelności nieobjęte tym

postępowaniem.

Z tego względu Sąd Apelacyjny stwierdził, że aż do momentu wydania przez

Sąd Rejonowy postanowienia z dnia 26 lutego 2003 r. o uchyleniu układu ani

ewentualny wniosek Zakładu Ubezpieczeń Społecznych będącego wierzycielem

Stowarzyszenia Miejski Klub Sportowy „S.", ani też wniosek członków zarządu

pełniących w tym okresie obowiązki, a więc i skarżących, dotyczący ogłoszenia

upadłości, nie podlegałby merytorycznemu rozpoznaniu. W tym stanie rzeczy od 12

listopada 2002 r. do 26 lutego 2003 r. K. K. oraz W. B. ze względu na treść art. 15 §

2 Prawa o postępowaniu układowym nie mogli skutecznie złożyć wniosku.

Tymczasem jedynie skuteczne złożenie wniosku o ogłoszenie upadłości uwalnia od

odpowiedzialności za zaległości składkowe.

Sąd Apelacyjny wskazał w dalszej kolejności, że w odniesieniu do

skarżących należało zatem rozważyć, czy można było przypisać im winę w

niezgłoszeniu wniosku o ogłoszenie upadłości w okresie od uchylenia układu do ich

rezygnacji z funkcji członka zarządu, tj. od końca lutego 2003 r. do kwietnia 2003 r.

i uznał, że w okolicznościach sprawy brak było podstaw, aby przypisać skarżącym

zawinienie w niezgłoszeniu wniosku o ogłoszenie upadłości stowarzyszenia.

Organ rentowy zaskarżył ten wyrok skargą kasacyjną w całości, wnosząc o

jego uchylenie w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi

Apelacyjnemu, zaś w przypadku uznania, że wskazana podstawa naruszenia

prawa materialnego jest oczywiście uzasadniona - o oddalenie apelacji W. B. i K. K.

od wyroku Sądu Okręgowego z dnia 24 listopada 2009 r.

Zaskarżonemu wyrokowi zarzucono naruszenie prawa materialnego - art. 15

§ 2 Prawa o postępowaniu układowym, poprzez jego błędną wykładnię i przyjęcie,

że złożenie przez członków zarządu MOKS S. wniosku o ogłoszenie upadłości w

okresie od grudnia 2002 r. do kwietnia 2003 r. było niemożliwe z uwagi na zawarcie

w 2001 r. układu z wierzycielami.

W uzasadnieniu wskazano, że u podstaw art. 15 § 2 Prawa o postępowaniu

układowym leżała konieczność uregulowania kwestii zbiegu wniosku o ogłoszenie

7

upadłości z wnioskiem o otwarcie postępowania układowego, a nie wykluczenie

możliwości ogłoszenia upadłości po zatwierdzeniu układu. Organ rentowy

stwierdził, że przytoczone przez Sąd Apelacyjny w uzasadnieniu zaskarżonego

wyroku stanowisko S. G., że „otwarcie postępowania układowego wyklucza

ogłoszenie upadłości dłużnika aż do czasu prawomocnego rozstrzygnięcia w

przedmiocie zatwierdzenia układu albo do czasu prawomocnego umorzenia

postępowania układowego” potwierdza stanowisko organu rentowego.

Przytaczając wypowiedzi doktryny, organ rentowy uznał, że po uprawomocnieniu

się układu z wierzycielami zatwierdzonego przez Sąd Rejonowy w dniu 8 listopada

2001 r., nie było formalnych przeszkód do złożenia przez członków zarządu

Stowarzyszenia wniosku o upadłość.

W odpowiedzi na skargę odwołujący się wnieśli o wydanie postanowienia o

odmowie przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania, ewentualnie o jej oddalenie -

w obu przypadkach o zasądzenie od organu rentowego na swoja rzecz kosztów

postępowania kasacyjnego.

Odwołujący się K.K. i W. B. wnieśli zażalenie na postanowienie zawarte w

pkt II wyroku Sądu Apelacyjnego, w którym koszty postępowania zostały

wzajemnie zniesione i zarzucili naruszenie art. 100 k.p.c., poprzez jego

niewłaściwe zastosowanie i naruszenie art. 98 kp.c., poprzez jego

niezastosowanie. Wnieśli o zmianę postanowienie i zasądzenie od Zakładu

Ubezpieczeń Społecznych na rzecz odwołujących się kosztów postępowania, w

tym kosztów zastępstwa procesowego na podstawie § 6 pkt 6 w związku § 12 ust.

1 pkt 2 Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za

czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów

pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego ustanowionego z urzędu (Dz.U.

Nr 163, poz. 1349 ze zm.) i zasądzenie kosztów postępowania zażaleniowego,

ewentualnie o uchylenie zaskarżonego postanowienia i przekazanie sprawy

Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i orzeczenia o kosztach

postępowania zażaleniowego.

W uzasadnieniu postanowienia skarżący podnieśli, że ostatecznie wygrali

proces w całości, ponieważ Sąd Apelacyjny zwolnił ich od odpowiedzialności za

zaległości składkowe objęte zaskarżoną decyzją, a zatem nie istniały podstawy do

8

wzajemnego zniesienia kosztów procesu.

Skarga kasacyjna i zażalenie odwołujących się połączone zostały do

wspólnego rozpoznania, pod sygnaturą I UK 278/10.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna zasługuje na uwzględnienie. Uzasadniony jest zarzut

naruszenia art. 15 § 1 Prawa o postępowaniu układowym. Zgodnie z jego treścią,

od daty otwarcia postępowania układowego do czasu prawomocnego

rozstrzygnięcia co do układu lub umorzenia postępowania nie może być ogłoszona

upadłość dłużnika. Z przepisu tego wynika, że datą graniczną, do której niemożliwe

jest ogłoszenie upadłości dłużnika jest moment uprawomocnienia się

postanowienia o oddaleniu podania o otwarcie układu, a także uprawomocnienia

się postanowienia w przedmiocie zatwierdzenia układu albo umorzenia

postępowania na etapie postępowania o otwarcie postępowania układu lub na

etapie zawierania lub zatwierdzania układu – nie zaś (jak przyjął to Sąd drugiej

instancji) uchylenie układu. Prawo o postępowaniu układowym posługuje się

pojęciem „prawomocne rozstrzygnięcie co do układu” również w innych przepisach.

Stosownie do art. 29 § 1 po otwarciu postępowania układowego do czasu

prawomocnego rozstrzygnięcia co do układu albo umorzenia postępowania nie

może być dokonywana spłata długów, objętych postępowaniem. Nie może być

również w tymże czasie wszczęta lub prowadzona dalej przeciwko dłużnikowi

egzekucja w poszukiwaniu wierzytelności, objętych postępowaniem układowym,

oraz nie mogą być uzyskiwane hipoteki sądowe. Postępowanie egzekucyjne,

wszczęte wcześniej, będzie zawieszone (§ 2). Nie budzi wątpliwości, że użyty w

tym przepisie termin „prawomocne rozstrzygnięcie co do układu” dotyczy

uprawomocnienia się postanowienia o oddaleniu podania o otwarcie układu, a

także uprawomocnienia się postanowienia w przedmiocie zatwierdzenia układu,

bowiem oczywiste jest, że zatwierdzenie układu zobowiązuje dłużnika do

wywiązywania się z niego, a więc do spłaty długów, zgodnie z przyjętym układem, a

niewywiązywanie się dłużnika z układu uprawnia wierzyciela do egzekwowania jego

postanowień. Wyciąg z listy wierzytelności łącznie z wypisem prawomocnego

9

postanowienia, zatwierdzającego układ, jest bowiem tytułem egzekucyjnym

przeciwko dłużnikowi (art. 69 § 1 zdanie pierwsze). Z kolei w myśl art. 28 § 1 zdanie

pierwsze - od daty otwarcia postępowania układowego aż do czasu prawomocnego

rozstrzygnięcia co do układu lub umorzenia postępowania dłużnik nie może bez

zgody nadzorcy rozrządzać swym majątkiem, ani zaciągać zobowiązań, o ile to

przekracza zakres zwykłego zarządu. W tym przypadku (prawomocnego

rozstrzygnięcia co do układu) również chodzi o uprawomocnienie się postanowienia

o oddaleniu podania o otwarcie układu, a także uprawomocnienie się

postanowienia w przedmiocie zatwierdzenia układu, na co w sposób jednoznaczny

wskazuje treść art. 31 § 2, stwierdzającego, że nadzorca pełni swoje obowiązki do

czasu prawomocnego zatwierdzenia układu przez sąd albo do czasu ukończenia

postępowania w inny sposób oraz art. 70 §, zgodnie z którym po uprawomocnieniu

się postanowienia, zatwierdzającego układ, dłużnik odzyskuje całkowitą możność

zarządzania i rozrządzania swoim majątkiem, o ile układ nie przewiduje ograniczeń

do czasu wykonania przyjętych przez dłużnika zobowiązań. Zasadą wynikającą z

reguł poprawnej legislacji jest, że ustawodawca w jednym akcie prawnym tym

samym terminom nadaje tożsame znaczenie. Tak więc nie ma podstaw, aby

pojęciu „prawomocne rozstrzygnięcia co do układu” w art. 15 § 1 przypisywać inne

znaczenie niż to, które wynika z pozostałych przepisów.

W doktrynie istnieje zgodny pogląd, że celem postępowania układowego

jest zapobieżenie upadłości dłużnika i umożliwienie mu kontynuowania działalności

gospodarczej. Wyłączenie z postępowania układowego wierzytelności

wymienionych enumeratywnie w art. 4 Prawa o postępowaniu układowym oznacza,

że co do nich dłużnik nie może uzyskać ulg w żadnej postaci, a wierzyciele nie

mogą w zaspokojeniu doznać uszczerbku, nawet gdyby to miało zagrażać

kontynuowaniu przez dłużnika działalności gospodarczej. A zatem wierzytelności te

w porównaniu z wierzytelnościami objętymi postępowaniem układowym są

uprzywilejowane. Do takich uprzywilejowanych wierzytelności należą, między

innym, należności z tytułu ubezpieczeń społecznych bieżące i zaległe za rok

poprzedzający otwarcie postępowania układowego (art. 4 § 1 pkt 2). Nie sposób

zaakceptować poglądu (także prezentowanego przez odwołujących się w

odpowiedzi na skargę), że istniejący (prawomocnie zatwierdzony) układ tamuje

10

drogę ogłoszeniu upadłości mimo zaistnienia po tej dacie lub trwania nadal stanu

zaprzestania płacenia długów objętych i nieobjętych układem – należności

uprzywilejowanych. Cel zawarcia układu - zapobieżenie upadłości – spełnia się

tylko wtedy, kiedy umożliwia wywiązanie się przez dłużnika ze swych zobowiązań

dotyczących wszystkich wierzytelności, także tych nieobjętych postępowaniem

układowym. Inaczej rzecz ujmując, zawarcie układu z wierzycielami ma ułatwić

spłacanie także długów nieobjętych postępowaniem układowym. Dlatego nie ma

żadnego uzasadnienia dla tezy, że prawomocny układ – aż do jego uchylenia –

wyklucza ogłoszenie upadłości dłużnika, który mimo zawarcia układu okazał się

niewypłacalny w rozumieniu art. 1 Prawa upadłościowego. Tak więc postępowanie

układowe wywiera wpływ na wierzytelności nieobjęte tym postępowaniem, ale nie

aż do momentu uchylenia układu (przez cały czas jego obowiązywania), lecz do

prawomocnego rozstrzygnięcia co do układu (oddalenia podania lub zatwierdzenia

układu) albo umorzenia postępowania. Podobnie przyjął Sąd Najwyższy w

wyrokach: z dnia 10 marca 2010 r., II UK 258/09 oraz z dnia 2 grudnia 2010 r., II

UK 131/10 (oba niepublikowane). W szczególności w tezie pierwszego z nich

podkreśla się, że złożenie przez członka zarządu spółki we właściwym czasie

wniosku o wszczęcie postępowania układowego nie zwalnia go od

odpowiedzialności za zaległości składkowe powstałe po zatwierdzeniu układu oraz

że zawarcie układu i jego realizacja nie eliminują możliwości powstania stanu

niewypłacalności spółki uzasadniającego złożenie wniosku o ogłoszenie upadłości,

jeżeli spółka nie spłaca nieobjętych układem należności publicznoprawnych

powstałych przed jego zawarciem i należności powstałych na bieżąco. W

uzasadnieniu zaś tego wyroku Sąd Najwyższy stwierdził, że zawarcie układu nie

eliminuje możliwości powstania stanu niewypłacalności przedsiębiorcy

realizującego w pełni zobowiązania wynikające z układu, gdyż należy w tym

przedmiocie uwzględniać obowiązek regulowania długów z tytułu nieobjętych

układem należności publicznoprawnych powstałych przed jego zawarciem, a także

wszystkie należności (także publicznoprawne) powstające na bieżąco. Zawarcie z

wierzycielami układu, jego zatwierdzenie przez sąd i wreszcie powinność

realizowania przez dłużnika przyjętych w układzie zobowiązań, nie zwalniały Spółki

z obowiązku odprowadzania na rzecz Zakładu Ubezpieczeń Społecznych składek

11

należnych w późniejszym czasie. Z art. 29 ust. 1 i art. 67 Prawa o postępowaniu

układowym wynika bowiem, że ustawowy zakaz dokonywania przez dłużnika spłaty

długów po otwarciu postępowania układowego do czasu prawomocnego

rozstrzygnięcia co do układu lub co do umorzenia postępowania, dotyczył jedynie

tych długów, które były (mogły być) objęte postępowaniem układowym, czyli

należności powstałych przed sporządzeniem i zatwierdzeniem układu z

wierzycielami. Skoro zaś należności składkowe były wyraźnie wyłączone z

postępowania układowego, to dłużnik (Spółka) nie tylko mógł, ale i miał obowiązek

odprowadzania należnych składek na rzecz Zakładu Ubezpieczeń Społecznych.

Dotyczy to należności z tego tytułu powstałych przed zawarciem układu, a tym

bardziej należności powstających po zawarciu i zatwierdzeniu układu. Po

uprawomocnieniu się postanowienia zatwierdzającego układ, dłużnik odzyskuje

bowiem całkowitą możność zarządzania i rozrządzania swoim majątkiem, o ile

układ nie przewiduje ograniczeń do czasu wykonania przyjętych przez dłużnika

zobowiązań (art. 70 § 1 Prawa o postępowaniu układowym). Jeśli sytuacja

gospodarcza dłużnika nie pozwalała na pokrycie w terminie ustawowym w całości

lub części tych należności, to płatnik składek powinien rozważyć możliwość

ubiegania się o odroczenie terminu płatności należności lub o ich rozłożenie na raty

w trybie art. 29 ust. 1 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych.

Przede wszystkim jednak decydujące jest, że układ zatwierdzony

prawomocnie dnia 8 listopada 2001 r. mógł - siłą rzeczy - dotyczyć tylko

wierzytelności powstałych wcześniej. Zaległości składkowe, o które chodzi w

rozpoznawanej sprawie dotyczą zaś okresu późniejszego – od grudnia 2002 r. do

maja 2003 r. Z tego powodu nie mogły być one objęte postępowaniem układowym i

w tym zakresie nie ma znaczenia ich ustawowe wyłączenie z postępowania

układowego (znaczenie ma natomiast data wejścia w życie nowelizacji

wprowadzającej art. 116a Ordynacji podatkowej, na podstawie której ustanowiono

odpowiedzialność członków stowarzyszenia za zaległości składkowe). Tymczasem

możliwość uwolnienia się członka zarządu stowarzyszenia od odpowiedzialności za

zaległości składkowe spółki przez wykazanie, iż we właściwym czasie wszczęto

postępowanie zapobiegające upadłości (postępowanie układowe), występuje tylko

w odniesieniu do zaległości powstałych przed zatwierdzeniem układu. Tak więc

12

złożenie przez członka zarządu we właściwym czasie wniosku o wszczęcie

postępowania układowego nie uwalnia go więc od odpowiedzialności za zaległości

powstałe po zatwierdzeniu układu.

Błędne założenie Sądu drugiej instancji w tej kwestii miało istotny wpływ na

ocenę jednej z przesłanek egzoneracyjnych wskazanych w art. 116 § 1 pkt 1 w

związku z art. 116a Ordynacji podatkowej w związku z art. 31 ustawy o systemie

ubezpieczeń społecznych (jednolity tekst: Dz.U. 2009 r. nr 205, poz. 1585 ze zm.),

co prowadzi do stanowiska, że zaskarżony wyrok nie może się ostać. W świetle

przywołanego przepisu zarówno wniosek o ogłoszenie upadłości jak i o wszczęcie

postępowania układowego złożony we właściwym czasie stanowi przesłankę

uwolnienia się od odpowiedzialności za zobowiązania stowarzyszenia. Nie oznacza

to jednakże, że efekt postępowania układowego w postaci zawartego z

wierzycielami układu uwalnia członków zarządu od odpowiedzialności za

zaległości składkowe, jeśli po tej dacie dłużnik (stowarzyszenie) stał się (lub nadal

jest) niewypłacalny, a więc istnieje stan, który wymagałby zgłoszenia wniosku o

upadłość. Jak wynika z podstawy faktycznej zaskarżonego wyroku, układ z

wierzycielami zatwierdzony został 8 listopada 2001 r., stąd też okres biegnący od

tej daty będzie wymagał ponownej oceny.

Z tych względów Sąd Najwyższy na mocy art. 39815

§ 1 k.p.c. orzekł jak w

sentencji.

Odnosząc się do wniesionego zażalenia, stwierdzić należy, że w tym stanie

rzeczy stało się ono bezprzedmiotowe. Sprawiło to uchylenie zaskarżonego wyroku

w całości (wraz z postanowieniem rozstrzygającym o kosztach postępowania).

Zatem rozstrzyganie tej kwestii okazało zbędne (art. 355 § 1 k.p.c. w związku z art.

397 § 2 k.p.c. w związku z art. 391 § 1 k.p.c. w związku z art. 39821

k.p.c.). W

konsekwencji postępowanie zażaleniowe należało umorzyć w oparciu o

odpowiednio stosowany na podstawie – art. 3941

§ 3 k.p.c. – art. 386 § 3 k.p.c. w

związku z art. 397 § 1 k.p.c.