III CZP 107/10

Uchwała z dnia 21 grudnia 2010 r., III CZP 107/10

Sędzia SN Krzysztof Strzelczyk (przewodniczący)

Sędzia SN Dariusz Zawistowski

Sędzia SA Maria Szulc (sprawozdawca)

Sąd Najwyższy w sprawie z wniosku Sławomira P. przy uczestnictwie Moniki

C. w sprawie o przymusowe odebranie małoletniego Roberta P., po rozstrzygnięciu

w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym w dniu 21 grudnia 2010 r. zagadnienia

prawnego przedstawionego przez Sąd Okręgowy we Wrocławiu postanowieniem z

dnia 22 września 2010 r.:

„1. Czy kuratorowi sądowemu za wykonywanie w trybie art. 5986

k.p.c.

czynności przymusowego odebrania osoby podlegającej władzy rodzicielskiej lub

pozostającej pod opieką przysługuje ryczałt określony art. 91 ust. 1 pkt 3 oraz 91

ust. 2 ustawy z dnia 27 lipca 2001 r. o kuratorach sądowych (Dz.U. z dnia 12

września 2001 r.), wypłacany za każdą wykonaną czynność

w razie uznania, że ryczałt taki przysługuje;

2. Czy stanowi on wydatek w rozumieniu art. 5 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r.

o kosztach sądowych w sprawach cywilnych i na podstawie art. 520 § 2 k.p.c.

obowiązek jego zwrotu należy złożyć na uczestnika postępowania obowiązanego

do wydania osoby?”

podjął uchwałę:

Kuratorowi zawodowemu przysługuje ryczałt określony w art. 91 ust. 1

pkt 3 i art. 91 ust. 2 w związku z art. 91 ust. 3 ustawy z dnia 27 lipca 2001 r. o

kuratorach sądowych (Dz.U. Nr 98, poz. 1071) za czynności zlecone przez sąd

na podstawie art. 5986

k.p.c. Ryczałt ten stanowi wydatek w rozumieniu art. 5

ust. 1 pkt 9 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach

cywilnych (Dz.U. Nr 167, poz. 1398 ze zm.);

odmówił podjęcia uchwały w pozostałym zakresie.

Uzasadnienie

Postanowieniami z dnia 27 maja 2010 r. Sąd Rejonowy dla Wrocławia-

Fabrycznej we Wrocławiu w sprawie o egzekucję kontaktów z małoletnim Robertem

P. postanowił przyznać ryczałtowe wynagrodzenie pięciu kuratorom sądowym,

każdemu w kwocie 187,38 zł, obciążając tymi kosztami uczestniczkę Monikę C.

Postanowienia te zostały zaskarżone przez dłużniczkę zażaleniami, w których

podniosła m.in., że art. 5 ust. 1 pkt 9 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach

sądowych w sprawach cywilnych (Dz.U. Nr 167, poz. 1398 ze zm. – dalej: "u.k.s.c.")

nie może stanowić podstawy obciążenia jej kosztami czynności kuratorów podjętymi

na podstawie art. 5986

k.p.c.

Rozpoznając zażalenie, Sąd Okręgowy powziął poważne wątpliwości co do

sposobu przyznawania wynagrodzenia kuratorom sądowym uczestniczącym w

postępowaniu w sprawie odebrania osoby podlegającej władzy rodzicielskiej lub

pozostającej pod opieką. Obowiązujące przepisy nie precyzują jasno, czy

wynagrodzenie z tytułu tych czynności powinno zostać przyznane w ramach

wynagrodzenia zasadniczego kuratora (art. 14 ustawy z dnia 27 lipca 2001 r. o

kuratorach sądowych, Dz.U. Nr 98, poz. 1071 – dalej: "u.k.s."), czy też jako

wynagrodzenie ryczałtowe (art. 91 u.k.s.). Wątpliwości te znalazły wyraz w

zagadnieniu prawnym przedstawionym Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia na

podstawie art. 390 § 1 k.p.c.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zagadnienie prawne przedstawione przez Sąd Okręgowy dotyczy kuratorów

sądowych, a więc zarówno kuratorów zawodowych, jak i kuratorów społecznych.

Równocześnie jednak przedmiotem postanowień Sądu Rejonowego, a w

konsekwencji zażaleń, na tle których przedstawione zostało zagadnienie prawne,

jest wyłącznie wynagrodzenie kuratorów zawodowych. Z tego powodu rozpoznanie

zagadnienia zostało ograniczone do oceny kwestii ryczałtowego wynagradzania

kuratorów zawodowych za czynności podejmowane w postępowaniu o przymusowe

odebranie osoby podlegającej władzy rodzicielskiej lub pozostającej pod opieką.

Jak wskazał Sąd Okręgowy, w przepisach regulujących wynagrodzenie

kuratora sądowego lub zwrot wydatków w formie ryczałtów za wykonywanie

czynności wykraczających poza jego podstawowe obowiązki (art. 14, 90 i 91 u.k.s.)

nie ma uregulowania zasad ewentualnego wynagrodzenia kuratora za czynności

związane z odebraniem osoby. Ustawą z dnia 19 lipca 2001 r. o zmianie ustawy –

Kodeks postępowania cywilnego, ustawy o kosztach sądowych w sprawach

cywilnych oraz ustawy o komornikach sądowych i egzekucji (Dz.U. Nr 98, poz.

1069) do kodeksu postępowania cywilnego wprowadzony został szczególny tryb

postępowania w przedmiocie odebrania osoby, wcześniej należący do

postępowania egzekucyjnego prowadzonego przez komorników sądowych.

Przekazaniu kompetencji w tym zakresie kuratorom sądowym nie towarzyszyło

jednak określenie zasad ich wynagradzania.

Lukę w tym zakresie należy więc uzupełnić przez analogiczne zastosowanie

innych regulacji określających sposób wynagradzania kuratorów sądowych, przy

czym możliwe są w tym zakresie dwa rozwiązania. Można rozważać uznanie

wynagrodzenia za czynności związane z odebraniem osoby za element

zasadniczego wynagrodzenia kuratora, przysługującego mu stosownie do art. 14

u.k.s.c. za czynności należące do jego podstawowych obowiązków

wyszczególnionych w art. 11 i 13 u.k.s., albo przyjąć wynagrodzenie ryczałtowe z

tytułu szczególnych czynności kuratora, uregulowane w art. 91 ust. 1 pkt 3 w

związku z ust. 3 u.k.s. W konsekwencji, rozstrzygnięcie zagadnienia prawnego

wymaga oceny, czy czynności kuratora w ramach postępowania w sprawie o

odebranie osoby należą do zakresu zwykłych czynności kuratora, czy też stanowią

czynności szczególne, wynagradzane w sposób ryczałtowy.

Na rzecz pierwszego stanowiska przemawia przede wszystkim wykładnia

językowa art. 91 ust. 1 pkt 3 u.k.s., zgodnie z którym wynagrodzenie ryczałtowe

przysługuje kuratorowi za obecność przy kontaktach rodziców z dziećmi, w ramach

wykonania orzeczenia sądu ustalającego te kontakty (art. 58 § 1 i art. 97 § 2 k.r.o.).

Z pewnością na podstawie art. 91 ust. 3 w związku z ust.1 pkt 3 u.k.s. stosowanego

wprost kuratorowi zawodowemu nie przysługuje wynagrodzenie ryczałtowe z tytułu

udziału w postępowaniu w sprawie odebrania osoby. Należy jednak zauważyć, że

czynności podejmowane w ramach postępowania w sprawach o odebranie osoby

na podstawie art. 5986

k.p.c. oraz § 1 i 9 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z

12 czerwca 2003 r. w sprawie szczegółowego sposobu wykonywania uprawnień i

obowiązków kuratorów zawodowych (Dz.U. Nr 112, poz. 1064) mają szczególną

doniosłość społeczną, wiążą się bowiem z koniecznością uwzględnienia dobra

osoby podlegającej odebraniu. Z tego względu powinien w nich uczestniczyć

wyłącznie kurator zawodowy, spełniający podwyższone wymagania w zakresie

wykształcenia i innych kwalifikacji, które nie są stawiane kuratorowi społecznemu

(art. 5 ust. 1 i art. 84 ust. 1 u.k.s.). Tylko na podstawie brzmienia art. 91 ust. 1 u.k.s.

nie można więc z góry wykluczać, że kuratorowi zawodowemu nie przysługuje

wynagrodzenie ryczałtowe, przepis ten bowiem wymienia czynności należące do

kompetencji kuratora społecznego, które w dalszej kolejności odniesione zostały do

kuratora zawodowego (art. 91 ust. 3 u.k.s.). Katalog ten nie może więc obejmować

działań zastrzeżonych do wyłącznej kompetencji kuratora zawodowego.

W obecnym stanie prawnym zdecydowanie przeważają jednak argumenty

wskazujące na konieczność przyznania kuratorom wynagrodzenia ryczałtowego.

Postępowanie w sprawie odebrania osoby podlegającej władzy rodzicielskiej lub

pozostającej pod opieką składa się z dwóch faz – rozpoznawczej oraz

wykonawczej, w której sąd zleca kuratorowi wykonanie orzeczenia o odebraniu

osoby (por. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 9 lutego 2007 r., III CZP 156/06,

OSNC 2008, nr 1, poz. 2). Po nowelizacji kodeksu postępowania cywilnego

dokonanej ustawą z dnia 19 lipca 2001 r. działania kuratora nie mają charakteru

czynności w postępowaniu egzekucyjnym, lecz należą do postępowania

opiekuńczego toczącego się według przepisów o postępowaniu nieprocesowym

(por. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 28 sierpnia 2008 r., III CZP 75/08, OSNC

2009, nr 1, poz. 12), co zostało podyktowane przede wszystkim względami

humanitarnymi (uchwała Sądu Najwyższego z dnia 9 lutego 2007 r., III CZP

156/06).

Ustawodawca nie wprowadził żadnej dystynkcji między tak ukształtowanym

wykonaniem orzeczenia o odebraniu osoby a wykonaniem orzeczenia ustalającego

kontakty z dzieckiem (art. 58 § 1 i art. 97 § 2 k.r.o ). W obu wypadkach na rodzicu

lub opiekunie dziecka ciążą podobne obowiązki, polegające na wydaniu, a

następnie odprowadzeniu dziecka. Ustawodawca nie różnicuje przy tym odebrania

dziecka dokonywanego na stałe lub na czas określony (uchwały Sądu Najwyższego

z dnia 26 maja 1975 r., III CZP 30/75, OSNCP 1976, nr 3, poz. 41 oraz z dnia 28

sierpnia 2008 r., III CZP 75/08).

W konsekwencji, w ramach wykładni art. 91 ust. 1 pkt 3 u.k.s. należy dojść do

wniosku, że również na gruncie tego przepisu nie ma podstaw do różnicowania

sytuacji prawnej kuratora w ramach postępowania w przedmiocie kontaktów z

dzieckiem oraz w przedmiocie odebrania dziecka. Należy zauważyć, że za tym

rozwiązaniem przemawiają także względy funkcjonalne; postępowanie toczące się

na podstawie art. 5986

k.p.c. wiąże się z reguły z większym nakładem pracy ze

strony biorącego w nim udział kuratora. W związku z tym, z przyznania kuratorom

wynagrodzenia ryczałtowego z tytułu obecności w kontaktach z dzieckiem można

wyprowadzić wniosek, że takie wynagrodzenie jest należne tym bardziej w razie

udziału w postępowaniu w sprawie odebrania dziecka, wymagającym znacznie

większego nakładu pracy kuratora.

Zgodnie z § 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 9 czerwca 2003

r. w sprawie standardów obciążania pracą kuratora zawodowego (Dz.U. Nr 116,

poz. 1100), do standardów pracy kuratora nie należy obecność przy kontaktach

rodziców z dziećmi ustalanych przez sąd opiekuńczy. W konsekwencji, wobec

przedstawionej wcześniej wykładni pojęcia „kontaktów" rodziców z dzieckiem oraz

większej złożoności postępowania w sprawie odebrania dziecka względem

postępowania w sprawie wykonania orzeczenia ustalającego kontakty z dzieckiem

należy uznać, że udział kuratora w tym postępowaniu także nie mieści się w ramach

jego standardowych obowiązków.

Należy także zwrócić uwagę na posłużenie się przez ustawodawcę w art. 91

ust. 1 pkt 3 u.k.s. liczbą mnogą przez wskazanie na udział kuratora w ustalonych

przez sąd opiekuńczy „kontaktach” rodziców z dziećmi. Charakter prawny tych

kontaktów nie został w tym przepisie sprecyzowany. W orzeczeniu o odebraniu

dziecka sąd orzeka równocześnie o zakresie jego kontaktów z rodzicami, z istoty

bowiem tego postępowania wynika, że w obecności kuratora dziecko zostaje

odebrane jednemu z rodziców i przekazane drugiemu rodzicowi, co znalazło wyraz

w art. 5989

k.p.c., wymagającym udziału w czynności odebrania uprawnionego albo

osoby lub instytucji przez niego upoważnionej.

Za przyjęciem wynagrodzenia ryczałtowego przemawia także wykładnia

językowa art. 5986

k.p.c., w którym mowa o „zleceniu” przez sąd kuratorowi

przymusowego odebrania osoby. Jeśli czynności te stanowiłyby element zwykłych

obowiązków kuratora, ustawodawca posłużyłby się w tym wypadku innym

określeniem, które nie wskazywałoby na nadzwyczajny charakter przekazywanych

kuratorowi czynności. W konsekwencji, czynności objęte tym zleceniem nie mogą

być traktowane jako element standardowych zadań kuratora, a tym samym

podstawy ich wynagradzania nie może stanowić art. 13 i 14 u.k.s.

Do analogicznego wniosku prowadzi także systemowy kontekst art. 91 ust. 1

pkt 3 u.k.s., jeżeli bowiem w § 3-10 rozporządzenia z dnia 12 czerwca 2003 r. w

sprawie standardów obciążania pracą kuratora zawodowego do czynności

mieszczących się poza standardowymi obowiązkami kuratora ustawodawca zaliczył

m in. sporządzanie wywiadów środowiskowych i obecność przy kontaktach z

dzieckiem, trudno przyjąć, by w zakresie standardowych obowiązków mieściły się

czynności związane z wykonaniem orzeczeń o odebraniu dziecka, mające znacznie

bardziej złożony i wymagający charakter. Przepisy tego rozporządzenia, określając

zakres czynności kuratora rodzinnego, odnoszą się przy tym do pojęcia „kuratora

rodzinnego”, nie różnicując sytuacji prawnej kuratorów zawodowych i społecznych.

Wymienione czynności, w przypadku kuratora społecznego, wiążą się z ryczałtem,

o którym mowa w art. 90 i 91 u.k.s., przy czym w art. 90 jest mowa o ryczałcie za

nadzór, zaś w art. 91 za inne określone czynności wykonywane przez kuratora

społecznego. Wykładnia systemowa wskazuje zatem, że w przypadku kuratora

zawodowego wynagrodzenie przysługuje za wykonywanie obowiązków w zakresie

nadzoru określonych w § 2-4 oraz za wykonywanie obowiązków wskazanych w § 5,

o czym świadczy słowo „ponadto" użyte w § 5. Za wykonanie zaś obowiązków

wskazanych w § 6-10 rozporządzenia przysługuje ryczałt, o którym mowa w art. 91

ust. 1 i 2 w związku z ust. 3 u.k.s.

Z tych powodów należy uznać, że kuratorowi zawodowemu uczestniczącemu

w postępowaniu o odebranie osoby przysługuje ryczałt określony w art. 91 ust. 1 pkt

3 i art. 91 ust. 2 w związku z art. 91 ust. 3 u.k.s. za czynności zlecone przez sąd na

podstawie art. 5986

k.p.c.

Odnosząc się do drugiego zagadnienia należy stwierdzić, że wobec

stwierdzenia, iż za udział w postępowaniu w sprawie przymusowego odebrania

osoby zawodowy kurator sądowy wynagradzany jest ryczałtem, przyznane mu

kwoty stanowią wydatek w rozumieniu art. 5 pkt 9 u.k.s. Do podstawowych reguł

językowej wykładni prawa należy konieczność nadawania tym samym terminom

wprowadzonym w różnych aktach prawnych tej samej treści, jeżeli szczególne

względy nie przemawiają za różnicowaniem ich znaczenia. Z tego względu pojęcie

„ryczałtu należnego kuratorom sądowym” użyte w art. 5 pkt 9 u.k.s. powinno być

uznane za odpowiadające treści pojęcia „ryczałtu” przewidzianego w art. 91 u.k.s. Z

treści obu aktów prawnych nie wynika przy tym, by wolą ustawodawcy było nadanie

temu słowu odmiennego znaczenia w obu tych przepisach.

W pozostałym zakresie udzielenie odpowiedzi nie miało podstaw. Zgodnie z

art. 390 § 1 k.p.c., zagadnienie kierowane do Sądu Najwyższego musi mieć

charakter prawny, tj. dotyczyć wykładni przepisów prawa materialnego lub

postępowania, nie zaś kwestii stosowania przepisów prawa do konkretnego stanu

faktycznego. Sformułowane przez sąd drugiej instancji zagadnienie nie może więc

sprowadzać się do pytania, które wymaga dokonania przez Sąd Najwyższy

subsumcji lub dokonania wyboru właściwej normy prawnej (postanowienia Sądu

Najwyższego z dnia 17 października 1995 r., III CZP 145/95, nie publ., z dnia 22

października 2002 r., III CZP 64/02, „Prokuratura i Prawo” Orzecznictwo 2003, nr 7-

8, s. 37 i z dnia 5 grudnia 2008 r., III CZP 119/08, nie publ. oraz uchwały Sądu

Najwyższego z dnia 8 marca 2002 r., III CZP 10/02, nie publ., z dnia 7 września

2005 r., II UZP 8/05, OSNAPUS 2006, nr 15-16, poz. 252, z dnia 21 grudnia 2006

r., III CZP 131/06, OSNC 2007, nr 10, poz. 152 oraz z dnia 18 października 2007 r.,

III CZP 85/07, OSNC 2008, nr 10, poz. 113).

Z tych powodów Sąd Najwyższy orzekł, jak w uchwale.