III CSK 72/10

Sygn. akt III CSK 72/10

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 5 stycznia 2011 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Krzysztof Strzelczyk (przewodniczący)

SSA Maria Szulc (sprawozdawca)

SSN Jan Górowski

w sprawie z powództwa Gminy Miejskiej K.

przeciwko Spółdzielni Mieszkaniowej "N. P." w K.

o zapłatę,

po rozpoznaniu w Izbie Cywilnej w dniu 5 stycznia 2011 r.,

na rozprawie

skargi kasacyjnej strony pozwanej od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 27 sierpnia 2009 r.,

uchyla zaskarżony wyrok w części oddalającej apelację

pozwanego (co do kwoty 172.531,25 zł wraz z odsetkami

ustawowymi) oraz w części rozstrzygającej o kosztach i w tym

zakresie przekazuje sprawę Sądowi Apelacyjnemu do

ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach

postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

2

Sąd Okręgowy zasądził na rzecz Gminy K. od Spółdzielni Mieszkaniowej „N.

P.” w K. kwotę 243.642 złote z ustawowymi odsetkami od poszczególnych kwot

zgodnie z żądaniem pozwu z tytułu wynagrodzenia za bezumowne korzystanie z

nieruchomości.

Ustalił, że powodowa Gmina jest właścicielem nieruchomości określonych

w pozwie na podstawie decyzji komunalizacyjnych wydanych w latach 1992 - 1998.

Czterema wyrokami Sądu Okręgowego Gmina została zobowiązana do złożenia

oświadczenia woli, którym ustanawia na rzecz pozwanej prawo wieczystego

użytkowania działek wchodzących w skład tych nieruchomości oraz przenosi

nieodpłatnie własność budynków mieszkalnych wielopiętrowych wraz

z urządzeniami infrastruktury. Po wydaniu wyroków powódka zwróciła się

z żądaniem zapłaty za bezumowne korzystanie z nieruchomości za trzy lata wstecz

od daty wyroków. Sąd Okręgowy wskazał, że jest związany oceną prawną

dokonaną przez Sąd Apelacyjny orzekający poprzednio, który przesądził,

że pozwana jest posiadaczem nieruchomości w złej wierze. Ustalił, że łączne

wynagrodzenie z działek za okres objęty pozwem wynosi kwotę 1.758.791,50

złotych, wobec czego uznał powództwo za zasadne i zasądził dochodzoną kwotę

na podstawie art. 224 i n. k.c.

Sąd Apelacyjny przyjął dokonane ustalenia w zasadniczej części za własne,

zwłaszcza ustalenia dotyczące prawa własności nieruchomości, ich posiadania

przez pozwaną oraz zobowiązania powódki do ustanowienia wieczystego

użytkowania wobec przysługiwania pozwanej roszczeń z artykułu 208 ustawy o

gospodarce nieruchomościami, zakwestionował natomiast ustalenia w zakresie

wysokości wynagrodzenia. Ponadto uznał za niezasadny zarzut kwestionujący

ocenę, że pozwana była posiadaczem w złej wierze oraz zarzut naruszenia art. 118

k.c. Wskazał, że po pierwsze jest związany oceną prawną charakteru posiadania

dokonaną przez Sąd Apelacyjny rozpoznający sprawę poprzednio, a po drugie

pozwana wiedziała, że nie służy jej tytuł prawny do nieruchomości, a najwyżej

roszczenie z art. 208 u.g.n., które nie tworzy tytułu prawnego do władania rzeczą i

3

nie niweczy prawa właściciela do żądania wynagrodzenia za bezumowne

korzystanie z rzeczy. Istnienie roszczenia ma natomiast znaczenie dla wysokości

wynagrodzenia, bowiem w sytuacji, w której do jego realizacji jest zobowiązany

podmiot publicznoprawny i ją utrudnia podmiotowi uprawnionemu, żądanie

wynagrodzenia za bezumowne korzystanie za ten okres podlega rozważeniu w

świetle art. 5 k.c. Uznał, że domaganie się pełnego odszkodowania przez powódkę

stanowi nadużycie prawa, bowiem roszczenie pozwanej miało charakter ustawowy i

jego istotą było nieodpłatne ustanowienie prawa, a nadto pozwana zgłosiła żądanie

w latach dziewięćdziesiątych i do jego realizacji doszło dopiero w drodze sądowej.

W ocenie Sądu Apelacyjnego górną granicą wysokości przysługującego powódce

wynagrodzenia są takie wartości pieniężne, które pozwana byłaby zobowiązana

zapłacić, gdyby powódka prawidłowo zrealizowała roszczenie pozwanej o

ustanowienie użytkowania wieczystego tj. wynagrodzenie odpowiadające

wysokości opłat za wieczyste użytkowanie. Wartość tego wynagrodzenia została

ustalona jako 1% wartości nieruchomości ustalonych w opinii biegłego N. i ich

łączna suma wynosi 172.531,25 złotych.

Powyższy wyrok zaskarżyła skargą kasacyjną pozwana i w ramach

pierwszej podstawy kasacyjnej zarzuciła naruszenie art. 224 w zw. z art. 222 k.c.

i w zw. z art. 208 ustawy o gospodarce nieruchomościami przez przyjęcie, że do

czasu, gdy pozwana uzyskała użytkowanie wieczyste przedmiotowych

nieruchomości w trybie art. 208 ustawy o gospodarce nieruchomościami, to jej

posiadanie nie było posiadaniem samoistnym w dobrej wierze i w związku z tym

jest zobowiązana do zapłaty na rzecz właściciela nieruchomości wynagrodzenia za

bezumowne korzystanie z nieruchomości, art. 224 k.c. w zw. z art. 222 k.c. przez

przyjęcie, że w trakcie realizacji roszczeń z art. 208 ustawy o gospodarce

nieruchomościami i po uzyskaniu użytkowania wieczystego przez pozwaną,

powodowi służy roszczenie o wynagrodzenie za bezumowne korzystanie

z nieruchomości powoda, art. 5 k.c. przez dowolne miarkowanie należnego

wynagrodzenia, wobec przyjęcia, że domaganie się przez powódkę pełnego

wynagrodzenia za bezumowne korzystanie z nieruchomości stanowi nadużycie

prawa oraz art. 118 k.c. przez przyjęcie, że termin przedawnienia do dochodzenia

roszczeń przez powódkę wynosi 10 lat.

4

W ramach drugiej podstawy kasacyjnej pozwana zarzuciła naruszenie

przepisów postępowania mające istotny wpływ na wynik sprawy, a to art. 233 § 1

k.p.c. i art. 328 § 2 k.p.c. przez nie ustosunkowanie się do wszystkich dowodów

dopuszczonych przez Sąd I Instancji i pominięcie za tym Sądem faktu, że opinia,

którą zaaprobował Sąd Apelacyjny była drugą opinią o treści diametralnie

odbiegającej od opinii, która została przyjęta jako jedynie wiarygodna.

W konkluzji pozwana wniosła o zmianę zaskarżonego wyroku i oddalenie

powództwa, ewentualnie o jego uchylenie i przekazanie sprawy Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W pierwszej kolejności należy rozważyć zarzuty podniesione w ramach

drugiej podstawy kasacyjnej, ponieważ skuteczne podniesienie zarzutów

naruszenia prawa materialnego jest możliwe dopiero wówczas, gdy

prawidłowe są ustalenia faktyczne stanowiące podstawę zaskarżonego orzeczenia

(vide wyrok Sądu Najwyższego z dnia 26 marca 1997 r. II CKN 60/97, OSNC

nr 9/97, poz. 129).

Nie jest trafny zarzut naruszenia przez Sąd drugiej instancji przepisu art. 233

§ 1 k.p.c., które skarżąca upatruje w nie ustosunkowaniu się do wszystkich

dowodów dopuszczonych przez Sąd pierwszej instancji.

Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Sądu Najwyższego zakaz oparcia

skargi na zarzutach dotyczących ustalenia faktów lub dowodów, określony w art.

3983

§ 3 k.p.c., oznacza niedopuszczalność powoływania się przez skarżącego na

wadliwość wyroku sądu drugiej instancji polegającą na błędnym ustaleniu faktów

lub niewłaściwie przeprowadzonej ocenie dowodów. Również art. 39813

§ 2 in fine

stwierdza, że Sąd Najwyższy jest związany ustaleniami faktycznymi stanowiącymi

podstawę zaskarżonego orzeczenia. Argumenty podniesione w uzasadnieniu

zarzutu i zmierzające do wykazania, że Sąd drugiej instancji naruszył określone

w art. 233 § 1 k.p.c. granice swobodnej oceny dowodów i obowiązek

wszechstronnego rozważenia materiału dowodowego nie mogą być, zatem

skuteczne. Sąd Najwyższy jest sądem prawa, a nie sądem faktu, i nie dokonuje

kontroli prawidłowości oceny dowodów przeprowadzonej przez sąd drugiej

5

instancji, jak również kontroli prawidłowości dokonanych ustaleń faktycznych.

Tak, więc zarzut naruszenia art. 233 § 1 k.p.c. motywowany niewłaściwą oceną

dowodów nie może być skutecznie podniesiony w ramach drugiej podstawy

kasacyjnej. Takie stanowisko zostało wyrażone wielokrotnie przez Sąd Najwyższy

(patrz wyroki z 5 września 2008 r., I CSK 117/08, II UK 19/09 z dnia 24 września

2009 r., nie publ., z dnia 25 czerwca 2008 r., II UK 327/07, nie publ.).

Zasadny jest natomiast zarzut naruszenia art. 328 § 1 k.p.c.

Wskazać należy na stałą linię orzecznictwa zgodnie, z którą uzasadnienie

sądu drugiej instancji nie musi powielać ustaleń faktycznych sądu pierwszej

instancji i jest wystarczające zaznaczenie przez ten sąd, że podziela te ustalenia.

Dotyczy to jednak sytuacji, gdy sąd drugiej instancji podziela ustalenia, dokonane

przez sąd pierwszej instancji. W sytuacji, gdy sąd drugiej instancji dokonuje

własnych ustaleń oraz oceny prawnej i zmienia zaskarżony apelacją wyrok,

uzasadnienie musi spełniać wszystkie szczegółowe wymagania określone w art.

328 § 2 k.p.c., bowiem zakres stosowania tego przepisu w postępowaniu przed

sądem odwoławczym zależy od treści wydanego orzeczenia (patrz wyroki Sądu

Najwyższego z dnia 20 stycznia 2010 r., II PK 178/09, nie publ. i z dnia 9 grudnia

2009 r., II PK 151/09, nie publ.). Nie wystarczy wówczas, by wskazał, które

ustalenia uważa za wadliwe i by poczynił własne ustalenia, ale jest zobowiązany do

wskazania dowodów na podstawie, których dokonał ustaleń własnych. Takie

wskazanie dowodów i dokonanie oceny ich rzetelności i wiarygodności oraz

wskazanie przyczyn odmowy oparcia ustaleń na innych dowodach zgromadzonych

w toku postępowania jest tym bardziej niezbędne, gdy w apelacji skarżący zgłasza

zarzuty procesowe dotyczące dowodów, które stanowiły podstawę ustalenia sądu

pierwszej instancji, i które w dalszym ciągu stanowią podstawę odmiennego

ustalenia sądu drugiej instancji.

Sąd Apelacyjny nie podzielił ustaleń Sądu Okręgowego, co do charakteru

i wysokości miernika wynagrodzenia za bezumowne korzystanie z gruntu uznając,

że nie powinien to być czynsz dzierżawny za nieruchomość, a opłata za wieczyste

użytkowanie. Wysokość tej opłaty ustalił na podstawie opinii biegłego Marka N., ale

nie odniósł się w żadnej mierze do opinii biegłej Bożeny M., która wyliczyła zupełnie

6

inne wartości nieruchomości. Pozwana w apelacji kwestionowała oparcie wyliczeń

na opinii biegłego Marka N. i poczyniła szerokie wywody na poparcie tezy o

błędnym zdyskwalifikowaniu pierwszej opinii (k. 516 – 518). Sąd Apelacyjny nie

odniósł się w uzasadnieniu wyroku w żadnej mierze do treści zarzutów

apelacyjnych w tym zakresie. W konsekwencji brak jest możliwości kontroli

kasacyjnej rozstrzygnięcia w zakresie prawidłowości ustalenia wysokości

wynagrodzenia za bezumowne korzystanie z gruntu. Wskazać tylko należy,

iż pozwana w skardze kasacyjnej kwestionuje podstawę, od której zostało

wyliczone wynagrodzenie (pkt V skargi), natomiast nie kwestionuje zasady według

której zostało ustalone tj. odpowiednio do opłat za wieczyste użytkowanie, które

byłaby obowiązana zapłacić, gdyby wieczyste użytkowanie zostało ustanowione

przed okresem objętym pozwem.

Uzasadnienie nie zawiera także wskazania podstawy prawnej

rozstrzygnięcia w zakresie przepisów prawa materialnego. Z dokonanych ustaleń

faktycznych wynika jedynie, że Sąd Apelacyjny przyjął, iż pozwana była

posiadaczem w złej wierze, natomiast nie ma ustalenia co do charakteru

posiadania. Także Sąd Apelacyjny rozpoznający sprawę poprzednio nie dokonał

oceny, czy posiadanie pozwanej było posiadaniem samoistnym, czy posiadaniem

zależnym. Nie jest, zatem możliwa kontrola kasacyjna pod kątem zarzutów

z pierwszej podstawy kasacyjnej, a zwłaszcza art. 224 w zw. z art. 222 k.c. i 208

u.g.n. oraz art. 5 k.c.

Nie przesądzając charakteru posiadania pozwanej, wskazać należy, iż o tym,

czy posiadanie ma charakter posiadania samoistnego rozstrzyga stan woli

posiadacza i jej uzewnętrznienie. Posiadacz, który wie, że nie jest właścicielem, ale

chce posiadać nieruchomość tak, jak właściciel i taką wolę manifestuje, jest

posiadaczem samoistnym. Natomiast świadomość posiadacza, że wykonywane

przez niego prawo mu nie przysługuje, ma znaczenie dla oceny dobrej, lub złej

wiary. Wykonywanie, zatem posiadania w innym zakresie, niż posiadanie

właścicielskie, nie pozwala na przyjęcie posiadania samoistnego. Artykuł 208 ust. 2

u.g.n. nie wymaga dla skutecznego zrealizowania roszczenia istnienia dobrej wiary,

a jedynie zawiera przesłankę posiadania gruntów (w rozumieniu art. 207 u.g.n.)

przez spółdzielnię w dniu zgłoszenia roszczenia, przy czym przez to posiadanie

7

należy rozumieć zarówno posiadanie samoistne, jak i posiadanie zależne.

Stąd sam fakt posiadania przez pozwaną spółdzielnię nieruchomości w okresie

istnienia zasadnego roszczenia o oddanie nieruchomości na podstawie art. 208

u.g.n. w użytkowanie wieczyste, nie może nadawać jej posiadaniu charakteru

posiadania samoistnego, jak również nie przesądza o istnieniu dobrej lub złej wiary.

Pozwana podnosiła, zarówno w apelacji, jak i w skardze kasacyjnej, że objęła grunt

w posiadanie za zgodą właściciela i za jego zgodą pobudowała osiedle

mieszkaniowe oraz wywodziła, że grunt został jej przekazany do użytkowania.

Brak jest ustaleń w tym zakresie, a zatem uchyla się spod oceny kasacyjnej

zasadność zarzutu naruszenia art. 224 k.c. Roszczenia określone w art. 224 – 225

i 230 k.c. przysługują wówczas, gdy stron nie łączy stosunek umowny i przysługują

wyłącznie właścicielowi wobec posiadacza, który w danym okresie bez podstawy

prawnej władał rzeczą. Gdyby, zatem pozwana weszła w posiadanie nieruchomości

na podstawie porozumienia z właścicielem gruntu, które mogłoby być

zakwalifikowane jako stosunek prawny łączący strony i trwający w okresie objętym

pozwem, nie byłoby możliwości stosowania przepisu art. 224 i n. k.c. Mieć należy

także na uwadze, że posiadaczem zależnym w rozumieniu art. 230 k.c. jest

posiadacz, który wykonuje władztwo nad rzeczą bez tytułu prawnego, lub tytuł taki

miał i go następnie utracił.

Zasadny jest zarzut naruszenia art. 118 k.c.

Sąd Apelacyjny uznał, że roszczenie oparte na art. 224 k.c. przysługuje

właścicielowi w związku z bezumownym korzystaniem z jego rzeczy, a tym samym

nie pozostaje w jakimkolwiek związku z prowadzeniem działalności gospodarczej,

jednakże nie dokonał analizy pojęcia działalności gospodarczej Gminy.

Odnosząc się do kwestii przedawnienia roszczeń uzupełniających wskazać

należy, że mogą być one dochodzone w czasie trwania posiadania, a po jego

ustaniu tylko w terminie określonym w art. 229 k.c. Przepis ten nie normuje kwestii

wymagalności tych roszczeń, a jedynie skraca ogólne terminy przedawnienia

wynikające z art. 118 k.c. W konsekwencji właściciel może dochodzić w okresie

oznaczonym w art. 229 k.c. wynagrodzenia za cały czas korzystania z rzeczy przez

posiadacza w złej wierze, nie przekraczający terminu przewidzianego w art. 118

8

k.c. (patrz wyroki Sądu Najwyższego z dnia 4 grudnia 1980, II CR 501/80, OSNCP

1981, nr 9 , poz. 171, z dnia 25 marca 1986 r., IV CR 29/86, OSNCP 1987, nr 2 – 3,

poz. 44, z dnia 23 marca 2007 r., V CSK 480/06, nie publ., uchwała z dnia 26

kwietnia 2002 r., III CZP 21/02, OSN 2002, nr 12, poz. 149). Ponieważ roszczenia

uzupełniające mają charakter samodzielny, a nie akcesoryjny, zatem ich związek

z roszczeniem windykacyjnym i prawem własności jest rozdzielny. Co do zasady

roszczenia o wynagrodzenie z tytułu bezumownego korzystania z nieruchomości

przedawniają się zgodnie z treścią art. 118 k.c. w terminie dziesięcioletnim.

Artykuł 118 k.c. ustanawia jako zasadę dziesięcioletni termin przedawnienia oraz

dwa wyjątki od tej zasady, a mianowicie wyróżnione przedmiotowo - roszczenia

okresowe, oraz roszczenia związane z prowadzeniem działalności gospodarczej,

które przedawniają się z okresem lat trzech.

Istotne, zatem stało się rozważenie, czy roszczenie Gminy z tytułu

wynagrodzenia za bezumowne korzystanie z nieruchomości jest roszczeniem

związanym z prowadzoną działalnością gospodarczą. Wskazać przede wszystkim

należy, iż zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Sądu Najwyższego do kwalifikacji

roszczenia jako, związanego z prowadzeniem działalności gospodarczej

w rozumieniu art. 118 k.c., nie ma znaczenia prawny charakter leżącego u jego

podstaw zdarzenia – może ono być czynnością prawną, czynem niedozwolonym

lub jakimkolwiek innym zdarzeniem, nie wyłączając bezpodstawnego wzbogacenia,

czy korzystania z cudzej rzeczy – lecz związek z działalnością gospodarczą

(patrz cyt. wyżej uchwała III CZP 21/02, wyrok z 16 lipca 2003 r., V CK 24/02,

OSNC 2004/10/157, z dnia 23 kwietnia 2003 r. I CKN 316/01, OSP 2005/ 7–8 /94,

z dnia 22 września 2005 r., IV CK 105/05, nie publ.). Gospodarowanie

nieruchomościami należy do zadań własnych Gminy (art. 7 ust. 1 pkt 1 ustawy)

i jest zadaniem użyteczności publicznej (art. 9 ust. 4 ustawy). Gmina może

prowadzić działalność gospodarczą w granicach określonych artykułem 9 ust. 2

ustawy o samorządzie gminnym z dnia 8 marca 1990 r. (Dz. U. 2001, Nr 142, poz.

1591), co oznacza, że zadania własne mogą być przedmiotem działalności

zarówno gospodarczej, jak i niegospodarczej, z tym, że działalność gospodarcza

nie może wykraczać poza zadania o charakterze użyteczności publicznej, chyba,

że odrębna ustawa na to zezwala. Stąd też działanie polegające na zaspokojeniu

9

zbiorowych potrzeb wspólnoty (art. 7 ust. 1 ustawy) może być zakwalifikowane jako

działalność gospodarcza, o ile jego przedmiot jest objęty zakresem takiej

działalności. Ustawodawca posługuje się pojęciem działalności gospodarczej

w różnych aktach prawnych, a zatem analiza definicji musi uwzględniać przedmiot

i cel danego unormowania. W niniejszej sprawie istotne są przede wszystkim

wskazane wyżej przepisy ustawy o samorządzie gminnym. Niewątpliwie działalność

gospodarcza gminy wykonywana w ramach zadań własnych, w tym gospodarka

nieruchomościami musi charakteryzować się powtarzalnością działań, ich

zawodowym charakterem, uczestnictwem w obrocie gospodarczym, czy

podporządkowaniem zasadzie racjonalnego działania, przy czym nie musi być

nastawiona ma zysk (patrz uchwała Sądu Najwyższego z dnia 6 sierpnia 1996 r. III

CZP 84/96, OSNC 1996/11/150). W licznych orzeczeniach wydanych na gruncie

już nieobowiązującego art. 8 ust. 2 ustawy o kosztach sądowych w sprawach

cywilnych z dnia 13 czerwca 1967 r. (Dz. U. Nr 24 poz. 110 z późń. zm.)

za działalność gospodarczą gminy zostało uznane np. administrowanie lokalami

mieszkalnymi i użytkowymi wchodzącymi w skład zasobu gminnego, zakładanie

i utrzymanie trawników i parków, administrowanie nieruchomościami oddanymi

w wieczyste użytkowanie (patrz w/w uchwała III CZP 84/96, postanowienie Sądu

Najwyższego z dnia 22 sierpnia 2001 r., V CKN 756/00, nie publ. i postanowienie

Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 3 lipca 2003 r., I ACz 1313/03, Wokanda

2004 Nr 7-8 poz. 72). Charakter działalności gminy w wypadku żądania

wynagrodzenia za bezumowne korzystanie z gruntu po wygaśnięciu umowy

dzierżawy był przedmiotem analizy Sądu Najwyższego w wyroku z dnia

22 września 2005 r. IV CK 105/05, w którym uznał, że istotny jest związek

z działalnością gospodarczą, a nie charakter prawny zdarzenia leżącego u podstaw

roszczenia i odmówił zasadności zarzutowi naruszenia art. 118 k.c. stanowiącemu

zasadniczą podstawę kasacji Gminy.

W konsekwencji należało uznać, że wszczęta przez Gminę sprawa o zapłatę

wynagrodzenia z tytułu bezumownego korzystania z nieruchomości wchodzącej

w skład zasobu gminnego jest związana z działalnością gospodarczą gminy i do

roszczeń z tego tytułu ma zastosowanie termin trzyletni przedawnienia

przewidziany w art. 118 k.c. in fine.

10

Wobec stwierdzenia uzasadnionych podstaw skargi kasacyjnej zaskarżony

wyrok podlegał uchyleniu na podstawie art. 39815

§ 1 k.p.c. i art. 108 § 2 k.p.c.

w zw. z art. 39821

k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 k.p.c.