I UK 157/10

Sygn. akt I UK 157/10

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 7 stycznia 2011 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Teresa Flemming-Kulesza (przewodniczący)

SSN Józef Iwulski (sprawozdawca)

SSN Jerzy Kwaśniewski

w sprawie z odwołania Zakładu Usługowego "O. - Service" Spółki jawnej

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych

z udziałem zainteresowanej J. P.

o podleganie ubezpieczeniu wypadkowemu,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 7 stycznia 2011 r.,

skargi kasacyjnej odwołującego się od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 21 grudnia 2009 r.,

oddala skargę kasacyjną i zasądza od odwołującego się na

rzecz organu rentowego kwotę 120 (sto dwadzieścia) zł tytułem

zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.

2

UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 25 czerwca 2009 r., Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych oddalił odwołanie płatnika składek Zakładu Usługowego

/.../ od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 10 marca 2009 r.

stwierdzającej, że J. P. w okresie od 1 lutego 2002 r. do 31 grudnia 2008 r.

podlegała między innymi obowiązkowemu ubezpieczeniu wypadkowemu z tytułu

umowy zlecenia zawartej ze Spółką.

Sąd pierwszej instancji ustalił, że J. P. na podstawie umowy zlecenia z 1

lutego 2002 r. świadczyła pracę na rzecz Spółki w okresie od 2 lutego 2002 r. do 31

grudnia 2008 r. Ubezpieczona wykonywała obowiązki gospodarza domu i do jej

zadań należały prace porządkowe na terenie budynku oraz utrzymanie czystości w

jego okolicy, a w zimie także odśnieżanie chodników. Spółka prowadzi działalność

w zakresie świadczenia kompleksowych usług agrotechnicznych, remontowych,

budowlanych, prac porządkowych, usług transportowo-sprzętowych, obsługi i

naprawy pojazdów mechanicznych, wynajmu środków transportu, gospodarki

ściekami oraz wywozu śmieci i usług sanitarnych. Głównym przedmiotem jej

działalności są prace związane z utrzymaniem terenów zielonych na obszarze

miasta K., a także świadczenie usług na rzecz spółdzielni mieszkaniowych,

polegające na pracach porządkowych lub na kompleksowym utrzymaniu czystości

w budynku oraz na pielęgnacji terenów zielonych. Usługi te Spółka wykonuje na

podstawie umów zawieranych ze spółdzielniami mieszkaniowymi oraz innymi

podmiotami. W tych umowach określone są konkretne obowiązki, do wykonania

których zobowiązana jest Spółka oraz sprecyzowany teren, którym Spółka ma się

zająć. W momencie zmiany regulacji prawnych dotyczących odprowadzania

składek na ubezpieczenia społeczne z tytułu umowy zlecenia Spółka uzyskała w

Zakładzie Ubezpieczeń Społecznych ustną informację, że osoba wykonująca

umowę zlecenia poza siedzibą firmy nie podlega ubezpieczeniu wypadkowemu.

W tak ustalonym stanie faktycznym Sąd pierwszej instancji uznał, że w

świetle art. 12 i 13 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń

społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2009 r. Nr 205, poz. 1585 ze zm.) zasadą jest

podleganie przez zleceniobiorców obowiązkowo ubezpieczeniu wypadkowemu,

3

chyba że wykonują zlecenie poza siedzibą lub miejscem prowadzenia działalności

zleceniodawcy. W związku z tym zasadniczym problemem jest rozstrzygnięcie

spornego między stronami rozumienia pojęcia "miejsce prowadzenia działalności".

Zdaniem Sądu, zwrot ten wskazuje nie tylko na aspekt terytorialny, ale także na

substrat materialny i organizacyjny (np. zorganizowanie przez zleceniodawcę

infrastruktury, organizowanie pracy i jej kontrola, wydawanie poleceń lub

wskazówek, jak zadanie powinno być wykonane). Skoro więc w niniejszej sprawie

ubezpieczona wykonywała prace stanowiące przedmiot umów zawartych pomiędzy

Spółką a spółdzielniami mieszkaniowymi, to należało przyjąć, że w ramach

wykonywania tych umów Spółka miała obowiązek zabezpieczyć właściwe

wykonanie umów przez osoby, którymi w tym zakresie się posługiwała.

Zleceniobiorcy mieli dowolnie określony czas wykonywania swych obowiązków, z

tym że Spółka zastrzegła, aby to były godziny przedpołudniowe. Zleceniobiorcy byli

od czasu do czasu kontrolowani przez przedstawicieli Spółki oraz przez

administrację spółdzielni pod względem poprawności wykonania obowiązków

gospodarzy domów. W tym stanie rzeczy miejscem wykonywania działalności przez

Spółkę było miejsce wykonywania przez zleceniobiorcę umowy łączącej go ze

Spółką. W ocenie Sądu Okręgowego, powierzenie zleceniobiorcom wykonywania

określonych czynności w imieniu i na rzecz Spółki na zindywidualizowanym

terytorium w sytuacji, gdy zleceniobiorcy podlegali jej kontroli i wskazówkom w

trakcie realizacji usług, oznacza rozciągnięcie pojęcia "miejsca wykonywania

działalności zleceniodawcy" także na miejsca, w którym faktycznie były

wykonywane usługi powierzone zleceniobiorcy. W takiej sytuacji wykonywanie

pracy na podstawie umowy zlecenia przez ubezpieczoną stanowiło tytuł objęcia jej

obowiązkiem ubezpieczenia wypadkowego.

Wyrokiem z dnia 21 grudnia 2009 r., Sąd Apelacyjny oddalił apelację Spółki

od wyroku Sądu pierwszej instancji. Sąd Apelacyjny - podzielając ustalenia

faktyczne Sądu Okręgowego i przyjmując je za własne - stwierdził, że wpis o

miejscu prowadzenia działalności zamieszczony w ewidencji działalności

gospodarczej nie jest równoznaczny z określeniem miejsca prowadzenia

działalności zleceniodawcy w rozumieniu art. 12 ustawy o systemie ubezpieczeń

społecznych. W przekonaniu Sądu Apelacyjnego, analiza tego przepisu nie może

4

ograniczać się wyłącznie do jego wykładni literalnej i pomijać celu regulacji, którym

jest wyłączenie z obowiązkowego ubezpieczenia wypadkowego tych

zleceniobiorców, którzy wykonują pracę nie tylko poza siedzibą zleceniodawcy, ale

także poza miejscem prowadzenia jego działalności, czyli poza granicami, do

których można rozciągnąć ryzyko ubezpieczenia wypadkowego. W rozpoznawanej

sprawie ubezpieczona świadczyła pracę, wykonując zadania określone nie tylko w

umowie zlecenia, jaka łączyła ją ze Spółką, ale także zadania przewidziane w

umowach zawartych przez Spółkę ze spółdzielnią mieszkaniową. Spółka - z

konieczności - organizowała pracę ubezpieczonych zleceniobiorców, zapewniała

środki do jej wykonania i przeprowadzała jej kontrolę, bowiem odpowiadała za

rezultat tej pracy wobec spółdzielni mieszkaniowej. Przeprowadzanie realnej

kontroli pracy zleceniobiorców przez Spółkę ma potwierdzenie w materiale

dowodowym. W konsekwencji Sąd Apelacyjny uznał, że miejscem prowadzenia

działalności przez odwołującą się Spółkę było miejsce wykonywania czynności

gospodarza domu przez zleceniobiorcę. Miejsce to było wyznaczone przez

konkretne czynności wykonywane przez ubezpieczoną w ramach łączącej ją ze

Spółką umowy zlecenia na terenie pozostającym w zarządzie spółdzielni

mieszkaniowej. Powierzenie przez Spółkę wykonywania określonych czynności w

imieniu i na rzecz zleceniodawcy na zindywidualizowanym terytorium, stosownie do

wskazówek zleceniodawcy (Spółki) i pod jego kontrolą, oznacza "rozciągnięcie"

użytego w art. 12 ust. 3 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych pojęcia

"miejsce wykonywania działalności zleceniodawcy" również na miejsce, w którym

usługi wskazane zleceniobiorcy w umowie są faktycznie wykonywane (budynek i

jego otoczenie).

Od wyroku Sądu Apelacyjnego Spółka wniosła skargę kasacyjną, w której

zarzuciła naruszenie art. 12 ust. 3 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych

przez "nieuzasadnione przyjęcie przez Sąd Apelacyjny, że powierzenie przez

Skarżącą świadczenia określonych usług na rzecz Zleceniobiorcy -

Zainteresowanej w sprawie, jest równoznaczne z rozciągnięciem miejsca

wykonywania działalności Zleceniodawcy w rozumieniu tego przepisu na miejsce,

gdzie usługa jest wykonywana mimo, że Skarżąca nie miała realnej kontroli nad

5

wykonywaniem usług przez zleceniobiorcę, który mógł je wykonywać w dowolnym

czasie".

W uzasadnieniu skargi podniesiono w szczególności, że nie można

utożsamiać miejsca świadczenia usług przez zleceniobiorcę, z miejscem

prowadzenia działalności przez zleceniodawcę. Rozciągnięcie pojęcia miejsce

prowadzenia działalności zleceniodawcy na miejsce świadczenia usług przez

zleceniobiorcę sprawia, że norma zawarta w art. 12 ust. 3 ustawy o systemie

ubezpieczeń społecznych staje się pusta, bowiem - logicznie rzecz ujmując -

przepis ten nie miałby zastosowania w żadnej sytuacji. Tymczasem celem

omawianej regulacji prawnej jest wyłączenie spod obowiązkowego ubezpieczenia

wypadkowego tych zleceniobiorców, którzy: 1) świadczą usługi poza miejscem,

gdzie zleceniodawca posiada swoją strukturę osobową, organizacyjną i materialno-

sprzętową, 2) mają swobodę w zakresie organizacji czasu realizacji powierzonych

im zadań i 3) zlecane usługi nie są głównym przedmiotem działalności

zleceniodawcy. Taka zaś sytuacja nie ma miejsca w rozpoznawanej sprawie.

Spółka posiada bowiem swoją strukturę osobową, organizacyjną i materialną w K.

przy ulicy N. , a zleceniobiorcy w najmniejszym zakresie nie byli z nią związani.

Zasady świadczenia usług przez zleceniobiorców były tak określone, że mogli oni

wykonywać swoje zadania w dowolnym, nienormowanym czasie, a zleceniodawca

nie miał realnej możliwości kontrolowania ich pod względem sposobu

wywiązywania się z nałożonych obowiązków. Czynności objęte zleceniem nie

należały przy tym do głównego zakresu działalności Spółki. Tym są bowiem usługi

agrotechniczne, świadczone zwłaszcza w pobliżu dróg i torowisk, gdzie występuje

duże zagrożenie wypadkowe. Tam też skarżąca "wypracowała substrat materialny i

organizacyjny" pozwalający na stwierdzenie, że usługi te są związane z takim

zaangażowaniem technicznym i organizacyjnym, iż powinny podlegać

ubezpieczeniu wypadkowemu. W przypadku świadczenia usług w charakterze

gospodarzy domów takie zagrożenie wypadkowe nie istnieje, stąd brak podstaw do

objęcia tej kategorii zleceniobiorców ochroną ubezpieczeniową. Obowiązkowe

ubezpieczenie wypadkowe jest „dobrodziejstwem" zarówno dla ubezpieczonych,

gdyż zapewnia im stosowne świadczenia w razie zaistnienia wypadku, jak i dla

płatnika, bowiem zwalnia go od odpowiedzialności za skutki zdarzenia. Istotą tej

6

instytucji jest zapewnienie ochrony ubezpieczeniowej zleceniobiorcom w tych

przypadkach, gdy zleceniodawca ma możliwość zweryfikowania, czy zdarzenie

miało miejsce i czy nastąpiło podczas świadczenia zleconych usług. Ustawodawca

zakłada wszakże, że zleceniobiorca świadczy usługi pod bezpośrednim nadzorem

zleceniodawcy, który jest odpowiedzialny za zapewnienie mu bezpiecznych

warunków pracy. To wymaganie nie jest spełnione, gdy zleceniodawca nie stworzył

struktur organizacyjnych pozwalających na sprawowanie tego rodzaju kontroli, a

zleceniobiorca ma pełną swobodę w decydowaniu o czasie i sposobie realizacji

powierzonych mu zadań. Nie mając środków umożliwiających ustalenie faktu i

okoliczności wypadku, zleceniodawca nie powinien więc uiszczać składek na to

ubezpieczenie. Skarżąca dodała, że skoro przepisy ustawy o systemie ubezpieczeń

społecznych weszły w życie w tym samym czasie co przepisy Prawa działalności

gospodarczej, to przy wykładni pojęcia „miejsce prowadzenia działalności" należy

odwoływać się do art. 11 tego Prawa, który pojęcie „miejsce działalności

gospodarczej" wiązał ze stałym miejscem jej prowadzenia i adresem, pod którym

znajdował się substrat materialny przedsiębiorcy. Reminiscencją tej regulacji są

aktualne przepisy art. 5 pkt 4 i art. 49 ust. 1 pkt 1 ustawy o swobodzie działalności

gospodarczej, operujące pojęciem "głównego miejsca prowadzenia działalności" i

odnoszące to pojęcie do pewnej struktury organizacyjnej i substratu materialnego

przedsiębiorcy.

Spółka wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku i jego zmianę przez

ustalenie, że J. P. nie podlegała obowiązkowemu ubezpieczeniu wypadkowemu w

okresie od 12 grudnia 2005 r. do 31 stycznia 2007 r. i o zasądzenie kosztów

procesu, względnie o uchylenie wyroku Sądu Apelacyjnego i poprzedzającego go

wyroku Sądu Okręgowego oraz przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania,

odpowiednio Sądowi Apelacyjnemu bądź Sądowi Okręgowemu.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną organ rentowy wniósł o jej oddalenie i

zasądzenie kosztów procesu.

Sąd Najwyższy wziął pod uwagę, co następuje:

Skarżąca podniosła zarzut naruszenia prawa materialnego przez błędną

wykładnię i niewłaściwe zastosowanie art. 12 ust. 3 ustawy o systemie ubezpieczeń

społecznych w brzmieniu obowiązującym do dnia 31 grudnia 2009 r. Szczegółowej

7

analizy tego przepisu dokonał już Sąd Najwyższy w wielu wyrokach przy

rozpoznawaniu skarg kasacyjnych wniesionych przez tę samą skarżącą w

sprawach o analogicznym stanie faktycznym i prawnym (przykładowo wyroki z dnia

10 listopada 2010 r., I UK 135/10 oraz z dnia 3 grudnia 2010 r., I UK 187/10,

niepublikowane). Sąd Najwyższy w składzie rozpoznającym niniejszą skargę

podziela argumentację zawartą w uzasadnieniu tych orzeczeń, wobec czego w

rozpoznawanej sprawie można ograniczyć się jedynie do powtórzenia

najważniejszych motywów tamtych rozstrzygnięć.

Językowa wykładnia art. 12 ust. 3 ustawy o systemie ubezpieczeń

społecznych (obowiązującego do dnia 31 grudnia 2009 r.) nie daje jasnego

rezultatu co do zakresu unormowania. Wskazanie w jego treści na „miejsce

prowadzenia działalności zleceniodawcy" nie oznacza, że chodzi tu o miejsce, z

którego zleceniodawca zarządza prowadzoną przez siebie działalnością (lokal

zleceniodawcy). Wręcz przeciwnie, rozróżnienie na siedzibę i miejsce prowadzenia

działalności oznacza, że nie można tego pojęcia ograniczyć tylko do jednego,

głównego lokalu podmiotu zatrudniającego zleceniobiorców. Nie można też

utożsamiać użytego w art. 12 ust. 3 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych

pojęcia „siedziba" ze znaczeniem, jakie nadaje mu art. 41 k.c. Należy przyjąć, że

ustawodawca w tym wypadku miał na myśli potoczne rozumienie tego pojęcia jako

lokalu przedsiębiorstwa (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 20 maja 2008 r., II

UK 291/07, OSNP 2009 nr 17-18, poz. 242). Nie oznacza to jednak, że metoda

porównawcza w wykładni tego przepisu nie powinna być stosowana. Dla

prawidłowej wykładni art. 12 ust. 3 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych

należy przede wszystkim odwołać się do regulacji z zakresu prawa pracy, jak

również posłużyć się wykładnią funkcjonalną. Celem regulacji art. 12 ust. 3 ustawy

o systemie ubezpieczeń społecznych było wyłączenie niektórych kategorii

zatrudnionych z obowiązku objęcia ubezpieczeniem wypadkowym. Z kolei,

obowiązek ubezpieczenia wypadkowego - jako ściśle związany z ryzykiem

wystąpienia wypadku przy pracy - powinien rozciągać się na wszystkie przypadki, w

których podmiot zatrudniający organizuje pracę i powinien zatrudnionym przez

siebie osobom zapewnić bezpieczne i higieniczne warunki jej wykonywania.

Wyłączenie tego obowiązku może nastąpić jedynie wtedy, gdy podmiot

8

zatrudniający nie może podejmować takich działań. Zatrudnienie w oparciu o

umowę zlecenia charakteryzuje (mniej lub bardziej) znaczna swoboda wykonawcy

w doborze miejsca i czasu świadczenia usług, co odróżnia tę podstawę

zatrudnienia np. od stosunku pracy. Zasada swobody umów (art. 3531

k.c.)

dopuszcza kształtowanie przez strony umowy zlecenia zakresu podległości w

mniejszym lub większym zakresie (w szczególności na tej podstawie wykonawca

może zostać ograniczony co do swobody wyboru miejsca wykonania pracy). Jeśli

jednak określenie miejsca świadczenia pracy przez zleceniobiorcę zostało ustalone

przez podmiot zatrudniający (zleceniodawcę), to spoczywa na nim obowiązek

zorganizowania bezpiecznych i higienicznych warunków pracy. Jak trafnie wskazał

Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 6 października 2009 r., II UK 40/09 (LEX nr

559953), art. 12 ust. 3 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych można

wykładać w sposób zbieżny z pojęciem „miejsca wyznaczonego" z art. 304 § 1 k.p.

Według tego przepisu, pracodawca jest obowiązany zapewnić bezpieczne i

higieniczne warunki pracy, o których mowa w art. 207 § 2 k.p., osobom fizycznym

wykonującym pracę na innej podstawie niż stosunek pracy w zakładzie pracy lub w

miejscu wyznaczonym przez pracodawcę, a także osobom prowadzącym w

zakładzie pracy lub w miejscu wyznaczonym przez pracodawcę na własny

rachunek działalność gospodarczą (dotyczy to również przedsiębiorców

niebędących pracodawcami, organizujących pracę wykonywaną przez osoby

fizyczne na innej podstawie niż stosunek pracy - art. 304 § 3 pkt 1 k.p.). W miejscu

wyznaczonym, zleceniodawca ma więc zapewnić osobom fizycznym wykonującym

pracę na podstawie zlecenia bezpieczne i higieniczne warunki pracy, a jego

obowiązki polegają (odpowiednio) na czynnościach wskazanych szczegółowo w

siedmiu punktach art. 207 § 2 k.p. Uwzględnić należy też art. 10 ust. 2 pkt 1 ustawy

z dnia 13 kwietnia 2007 r. o Państwowej Inspekcji Pracy (Dz.U. Nr 89, poz. 589 ze

zm.), według którego do zadań Państwowej Inspekcji Pracy należy nadzór i

kontrola zapewnienia bezpiecznych i higienicznych warunków pracy osobom

fizycznym wykonującym pracę na innej podstawie niż stosunek pracy oraz osobom

wykonującym na własny rachunek działalność gospodarczą w miejscu

wyznaczonym przez pracodawcę lub przedsiębiorcę, niebędącego pracodawcą, na

rzecz którego taka praca jest świadczona.

9

W związku z tym istnieje pełne uzasadnienie objęcia obowiązkowym

ubezpieczeniem wypadkowym tych zleceniobiorców, w odniesieniu do których

zleceniodawca powinien dbać o bezpieczne i higieniczne warunki pracy. Chociaż

nie zawsze miejsce wykonywania usług przez zleceniobiorcę oznacza miejsce

prowadzenia działalności przez zleceniodawcę, to jednak ten zleceniobiorca, który

wykonuje pracę w miejscach wynikających (wyznaczonych) ściśle ze zleceń

zatrudniającego go zleceniodawcy, podlega obowiązkowemu ubezpieczeniu

społecznemu z tytułu wypadków przy pracy. W konsekwencji należy stwierdzić, że

w świetle obowiązującego do 31 grudnia 2009 r. art. 12 ust. 3 ustawy o systemie

ubezpieczeń społecznych, wyłączeniu z obowiązkowego ubezpieczenia

wypadkowego podlegali tylko ci zleceniobiorcy, którzy wykonywali pracę poza

siedzibą zleceniodawcy i jednocześnie poza miejscem prowadzenia przez niego

działalności. Miejsce wyznaczone zleceniobiorcom (umówione) jako miejsce

świadczenia pracy należy uznać za miejsce prowadzenia działalności przez

zleceniodawcę w rozumieniu tego przepisu. Poza sporem w sprawie jest, że

ubezpieczona wykonywała pracę w miejscu wskazanym (wyznaczonym) przez

Spółkę. W sytuacji, gdy Spółka wykonująca w ramach prowadzonej przez siebie

działalności gospodarczej usługi porządkowe określone w kontraktach zawartych

ze spółdzielniami mieszkaniowymi, wyznaczyła zleceniobiorcy konkretne miejsce

wykonywania przez niego pracy (budynek pozostający w zasobach spółdzielni

mieszkaniowej wraz z jego obejściem), to spoczywały na niej (odpowiednio)

obowiązki określone w art. 207 § 2 k.p., mimo zachowania przez zleceniobiorcę

pewnej swobody w dysponowaniu czasem pracy i wyborze sposobu realizacji

zadań. Nie doszło więc do spełnienia przesłanki wyłączenia zleceniobiorcy z

ubezpieczenia wypadkowego (wyłączenie z art. 12 ust. 3 ustawy o systemie

ubezpieczeń społecznych nie miało zastosowania).

Mając powyższe na uwadze Sąd Najwyższy oddalił skargę kasacyjną na

podstawie art. 39814

k.p.c. i orzekł o kosztach postępowania kasacyjnego na

podstawie art. 98 § 1 k.p.c. oraz § 12 ust. 4 pkt 2 rozporządzenia Ministra

Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności radców

prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej

10

udzielonej przez radcę prawnego ustanowionego z urzędu (Dz.U. Nr 163, poz.

1349 ze zm.).