I UK 277/10

Wyrok z dnia 11 stycznia 2011 r.

I UK 277/10

Umorzenie zaległości składkowych za okresy podlegania obowiązkowo

ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym osób prowadzących pozarolniczą

działalność nie sprawia, że składki zostały zapłacone. Przekreśla to możliwość

uwzględnienia składkowych okresów ubezpieczenia, za które składki nie zo-

stały opłacone, do składkowych lub nieskładkowych okresów ubezpieczenia

wymaganych przy ustalaniu prawa do emerytury lub renty (art. 5 ust. 4 ustawy

z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Spo-

łecznych, jednolity tekst: Dz.U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227 ze zm.).

Przewodniczący SSN Bogusław Cudowski, Sędziowie SN: Zbigniew Myszka

(sprawozdawca), Małgorzata Wrębiakowska-Marzec.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 11 stycznia

2011 r. sprawy z odwołania Zofii Haliny G. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Spo-

łecznych-Oddziałowi w B. o rentę z tytułu niezdolności do pracy, na skutek skargi

kasacyjnej ubezpieczonej od wyroku Sądu Apelacyjnego w Białymstoku z dnia 29

kwietnia 2010 r. [...]

o d d a l i ł skargę kasacyjną.

U z a s a d n i e n i e

Wyrokiem z dnia 29 kwietnia 2010 r. Sąd Apelacyjny-Sąd Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych w Białymstoku zmienił zaskarżony apelacją Zakładu Ubezpieczeń Spo-

łecznych-Oddziału w B. wyrok Sądu Okręgowego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Spo-

łecznych w Suwałkach z dnia 28 stycznia 2010 r., zmieniający decyzję organu rento-

wego z dnia 26 sierpnia 2009 r. i przyznający wnioskodawczyni Zofii Halinie G.

prawo do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy od 22 czerwca 2009 r. do

22 czerwca 2011 r., w ten sposób, że oddalił odwołanie wnioskodawczyni od wymie-

nionej decyzji. Decyzją tą organ rentowy odmówił wnioskodawczyni prawa do renty z

2

tytułu niezdolności do pracy z uwagi na brak wymaganego co najmniej 5-cioletniego

stażu ubezpieczeniowego w dziesięcioleciu poprzedzającym złożenie wniosku o

rentę, a także ze względu na brak niezdolności do pracy.

W odwołaniu wnioskodawczyni podniosła, że organ rentowy bezpodstawnie

nie uwzględnił okresu prowadzenia przez nią pozarolniczej działalności gospodarczej

od 1 maja 2000 r. do 30 kwietnia 2004 r., za który organ rentowy umorzył należności

z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne, a który powinien być traktowany jako

okres składkowy.

Sąd Okręgowy uwzględnił odwołanie wnioskodawczyni od tej decyzji po uzna-

niu opinii biegłych, że jest ona częściowo niezdolna do pracy od dnia 31 stycznia

2005 r. i wyliczeniu na podstawie dokumentacji organu rentowego, że okresy skład-

kowe i nieskładkowe przypadające na dziesięciolecie poprzedzające powstanie nie-

zdolności do pracy (od dnia 31 stycznia 1995 r. do 31 stycznia 2005 r.), z uwzględ-

nieniem okresu, za który umorzono należności z tytułu składek, wyniosły ponad 5 lat.

Sąd ten uznał, że wnioskodawczyni spełnia warunki z art. 57 ustawy z dnia 17 grud-

nia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (jednolity

tekst: Dz.U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227, zwanej dalej ustawą o emeryturach i ren-

tach lub ustawą) do przyznania jej prawa do renty z tytułu niezdolności do pracy na

okres dwóch lat od dnia złożenia wniosku o to świadczenie (tj. od 22 czerwca 2009

r.).

Natomiast Sąd Apelacyjny uwzględnił apelację organu rentowego i zmienił wy-

rok Sądu pierwszej instancji, uznając, że ustalenie daty powstania niezdolności na 31

stycznia 2005 r. powoduje, że wnioskodawczyni nie legitymuje się wymaganym okre-

sem składkowym i nieskładkowym z art. 57 ust. 1 pkt 2 w związku z art. 58 ust. 1 pkt

5 ustawy o emeryturach i rentach. Nie można bowiem przyjąć, że posiada ona co

najmniej 5-letni okres składkowy i nieskładkowy w dziesięcioleciu przed złożeniem

wniosku o rentę (od 22 czerwca 1999 r. do 22 czerwca 2009 r.), jak i w dziesięciole-

ciu poprzedzającym powstanie niezdolności do pracy (od 31 stycznia 1995 r. do 31

stycznia 2005 r.). Zgodnie z art. 5 ust. 4 ustawy, przy ustalaniu prawa do renty dla

płatników składek zobowiązanych do opłacania składek na własne ubezpieczenie

emerytalne i rentowe nie uwzględnia się okresów, za które nie zostały opłacone

składki, mimo podlegania obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym w

tym okresie. Zatem okres prowadzenia przez wnioskodawczynię działalności gospo-

darczej od 1 maja 2000 r. do 30 kwietnia 2004 r. mógłby zostać uznany za okres

3

składkowy i ujęty przy ustalaniu uprawnień do renty tylko wówczas, gdyby zaległe

składki należne za ten okres zostały uregulowane. Wprawdzie prawomocną decyzją

z dnia 5 stycznia 2005 r. organ rentowy umorzył należności z tytułu składek za wy-

mieniony okres, ale w ocenie Sądu Apelacyjnego okresu, za który umorzono zaległo-

ści składkowe, nie zalicza się ani do okresów składkowych, ani do nieskładkowych

okresów ubezpieczenia. Wobec tego wnioskodawczyni posiada w dziesięcioleciu

poprzedzającym złożenie wniosku o rentę jedynie 6 miesięcy i 14 dni okresów skład-

kowych i nieskładkowych, a w dziesięcioleciu poprzedzającym powstanie niezdolno-

ści do pracy 2 lat i 13 dni, co sprawia, że nie przysługuje jej renta z tytułu niezdolno-

ści do pracy .

W skardze kasacyjnej wnioskodawczyni zarzuciła naruszenie art. 5 ust. 4

ustawy o emeryturach i rentach przez jego błędną wykładnię i niewłaściwe zastoso-

wanie i przyjęcie, że przy ustalaniu prawa do renty nie uwzględnia się okresu, za

który organ rentowy umorzył zaległości składkowe. Jako okoliczność uzasadniającą

przyjęcie skargi do rozpoznania wskazano potrzebę wykładni „art. 5 ust. 4 tej ustawy

w przypadku umorzenia należności z tytułu składek przez organ rentowy w oparciu o

zapisy ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych

(Dz.U. z 2007 r. Nr 11, poz. 74 ze zm.)”.

Skarżąca twierdzi, że objęcie jej na mocy decyzji organu rentowego z dnia 24

sierpnia 2004 r. obowiązkowymi ubezpieczeniami społecznymi z tytułu prowadzenia

działalności pozarolniczej za okres od 1 maja 2000 r. do 30 kwietnia 2004 r. powo-

duje nie tylko powstanie obowiązku zapłaty zaległych należności, ale także zaliczenie

wskazanego okresu do okresu składkowego. Z kolei umorzenie należności z tytułu

składek przez organ rentowy decyzją z dnia 5 stycznia 2005 r. stanowiło nie tylko

wyraz rezygnacji organu z możliwości ich wyegzekwowania, ale również wygaśnięcie

tych należności, a więc ich zaspokojenie. Umorzenie tych należności powoduje bo-

wiem wygaśnięcie zobowiązań z tytułu składek, a więc powstaje stan taki, jak po ich

opłaceniu. Wobec tego okres ten powinien zostać uwzględniony przy ustalaniu prawa

do renty jako okres składkowy.

W konsekwencji skarżąca wniosła o zmianę zaskarżonego wyroku i oddalenie

apelacji organu rentowego, zasądzenie od organu rentowego na rzecz skarżącej

zwrotu kosztów procesu według norm przepisanych, w tym kosztów zastępstwa pro-

cesowego za wszystkie instancje, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku i

przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu wraz z roz-

4

strzygnięciem o kosztach postępowania, a w tym o kosztach zastępstwa procesowe-

go wywołanych wniesieniem skargi kasacyjnej.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna nie ma usprawiedliwionych podstaw. Wedle skarżącej pra-

widłowa wykładnia i właściwe zastosowanie art. 5 ust. 4 ustawy o emeryturach i ren-

tach uzasadniają uznanie, że okresy składkowe, za które organ ubezpieczeń spo-

łecznych umorzył zaległości składkowe powinny być uwzględnione przy ustaleniu

wymaganych okresów podlegania ubezpieczeniu emerytalnemu i rentowym tak jakby

umorzone, tj. darowane nieopłacone składki zostały zapłacone. W koncepcji skarżą-

cej, umorzenie zaległości składkowych stanowi „nie tylko wyraz rezygnacji organu z

możliwości ich wyegzekwowania, ale również wygaśnięcie tych należności, a więc

ich zaspokojenie”, co sprawia, że „powstaje stan taki, jak po ich opłaceniu”.

W ocenie Sądu Najwyższego, zaprezentowana w skardze kasacyjnej wykład-

nia art. 5 ust. 4 ustawy o emeryturach i rentach jest oczywiście sprzeczna już z gra-

matycznym brzmieniem tego przepisu, który wyraźnie i jednoznacznie stanowi, że

przy ustalaniu prawa do emerytury lub renty dla: 1) płatników składek, zobowiąza-

nych do opłacania składek na własne ubezpieczenie emerytalne i rentowe, 2) osób

współpracujących z osobami prowadzącymi pozarolnicza działalność - nie uwzględ-

nia się okresu, za który nie zostały opłacone składki, mimo podlegania obowiązkowo

ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym w tym okresie. Takie same zasady sto-

suje się wobec ubezpieczonych zobowiązanych do opłacania składek na własne

ubezpieczenie społeczne za okres przypadający przed dniem wejścia w życie ustawy

o emeryturach i rentach (art. 5 ust. 5 tej ustawy). Z norm tych wynika nakaz nie-

uwzględnienia okresów podlegania obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu i

rentowym, za które nie zostały opłacone składki, do okresów ubezpieczenia wyma-

ganych do ustalenia (przyznania) prawa do emerytury lub renty wymienionym kate-

goriom ubezpieczonych, z czego a contrario wynika zakaz i brak podstaw prawnych

do zaliczenia okresów, za które nie zostały opłacone składki, do wymaganego stażu

podlegania ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym, pomimo podlegania obo-

wiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym w okresach, za które nie zo-

stały opłacone składki. Wprawdzie składkowymi okresami są okresy ubezpieczenia z

tytułu podlegania obowiązkowym ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym (art. 6

5

ust. 1 pkt 1 ustawy o emeryturach i rentach), ale ustalenie (przyznanie) prawa do

emerytury lub renty ubezpieczonym będącym płatnikami składek, zobowiązanymi do

opłacania składek na własne ubezpieczenie emerytalne i rentowe oraz osobom

współpracującym z osobami prowadzącymi pozarolniczą działalność jest uzależnione

nie tylko od ubezpieczenia (podlegania obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu

i rentowym), ale również od opłacenia składek za składkowe okresy ubezpieczenia,

co jednoznacznie wynika z art. 5 ust. 4 i 5 ustawy o emeryturach i rentach.

W przypadkach, w których ustawodawca dopuszcza uznanie za składkowe

okresy ubezpieczenia okresów, za które nie zostały zapłacone składki, co czyni na

przykład w odniesieniu do okresów składkowych przypadających przed dniem 15

listopada 1991 r., to - przy utrzymaniu zasady wymagającej opłacenia składek -

uznaje za składkowe okresy ubezpieczenia również (z wyraźnej woli ustawodawcy)

okresy, za które nie było obowiązku opłacenia składek na ubezpieczenie społeczne

(por. art. 6 ust. 2 ustawy o emeryturach i rentach), albo okresy, w których występo-

wało zwolnienie od opłacania składek (por. art. 6 ust. 2 pkt 9a, pkt 10, 11, 12a, pkt

13a, pkt 14a, pkt 15 i 16 ustawy). Dlatego uznanie za składkowe okresy ubezpiecze-

nia, tj. okresy podlegania obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym w

okresach, za które nie zostały opłacone składki, z tej przyczyny, że zaległości skład-

kowe zostały umorzone, wymagałoby wyraźnej regulacji prawnej, przyjmującej, że

składkowe okresy ubezpieczenia, za które nie zostały opłacone, następnie umorzone

zaległości składkowe, uwzględnia się w drodze normatywnej fikcji prawnej przy

ustalaniu prawa do emerytury lub renty, tak jak okresy ubezpieczenia, za które

składki zostały opłacone. De lege lata nie ma podstaw prawnych ani żadnych języ-

kowo-logicznych lub celowościowo-systemowych argumentów do uznania - wyma-

gane przy ustaleniu prawa do emerytury lub renty ubezpieczonym będącym płatni-

kami składek, zobowiązanymi do opłacania składek na własne ubezpieczenie eme-

rytalne i rentowe oraz osobom współpracującym z osobami prowadzącymi pozarolni-

czą działalność - za składkowe okresy ubezpieczenia, uzależnione od opłacenia

składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe, okresów ubezpieczenia, za które

składki nie zostały zapłacone. Skutek umorzenia zaległości składkowych polega na

rezygnacji wierzyciela (organu ubezpieczeń społecznych) z egzekwowania tych wy-

mierzonych decyzjami składkowymi zaległości na rzecz Funduszu Ubezpieczeń

Społecznych, z którego wypłacane są między innymi emerytury i renty. Wszystko to

oznacza, że okresy ubezpieczenia, za które płatnicy składek zobowiązani do opłaca-

6

nia składek na własne ubezpieczenia emerytalne i rentowe nie opłacili składek, które

zostały im umorzone, nie podlegają uwzględnieniu z mocy art. 5 ust. 4 lub 5 ustawy o

emeryturach i rentach przy ustaleniu okresów ubezpieczenia wymaganych do naby-

cia prawa do emerytury lub renty. Warto sygnalizować, że w sprawach o umorzenie

należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne nie przysługuje odwołanie

do właściwego sądu (art. 83 ust. 3 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych), co

także wyklucza postulowaną w skardze kasacyjnej prawotwórczą wykładnię sądową

art. 5 ust. 4 ustawy o emeryturach i rentach, która wbrew wyraźnej i jednoznacznej

zawartości normatywnej tego przepisu umożliwiałaby uznanie stanu umorzenia zale-

głości składkowych za okresy podlegania obowiązkowo ubezpieczeniom emerytal-

nemu i rentowym osób prowadzących pozarolniczą działalność za równoznaczne z

opłaceniem tych (umorzonych) zaległości składkowych za składkowe okresy ubez-

pieczenia przy ustalaniu prawa do emerytury lub renty. Skoro zatem świadczenia na

warunkach określonych w ustawie o emeryturach i rentach przysługują ubezpieczo-

nych tylko w razie spełnienia warunków określonych w jej przepisach (art. 2 ust. 1 pkt

1 ustawy o emeryturach i rentach), to z braku podstaw prawnych do uwzględnienia

skarżącej przy ustaleniu prawa do spornej renty z tytułu stwierdzonej niezdolności do

pracy lub prowadzenia pozarolniczej okresów ubezpieczenia, za które nie opłaciła

składek z tytułu prowadzenia działalności pozarolniczej, które z przyczyn niepodle-

gających weryfikacji sądowej (art. 83 ust. 3 ustawy o systemie ubezpieczeń społecz-

nych) zostały jej umorzone, uwzględnienie skargi kasacyjnej było wykluczone. W tej

sytuacji Sąd Najwyższy uznał, że z prawidłowej wykładni art. 5 ust. 4 ustawy o eme-

ryturach i rentach wynika, iż umorzenie zaległości składkowych za okresy podlegania

obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym osób prowadzących poza-

rolniczą działalność nie sprawia i nie uzasadnia przyjęcia, że umorzone zaległości

składkowe zostały zapłacone, co przekreśla zaliczenie składkowych okresów ubez-

pieczenia, za które składki nie zostały opłacone, do kategorii składkowych lub nie-

składkowych okresów ubezpieczenia wymaganych przy ustalaniu (nabyciu) prawa do

emerytury lub renty (art. 5 ust. 4 ustawy o emeryturach i rentach). W konsekwencji

Sąd Najwyższy wyrokował jak w sentencji w zgodzie z art. 39814

k.p.c.

========================================