I UK 246/10

Sygn. akt I UK 246/10

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 11 stycznia 2011 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Bogusław Cudowski (przewodniczący)

SSN Zbigniew Myszka

SSN Małgorzata Wrębiakowska-Marzec (sprawozdawca)

w sprawie z odwołania W. K.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych

o prawo do emerytury z art. 27 i wysokość świadczenia,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 11 stycznia 2011 r.,

skargi kasacyjnej ubezpieczonej od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 5 lutego 2010 r.,

oddala skargę kasacyjną.

U z a s a d n i e n i e

Decyzją z dnia 5 września 2008 r. organ rentowy przyznał ubezpieczonej W.

K. na podstawie art. 28 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z

Funduszu Ubezpieczeń Społecznych prawo do emerytury od 1 lipca 2008 r., tj. od

miesiąca złożenia wniosku. Z uwagi na niemożność ustalenia podstawy wymiaru,

2

do wyliczenia świadczenia przyjęto 24% kwoty bazowej wynoszącej 2.275,37zł, tj.

kwotę 546,09zł, a następnie dokonano ustalenia wysokości emerytury przy

zastosowaniu zasady proporcjonalnego wyliczenia wymienionej w art. 56 ustawy.

Ostatecznie wysokość emerytury ustalono na kwotę 259,32 zł brutto. Świadczenie

nie zostało podwyższone do kwoty najniższej emerytury.

Wyrokiem z dnia 6 maja 2009 r. Sąd Okręgowy - Sąd Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych oddalił odwołanie wnioskodawczyni od powyższej decyzji, ustalając,

że legitymuje się ona okresami składkowymi w rozmiarze 5 lat, 4 miesięcy i 24 dni

oraz podlegającymi uwzględnieniu okresami nieskładkowymi w rozmiarze 1 roku, 9

miesięcy i 18 dni, łącznie - 7 lat, 2 miesiące i 12 dni. Wnioskodawczyni wykazała

nadto 9 lat i 11 dni pracy w gospodarstwie rolnym, z czego uwzględniono 7 lat, 9

miesięcy i 18 dni jako okres uzupełniający do 15-letniego okresu niezbędnego do

uzyskania uprawnień emerytalnych na podstawie art. 28 ustawy.

W ocenie Sądu pierwszej instancji, wnioskodawczyni nie spełnia warunków

do emerytury przewidzianej w art. 27 ustawy emerytalnej, gdyż nawet po

uwzględnieniu całego okresu pracy na roli, tj. 9 lat i 18 dni nie posiadałaby 20 lat

okresów składkowych, nieskładkowych i uzupełniających, a jedynie 16 lat, 2

miesiące i 23 dni. Konsekwencją przyznania wnioskodawczyni emerytury niepełnej

jest niemożność podwyższenia świadczenia do kwoty najniższej emerytury (art. 54

ustawy) oraz ustalenia podstawy wymiaru na podstawie art. 15 ustawy. Z tego

względu przy ustalaniu wysokości świadczenia zastosowanie znajduje zasada jego

proporcjonalnego obliczania, przewidziana w art. 56 ustawy emerytalnej.

Wyrokiem z dnia 5 lutego 2010 r. Sąd Apelacyjny oddalił apelację

wnioskodawczyni, podzielając ustalenia i ocenę prawną Sądu pierwszej instancji.

Sąd Apelacyjny wskazał, iż art. 10 ust. 1 ustawy emerytalnej pozwala na

uwzględnienie okresów pracy w gospodarstwie rolnym w zakresie niezbędnym do

uzupełnienia okresów składkowych i nieskładkowych do rozmiaru najbliższego

(kolejnego) stażu okresów składkowych i nieskładkowych w zakresie wymaganym i

koniecznym do nabycia określonych uprawnień emerytalnych. Oznacza to, że jeżeli

okresy składkowe lub nieskładkowe nie przekraczają 15 lat, to możliwe jest ich

uzupełnienie okresami wskazanymi w art. 10 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach

jedynie w celu nabycia prawa do tzw. niepełnej emerytury na podstawie art. 28 tej

3

ustawy. Natomiast, jeżeli okresy składkowe lub nieskładkowe przekraczają 15 lat,

to możliwe jest ich uzupełnienie okresami, o jakich mowa w art. 10 ust. 1 ustawy,

dla nabycia pełnych uprawnień emerytalnych (np. na podstawie art. 27 lub art. 29

ustawy). Tymczasem w sytuacji wnioskodawczyni nawet doliczenie całego

wykazanego okresu pracy w gospodarstwie rolnym do dokumentowanego okresu

składkowego i nieskładkowego nie spowodowałoby, że spełniałaby ona przesłankę

posiadania wymaganego co najmniej 20-letniego okresu składkowego i

nieskładkowego. Artykuł 15 ustawy nakazuje, by podstawę wymiaru emerytury

stanowiła przeciętna podstawa wymiaru składki na ubezpieczenia emerytalne i

rentowe lub na ubezpieczenie społeczne, a wnioskodawczyni nie opłacała składek

na ubezpieczenie emerytalne lub rentowe przez co najmniej 20 lat. Oznacza to, że

w żadnym z ustawowych wariantów nie można ustalić podstawy wymiaru jej

emerytury według reguł art. 15 ust. 6 w związku z art. 53 ust. 1 ustawy. Z kolei

przyznanie niepełnej emerytury determinuje stosowanie ograniczeń z art. 56

ustawy, które wymuszają obliczenie wysokości przysługującego świadczenia jako

części świadczenia obliczonego w myśl art. 53, ale proporcjonalnie do udziału

okresów składowych i nieskładkowych w okresie stanowiącym sumę okresów

składkowych, nieskładkowych i uwzględnionych okresów pracy w gospodarstwie

rolnym (ust. 1). Do wnioskodawczyni nie znajduje również zastosowania art. 56 ust.

3 ustawy emerytalnej, gdyż wykazane przez nią okresy pracy w gospodarstwie

rolnym po ukończeniu 16 roku życia wprawdzie obejmują okres przed 1 lipca 1977

r., ale nie mogą być uwzględnione w wysokości świadczenia, gdyż przypadają

wcześniej niż 25 lat przed ustaleniem prawa do emerytury (1 lipca 2008 r.).

W skardze kasacyjnej od powyższego wyroku wnioskodawczyni zarzuciła

naruszenie prawa materialnego, tj.: 1) art. 10 ust. 1 pkt 2, art. 27 w związku z art.

53 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, przez

przyjęcie, że wnioskodawczyni spełnia jedynie warunki do nabycia emerytury na

podstawie art. 28 ustawy emerytalnej, oraz 2) naruszenie art. 2 ust. 2 Konstytucji

RP, stanowiącego, że Rzeczpospolita Polska jest państwem urzeczywistniającym

zasady sprawiedliwości społecznej, jak również naruszenie zasad współżycia

społecznego, poprzez odmówienie ubezpieczonej prawa do zaliczenia łącznego

wymiaru czasu pracy w gospodarstwie rolnym w wysokości 9 lat i 11 dni oraz 7 lat,

4

2 miesięcy i 12 dni okresów składkowych i nieskładkowych, co stanowi razem 16

lat, 2 miesiące i 23 dni okresu ubezpieczenia i zaliczenia całkowitego czasu pracy

w gospodarstwie rolnym do pełnej emerytury na podstawie art. 27 ustawy.

Wskazując na powyższe zarzuty skarżąca wniosła o uchylenie w całości

zaskarżonego wyroku oraz o uchylenie w całości poprzedzającego go wyroku Sądu

pierwszej instancji i przekazanie sprawy temu Sądowi do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Skarga kasacyjna jest nieusprawiedliwiona.

Warunkiem nabycia prawa do emerytury przewidzianej w art. 27 ustawy z

dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń

Społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227 ze zm.,

powoływanej dalej jako ustawa o emeryturach i rentach lub ustawa) jest

legitymowanie się przez ubezpieczonego będącego kobietą okresem składkowym i

nieskładkowym wynoszącym co najmniej 20 lat. Jeżeli ubezpieczona nie posiada

okresu wskazanego w art. 27, wówczas - w przypadku wykazania przez nią okresu

składkowego i nieskładkowego w łącznym rozmiarze co najmniej 15 lat -

przysługuje jej niepełna emerytura na podstawie art. 28 ustawy. Przy ustalaniu

prawa do emerytury zarówno na podstawie art. 27, jak i art. 28 ustawy o

emeryturach i rentach okresy składkowe i nieskładkowe uzupełniane są okresami

wymienionymi w art. 10 ust. 1 tej ustawy w zakresie niezbędnym do uzupełnienia

okresu wymaganego do przyznania emerytury. W judykaturze Sądu Najwyższego

przyjmuje się jednolicie, że ostatnio powołany przepis pozwala uzupełnić okresy

składkowe i nieskładkowe okresami pracy w gospodarstwie rolnym do rozmiaru

najbliższego (kolejnego) stażu okresów składkowych i nieskładkowych w zakresie

wymaganym i koniecznym do nabycia określonych uprawnień emerytalnych.

Oznacza to, że jeżeli okresy składkowe lub nieskładkowe nie przekraczają 15 lat, to

możliwe jest ich uzupełnienie okresami wskazanymi w art. 10 ust. 1 ustawy jedynie

w celu nabycia prawa do tzw. niepełnej emerytury na podstawie art. 28 ustawy o

emeryturach i rentach. Dopiero w przypadku, gdy okresy składkowe i nieskładkowe

przekraczają 15 lat, to możliwe jest ich uzupełnienie okresami, o jakich mowa w art.

10 ust. 1 ustawy, dla nabycia pełnych uprawnień emerytalnych (por. wyroki z dnia 3

grudnia 2004 r., II UK 59/04, OSNP 2005 nr 13, poz. 195; z dnia 5 września 2008 r.,

5

II UK 364/07, OSNP 2010 nr 1-2, poz. 23; z dnia 24 września 2009 r., II UK 19/09,

LEX nr 559947).

Z niekwestionowanych przez skarżącą ustaleń wynika, że wykazała ona

wyłącznie okres składkowy i podlegający uwzględnieniu okres nieskładkowy w

łącznym rozmiarze 7 lat, 2 miesięcy i 12 dni, a zatem nawet hipotetyczne

uwzględnienie całego okresu pracy w gospodarstwie rolnym (9 lat i 18 dni) nie

pozwoliłoby na osiągnięcie przez nią 20-letniego okresu uprawniającego do pełnej

emerytury na podstawie art. 27 ustawy, a jedynie okres 16 lat, 2 miesięcy i 23 dni.

Oznacza to, że zarzut naruszenia art. 27 ustawy o emeryturach i rentach jest

oczywiście bezzasadny.

Skarżąca nie kwestionuje prawidłowości ustalenia wysokości

przysługującego jej świadczenia emerytalnego, ale wywodzi, że przewidziane w art.

56 w związku z art. 10 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach ograniczenie

polegające na jego obliczeniu jako części świadczenia obliczonego w myśl art. 53,

proporcjonalnie do udziału okresów składkowych i nieskładkowych w okresie

stanowiącym sumę okresów składkowych, nieskładkowych i uwzględnionych

okresów pracy w gospodarstwie rolnym, narusza zasadę sprawiedliwości

społecznej wyrażoną w art. 2 ust. 2 ustawy zasadniczej. W ocenie skarżącej,

zachowanie zgodności z tą zasadą wymaga, aby przy ustalaniu podstawy wymiaru

przysługującego jej świadczenia okres jej pracy w gospodarstwie rolnym został

zaliczony w pełnej wysokości do okresu składkowego.

Podniesiony przez skarżącą zarzut jest niewłaściwie sformułowany z tego

względu, że art. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej w ogóle nie zawiera ustępu

drugiego. Niezależnie od tego jest on także bezzasadny, gdyż zasady

kształtowania prawa do emerytury przysługującej z powszechnego systemu

ubezpieczeń społecznych uwzględniają wynikający z powołanej przez skarżącą

zasady konstytucyjnej postulat zachowania słusznych i sprawiedliwych proporcji

pomiędzy wielkością (wysokością) tej emerytury a stażem emerytalnym

rozumianym jako okres opłacania składki (por. uzasadnienie wyroku Trybunału

Konstytucyjnego z dnia 13 grudnia 2007 r., SK 37/06, OTK-A 2007 nr 11, poz. 157).

Skarżąca pomija istotną okoliczność, że w powszechnym systemie ubezpieczenia

zarówno prawo do świadczeń jak i ich wysokość są co do zasady ekwiwalentne do

6

ciężarów ponoszonych przez ubezpieczonych i płatników składek (zasada

wzajemności). Zasadę tę realizuje w pierwszym rzędzie art. 15 ustawy o

emeryturach i rentach, zgodnie z którym podstawę wymiaru emerytury stanowi

podstawa wymiaru składki na ubezpieczenie społeczne (ubezpieczenia emerytalno-

rentowe) z określonych lat. Praca rolnicza pozostaje poza tym systemem i już tylko

z tego względu może być uwzględniana przy ustalaniu prawa do przysługujących z

niego świadczeń i ich wysokości wyłącznie wyjątkowo, w zakresie określonym w

ustawie o emeryturach i rentach (art. 67 ust. 1 Konstytucji RP). Dlatego w sytuacji,

gdy - jak w przypadku skarżącej - z uwagi na bardzo krótki okres podlegania

powszechnemu systemowi ubezpieczenia społecznego - nie da się ustalić w

sposób określony w art. 15 ustawy o emeryturach i rentach podstawy wymiaru

emerytury, do której prawo zostało nabyte przy uwzględnieniu okresów

wymienionych w art. 10 ust. 1 tej ustawy, świadczenie to jest obliczane z

uwzględnieniem ograniczenia wynikającego z art. 56 ust. 1. Jest to w pełni

uzasadnione, gdyż art. 10 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach, zrywając z zasady

związek pomiędzy prawem do emerytury z systemu powszechnego a stażem

emerytalnym, stanowi (poprzez odesłanie do art. 56) lex specialis w stosunku do

przepisów tej ustawy określających zasady ustalania podstawy wymiaru

świadczenia oraz obliczania jego wysokości. Zawarte w tych przepisach

ograniczenia stanowią zabezpieczenie przed możliwością nadużywania regulacji

art. 10 ust.1 ustawy o emeryturach i rentach przy nabywaniu uprawnień

emerytalnych na podstawie przepisów tej ustawy.

Z powyższych względów skarga kasacyjna podlega oddaleniu na podstawie

art. 39814

k.p.c.