III CSK 85/10

Sygn. akt III CSK 85/10

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 13 stycznia 2011 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Iwona Koper (przewodniczący)

SSN Teresa Bielska-Sobkowicz

SSN Krzysztof Pietrzykowski (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa Grzegorza H.

przeciwko E. S.A. Oddziałowi K. Zakładowi Energetycznemu w K.

o nakazanie zaprzestania naruszania prawa własności,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej

w dniu 13 stycznia 2011 r.,

skargi kasacyjnej powoda

od wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 29 października 2009 r.,

1. oddala skargę kasacyjną;

2. zasądza od powoda na rzecz pozwanej kwotę 2.700 (dwa

tysiące siedemset) złotych tytułem kosztów postępowania

kasacyjnego.

Uzasadnienie

2

Sąd Okręgowy wyrokiem z dnia 2 lipca 2009 r. nakazał pozwanej „E.” S.A.

Oddział K. - Zakładowi Energetycznemu w K. usunięcie z nieruchomości

stanowiącej własność powoda Grzegorza H. trzech słupów elektrycznych i stacji

trafo oraz zasądził od pozwanej na rzecz powoda kwotę 7 417 złotych tytułem

kosztów procesu.

Sąd Okręgowy ustalił, że w 1964 r. sporne urządzenia energetyczne zostały

wzniesione na rzeczonej nieruchomości, która stanowiła wtedy własność Skarbu

Państwa. Dnia 3 kwietnia 1997 r. Agencja Własności Rolnej Skarbu Państwa

(obecnie Agencja Nieruchomości Rolnych) sprzedała tę nieruchomość Irenie H. i

Ireneuszowi H., od których następnie własność nieruchomości nabył powód.

Sąd Okręgowy uznał, że powództwo zasługuje na uwzględnienie, gdyż

pozwana nie wykazała tytułu prawnego do korzystania z nieruchomości powoda.

Pozwanej nie przysługuje służebność, która w szczególności nie została nabyta

przez pozwaną w drodze zasiedzenia. Przedsiębiorstwo państwowe „Zakład

Energetyczny K.” w K., utworzone dnia 1 stycznia 1989 r., nie zostało

„automatycznie uwłaszczone” na majątku Skarbu Państwa ani wskutek zmiany art.

128 k.c. (od dnia 1 lutego 1989 r.), ani późniejszego uchylenia tego przepisu.

Sąd Okręgowy nie znalazł też podstawy do zastosowania art. 5 k.c.

Pozwana wniosła apelację od wyroku Sądu Okręgowego.

Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 29 października 2010 r. zmienił zaskarżony

wyrok w ten sposób, że powództwo oddalił i zasądził od powoda na rzecz pozwanej

kwotę 3 617 złotych tytułem kosztów procesu oraz zasądził od powoda na rzecz

pozwanej kwotę 6 500 złotych tytułem kosztów postępowania apelacyjnego.

Podkreślił, że w niniejszej sprawie, skoro Skarb Państwa był właścicielem zarówno

rzeczonej nieruchomości, jak i urządzeń elektroenergetycznych, jest oczywiste, iż

nie było podstaw prawnych do ustanawiania służebności przesyłowej. Nie można

więc skutecznie podnosić, że w wyniku zbycia nieruchomości przez Skarb Państwa

na rzecz osób fizycznych wzniesienie urządzeń energetycznych na nieruchomości

stałoby się bezprawne, a w konsekwencji uzasadniało powództwo o ich usunięcie

na podstawie art. 222 k.c. Jest zaś oczywiste, że Skarb Państwa, zbywając

rzeczoną nieruchomość, nie przeniósł na nabywców prawa własności tych

urządzeń, które nie mogły być częścią składową nieruchomości z uwagi na art. 49

3

k.c. Własność urządzeń energetycznych jako majątek Skarbu Państwa przeszła na

nowy podmiot (spółkę handlową z udziałem Skarbu Państwa). Sąd Apelacyjny,

odwołując się do poglądu wyrażonego w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 28

czerwca 2005 r., I CK 14/05 (niepubl.), przyjął, że w odniesieniu do eksploatacji

tych urządzeń doszło do nawiązania między Skarbem Państwa a spółką prawa

handlowego (poprzednikiem pozwanej) stosunku cywilnoprawnego, mianowicie

obligacji realnej, charakteryzującej się trwałością i ciągłością, choć niebędącej

formalnie ograniczonym prawem rzeczowym. Nabywcy nieruchomości, których

następcą prawnym jest powód, wstąpili jako strona do tego stosunku

cywilnoprawnego w miejsce Skarbu Państwa.

Powód w skardze kasacyjnej zaskarżył wyrok Sądu Apelacyjnego w całości,

zarzucając naruszenie przepisów prawa materialnego, mianowicie art. 140 k.c.,

przez konstruowanie obligacji realnej o cechach prawa rzeczowego ograniczonego

z obejściem art. 244 k.c.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Podniesiony w skardze kasacyjnej zarzut naruszenia art. 140 w związku

z art. 244 k.c. jest o tyle trafny, że obowiązujące prawo rzeczywiście nie stwarza

podstaw do konstruowania w niniejszej sprawie obligacji realnej z obejściem

zasady numerus clausus praw rzeczowych. W polskim prawie istnieją wprawdzie

tzw. zobowiązania realne, których źródłem jest jednak zawsze przepis ustawy

(np. prawa osobiste lub roszczenia ujawnione w księdze wieczystej oraz stosunki

prawne kontraktacji, najmu, dzierżawy, leasingu, dożywocia i spółdzielczego

lokatorskiego prawa do lokalu). Tworzenie innych zobowiązań realnych, a więc bez

wyraźnej podstawy prawnej, jest niedopuszczalne.

Poza tym jednak zarzut naruszenia art. 140 k.c. nie jest uzasadniony.

Zgodnie z tym przepisem, granice wykonywania prawa własności są wyznaczone

przez ustawy, zasady współżycia społecznego i społeczno-gospodarcze

przeznaczenie prawa. Przepisem ustawy, który w niniejszej sprawie ogranicza

wykonywanie prawa własności nieruchomości, jest art. 49 § 1 k.c., stosownie do

którego urządzenia służące m.in. do doprowadzania energii elektrycznej nie należą

do części składowych nieruchomości, jeżeli wchodzą w skład przedsiębiorstwa.

W uzasadnieniu uchwały składu 7 sędziów z dnia 8 marca 2006 r., III CZP 105/05

4

(OSNC 2006, nr 10, poz. 159) Sąd Najwyższy wyjaśnił m.in., że status prawny

przyłączonych do sieci urządzeń objętych treścią art. 49 k.c. zależy od tego, czy

stają się one częścią składową instalacji należącej do przedsiębiorstwa. W razie

odpowiedzi twierdzącej, urządzenia te tracą swoją odrębność i stają się własnością

właściciela instalacji. W razie odpowiedzi przeczącej, stanowią odrębne rzeczy

ruchome i o ich własności zdecydować mogą strony umowy o przyłączenie.

W braku umowy pozostają własnością dotychczasowego właściciela. Aprobując to

stanowisko, należy dodać, że w wyniku nowelizacji przez ustawę z dnia 30 maja

2008 r. o zmianie ustawy - Kodeks cywilny oraz niektórych innych ustaw (Dz. U.

Nr 116, poz. 731) art. 49 k.c. otrzymał nowe brzmienie, a z § 2 wyraźnie wynika, iż

każda ze stron może żądać, aby przedsiębiorca, który przyłączył urządzenia do

swojej sieci, nabył ich własność za odpowiednim wynagrodzeniem, chyba że

w umowie strony postanowiły inaczej, a w szczególności ustanowiły służebność

przesyłu (art. 3051

i nast. k.c.).

Z przedstawionych powodów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39814

k.p.c.

orzekł, jak w sentencji.