III CZP 119/10

Uchwała z dnia 13 stycznia 2011 r., III CZP 119/10

Sędzia SN Iwona Koper (przewodniczący)

Sędzia SN Teresa Bielska-Sobkowicz

Sędzia SN Krzysztof Pietrzykowski (sprawozdawca)

Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa Urszuli M. przeciwko Szkole Wyższej

Rzemiosł Artystycznych w W. o uznanie postanowień wzorca umowy za

niedozwolone, po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym w dniu

13 stycznia 2011 r. zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd Apelacyjny

w Warszawie postanowieniem z dnia 10 sierpnia 2010 r.:

„Czy może być uznane za klauzulę niedozwoloną zgodnie z art. 3851

§ 1 k.c.

postanowienie wzorca umowy sprzeczne z bezwzględnie obowiązującym

przepisem prawa?”

podjął uchwałę:

Postanowienie wzorca umowy, sprzeczne z bezwzględnie

obowiązującym przepisem ustawy, nie może być uznane za niedozwolone

postanowienie umowne (art. 3851

§ 1 k.c.).

Uzasadnienie

Urszula M. wniosła o uznanie za niedozwolone i zakazanie wykorzystywania

Szkole Wyższej Rzemiosł Artystycznych w W. w obrocie z konsumentami pięciu

postanowień wzorca umownego „Umowa ze studentem”.

Wyrokiem z dnia 29 sierpnia 2008 r. Sąd Okręgowy w Warszawie – Sąd

Ochrony Konkurencji i Konsumentów uznał za niedozwolone i zakazał

wykorzystywania Szkole Wyższej Rzemiosł Artystycznych w W. w obrocie z

konsumentami następujących postanowień wzorca umowy „Umowa ze studentem”:

„W przypadku opóźnienia wpłaty, uczelnia obciąża studenta odsetkami w wysokości

12% opłaty miesięcznej za każdy miesiąc zwłoki.”, „Niezapłacenie czesnego i

odsetek do 5-go dnia miesiąca, w którym czesne jest płacone, powoduje wniesienie

kary umownej w wysokości 2000 zł”, „Zaległe odsetki oraz kara umowna będą

doliczane do należności za bieżący miesiąc.”, oddalił powództwo w pozostałym

zakresie oraz zarządził publikację wyroku w Monitorze Sądowym i Gospodarczym.

Sąd Okręgowy ustalił, że niepaństwowa Szkoła Wyższa Rzemiosł

Artystycznych w W., świadcząca odpłatnie usługi edukacyjne, prowadzi działalność

gospodarczą i jest przedsiębiorcą. W ocenie Sądu Okręgowego, zakwestionowane

postanowienie wzorca umowy, że „Niezapłacenie czesnego i odsetek do piątego

dnia miesiąca, w którym czesne jest płacone, powoduje wniesienie kary umownej w

wysokości 2000 zł”, nakłada na konsumenta obowiązek uiszczenia kary umownej w

przypadku opóźnienia w terminie płatności raty czesnego. Zastrzeżenie kary

umownej na wypadek niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania

pieniężnego, niedopuszczalne w świetle art. 483 k.c., jest sprzeczne z

bezwzględnie obowiązującym przepisem prawa.

Przy rozpoznawaniu apelacji pozwanej Sąd Apelacyjny w Warszawie powziął

wątpliwość wyrażoną w zagadnieniu prawnym przedstawionym do rozstrzygnięcia

Sądowi Najwyższemu.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Powództwo przeciwko przedsiębiorcy w sprawie o uznanie postanowień

wzorca umowy za niedozwolone może być wytoczone przez każdego, kto według

oferty pozwanego mógłby zawrzeć z nim umowę zawierającą postanowienie,

którego uznania za niedozwolone żąda się pozwem (art. 47938

§ 1 zdanie pierwsze

k.p.c.), a także przez organizacje społeczne określone w art. 47938

§ 1 zdanie

drugie i art. 47938

§ 2 k.p.c. Z takim żądaniem można wystąpić również wtedy, gdy

pozwany przedsiębiorca zaniechał stosowania wzorca umowy, jeżeli od tego

zaniechania nie minęło sześć miesięcy (art. 47939

k.p.c.). Zaniechanie stosowania

zaskarżonego postanowienia po wytoczeniu powództwa nie ma zatem wpływu na

bieg postępowania (art. 47940

k.p.c.). W razie uwzględnienia żądania, sąd w

sentencji wyroku przytacza treść postanowień wzorca umowy uznanych za

niedozwolone i zakazuje ich wykorzystywania (art. 47942

§ 1 k.p.c.), zarządza

publikację prawomocnego wyroku w Monitorze Sądowym i Gospodarczym (art.

47944

§ 1 k.p.c.) i przesyła odpis prawomocnego wyroku uwzględniającego

powództwo Prezesowi Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów (art. 47945

§ 1

k.p.c.), który prowadzi jawny rejestr postanowień wzorców umowy uznanych za

niedozwolone (art. 47945

§ 2 i 3 k.p.c.). Od chwili wpisania do rejestru

postanowienia wzorca umowy uznanego za niedozwolone wyrok prawomocny ma

skutek wobec osób trzecich (art. 47943

k.p.c.).

Przepisy kodeksu postępowania cywilnego nie regulują przesłanek uznania

postanowień wzorca umowy za niedozwolone, ma tu zatem zastosowanie przede

wszystkim art. 3851

§ 1 k.c. Oznacza to, że za niedozwolone może być uznane

postanowienie wzorca umowy, które kształtuje prawa i obowiązki konsumenta w

sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego interesy

(niedozwolone postanowienia umowne), co nie dotyczy postanowień określających

główne świadczenia stron, w tym cenę lub wynagrodzenie, jeżeli zostały

sformułowane w sposób jednoznaczny.

Przedstawiona w niniejszej sprawie wątpliwość dotyczy postanowień wzorca

umowy, z których przynajmniej niektóre są sprzeczne z ustawą, a w szczególności

postanowienie, które przewiduje karę umowną na wypadek niezapłacenia czesnego

w terminie, a więc na wypadek niewykonania lub nienależytego wykonania

zobowiązania pieniężnego. Takie postanowienie jest sprzeczne z bezwzględnie

obowiązującym art. 483 § 1 k.c., który ogranicza możliwość zastrzegania kary

umownej wyłącznie do zobowiązań niepieniężnych. Skutkiem naruszenia tego

przepisu jest, według poglądu przeważającego w orzecznictwie Sądu Najwyższego,

nieważność stosownego postanowienia umowy (art. 58 § 1 i 3 k.c.; zob. wyrok z

dnia 7 listopada 2003 r., I CK 221/02, nie publ., z dnia 31 marca 2004 r., III CK

446/02, nie publ., z dnia 18 sierpnia 2005 r., V CK 90/05, "Glosa" 2006, nr 3, s. 49,

wyrok z dnia 10 listopada 2005 r., V CK 365/05, nie publ., wyrok z dnia 25 maja

2007 r., I CSK 484/06, OSNC-ZD 2008, nr B, poz. 34, postanowienie z dnia 24 lipca

2009 r., II CNP 16/09, nie publ.; odmiennie uzasadnienie uchwały składu siedmiu

sędziów z dnia 11 kwietnia 2003 r., III CZP 61/03, OSNC 2004, nr 5, poz. 69 oraz

wyrok z dnia 13 lipca 2005 r., l CK 67/05, "Prawo Bankowe" 2005, nr 12, s. 8).

Rozważenia w związku z tym wymaga, czy sprzeczność postanowienia wzorca

umowy z ustawą wyłącza dopuszczalność uznania go jednocześnie za

niedozwolone.

Zagadnienie to nie było dotychczas przedmiotem wypowiedzi Sądu

Najwyższego, z orzecznictwa wynika natomiast pośrednio, że sprzeczność

postanowienia wzorca umowy z bezwzględnie obowiązującym przepisem ustawy

przesądza o jego sprzeczności również z dobrymi obyczajami (art. 3851

§ 1 k.c.). W

wyroku z dnia 25 maja 2007 r., I CSK 484/06, Sąd Najwyższy wskazał, że

postanowienie zawarte we wzorcu umowy, polegające na obowiązku zapłaty opłaty

manipulacyjnej, która była karą umowną zastrzeżoną na wypadek nienależytego

wykonania zobowiązania pieniężnego, jest w oczywisty sposób niedozwolone jako

sprzeczne z bezwzględnie wiążącym art. 483 § 1 k.c., a w związku z tym nieważne

na podstawie art. 58 § 1 k.c. Nieważne z mocy prawa postanowienie narusza w

oczywisty sposób interes konsumenta, o którym mowa w art. 3851

k.c., gdyż

zobowiązuje go do zapłaty kwoty, która nie należy się jego kontrahentowi. W

wyroku z dnia 15 lutego 2005 r., I CK 509/04 (nie publ.) Sąd Najwyższy podkreślił,

że gdy zakwestionowane postanowienie kształtuje treść umowy rachunku

bankowego w zakresie obowiązku informowania o określonych zmianach umowy w

sposób sprzeczny z powszechnie obowiązującymi przepisami (art. 3841

k.c.),

istnieją wystarczające podstawy do uznania, że jest ono sprzeczne także z dobrymi

obyczajami w rozumieniu art. 3851

§ 1 k.c. W wyroku z dnia 23 marca 2005 r., I CK

586/04 (OSNC 2006, nr 3, poz. 51) Sąd Najwyższy uznał, że nałożenie we wzorcu

umowy na konsumenta obowiązku zapłaty kwoty pieniężnej, i to w znacznej

wysokości, w razie skorzystania przez niego z prawa przyznanego mu w ustawie,

jest sprzeczne zarówno z ustawą, jak i dobrymi obyczajami, gdyż zmierza do

ograniczenia ustawowego prawa konsumenta, czyniąc ekonomicznie nieopłacalnym

korzystanie z tego prawa. W związku z tymi wypowiedziami Sądu Najwyższego

należy podkreślić, że uznanie, iż postanowienie wzorca umowy sprzeczne z ustawą

jest sprzeczne również z dobrymi obyczajami w rozumieniu art. 3851

§ 1 k.c., nie

przesądza, czy takie postanowienie może być uznane za niedozwolone

postanowienie umowne i wpisane do rejestru, o którym mowa w art. 47945

§ 2 k.p.c.

Nie ulega wątpliwości, że powaga rzeczy osądzonej wyroku uznającego

postanowienie wzorca umowy za niedozwolone wyłącza – od chwili wpisania tego

postanowienia do rejestru (art. 47943

w związku z art. 365 i 47945

§ 2 k.p.c.) –

ponowne wytoczenie powództwa w tym przedmiocie także przez osobę niebiorącą

udziału w sprawie, w której wydano wyrok (uchwała Sądu Najwyższego z dnia 19

grudnia 2003 r., III CZP 95/03, OSNC 2005, nr 2, poz. 25). Pogląd ten został

wypowiedziany w sprawie, w której pozwanym był ten sam przedsiębiorca, wobec

którego z powództwa innej uprawnionej osoby został wydany wyrok uznający to

samo postanowienie wzorca umowy za niedozwolone. Sporny w orzecznictwie i w

piśmiennictwie jest natomiast podmiotowy zakres skuteczności wpisu

niedozwolonego postanowienia umownego do rejestru z punktu widzenia strony

pozwanej.

Sąd Najwyższy wskazał w wyroku z dnia 20 czerwca 2006 r., III SK 7/06

(OSNP 2007, nr 13-14, poz. 207), że wyrok prawomocny ma skutek wobec osób

trzecich od chwili wpisania uznanego za niedozwolone postanowienia wzorca

umowy do rejestru, co oznacza, iż uznanie określonej klauzuli za niedozwoloną i

wpisanie jej do rejestru działa erga omnes, a dalsze posługiwanie się klauzulą

wpisaną do rejestru jest zakazane w obrocie prawnym nie tylko względem

podmiotu, wobec którego to orzeczono, ale również w identycznych lub podobnego

rodzaju stosunkach prawnych zawieranych przez osoby trzecie, bez ograniczenia w

żaden sposób kategorii tych podmiotów. Stanowisko to zostało potwierdzone w

uchwale Sądu Najwyższego z dnia 13 lipca 2006 r., III SZP 3/06 (OSNP 2007, nr 1-

2, poz. 35), według której stosowanie postanowień wzorców umów o treści

tożsamej z treścią postanowień uznanych za niedozwolone prawomocnym

wyrokiem Sądu Okręgowego w Warszawie – Sądu Ochrony Konkurencji i

Konsumentów i wpisanych do rejestru, o którym mowa w art. 47945

§ 2 k.p.c., może

być uznane w stosunku do innego przedsiębiorcy za praktykę naruszającą zbiorowe

interesy konsumentów (art. 23a ust. 2 ustawy z dnia 15 grudnia 2000 r. o ochronie

konkurencji i konsumentów, jedn. tekst: Dz.U. z 2003 r. Nr 86, poz. 804 ze zm.).

Odnosząc się do charakteru kontroli abstrakcyjnej wzorców umownych, Sąd

Najwyższy wskazał, że polega ona na kontroli wzorca w oderwaniu od konkretnej

umowy, której wzorzec dotyczy, a także w oderwaniu od warunków ekonomicznych

i gospodarczych działalności prowadzonej przez przedsiębiorcę oraz sposobu

organizacji lub specyfiki tej działalności. W kwestii skutków wpisu klauzuli do

rejestru przyjął, że wpis postanowienia wzorca do rejestru sprawia, iż zakazane jest

posługiwanie się wpisaną klauzulą we wszystkich wzorcach umów, pod rygorem

sankcji nieważności przewidzianej w art. 58 k.c. Uznał, że znajduje ono

potwierdzenie w treści przykładowego katalogu niedozwolonych postanowień

umownych, który został sformułowany w oderwaniu od rodzaju umowy lub gałęzi

gospodarki, w której umowa została zawarta. Podobny pogląd został

wypowiedziany w wyrokach Sądu Najwyższego z dnia 5 czerwca 2007 r., I CSK

117/07 (nie publ.) i z dnia 11 października 2007 r., III SK 19/07 (nie publ.).

Odmienne stanowisko zajął Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 7 października

2008 r., III CZP 80/08 (OSNC 2009, nr 9, poz. 118), zgodnie z którą rozszerzona

prawomocność wyroku uwzględniającego powództwo o uznanie postanowień

wzorca umowy za niedozwolone (art. 47943

w związku z art. 365 k.p.c.) nie wyłącza

możliwości wytoczenia powództwa przez tego samego lub innego powoda

przeciwko innemu przedsiębiorcy, niebiorącemu udziału w postępowaniu, w którym

zapadł wyrok, stosującemu takie same lub podobne postanowienia wzorca, jak

wpisane do rejestru, o którym mowa w art. 47945

§ 2 k.p.c. Sąd Najwyższy wyjaśnił,

że należy wykluczyć uznanie, iż moc wiążąca wyroku i powaga rzeczy osądzonej

może rozciągać się na podobne lub nawet takie same postanowienia stosowane

przez innego przedsiębiorcę w innym wzorcu. Abstrakcyjna kontrola wzorca nie

może prowadzić do generalnego wyłączenia danej klauzuli z obrotu, rzeczą sądu

bowiem jest rozstrzyganie w konkretnej sprawie, dotyczącej określonego

postanowienia konkretnego wzorca. Wydany w takiej sprawie wyrok dotyczy zatem

postanowienia określonego wzorca, a nie postanowienia w ogóle.

Przedstawiona rozbieżność orzecznictwa Sądu Najwyższego nie pozostaje

jednak w bezpośrednim związku z oceną dopuszczalności uznania za

niedozwolone postanowienia wzorca umowy, które jest sprzeczne z ustawą, gdy się

bowiem przyjmie, że zastrzeżenie w nowo zawieranych umowach postanowienia

wzorca umowy uznanego za niedozwolone jest nieważne (art. 58 § 1 i 3 k.c.), to w

razie sprzeczności takiego postanowienia z ustawą jest ono również nieważne. Nie

ma zatem potrzeby wszczynania postępowania o uznanie postanowienia wzorca

umowy za niedozwolone, skoro od początku jest ono nieważne. Opowiedzenie się

zaś za poglądem, że uznanie postanowienia wzorca umowy za niedozwolone nie

wpływa na konkretne stosunki prawne oznaczałoby, iż dotyczy to także

postanowienia sprzecznego z ustawą art. 58 § 1 k.c., co z kolei prowadziłoby do

absurdalnego wniosku, że takie postanowienie zastosowane w konkretnej umowie

nie jest nieważne.

Z odpowiedniego zastosowania art. 3851

§ 1 k.c. wynika, że w ramach kontroli

abstrakcyjnej za niedozwolone może być uznane postanowienie wzorca umowy,

które kształtuje prawa i obowiązki konsumenta w sposób sprzeczny z dobrymi

obyczajami, rażąco naruszając jego interesy. Prima facie mogłoby się wydawać – i

taka interpretacja przewija się w dotychczasowym orzecznictwie Sądu Najwyższego

– że postanowienie sprzeczne z ustawą spełnia te przesłanki i może być poddane

kontroli przewidzianej w art. 47936

i nast. k.p.c. Przyjęcie takiego stanowiska nie jest

jednak uzasadnione, postanowienie bowiem wzorca umowy sprzeczne z ustawą nie

może wywrzeć skutku prawnego (art. 58 § 1 k.c.) i nie może kształtować praw i

obowiązków konsumenta oraz nie jest w stanie rażąco naruszyć jego interesów. Nie

może też w konsekwencji podlegać ocenie z punktu widzenia zgodności z dobrymi

obyczajami. Nie zawsze zresztą postanowienie wzorca umowy sprzeczne z ustawą

musi być jednocześnie uznane za sprzeczne z dobrymi obyczajami, postanowienie

zaś sprzeczne z dobrymi obyczajami w rozumieniu art. 3851

§ 1 k.c. musi być

zgodne z ustawą. Świadczy o tym art. 3853

k.c., który wymienia przykładowo

niedozwolone postanowienia umowne. Wszystkie wymienione w tym przepisie

postanowienia są w założeniu zgodne z ustawą, mogą natomiast być uznane za

sprzeczne z dobrymi obyczajami i rażąco naruszające interesy konsumenta. Można

to wyjaśnić na przykładzie klauzul wymienionych w art. 3853

pkt 1 i 2 k.c., które

dotyczą wyłączenia lub ograniczenia odpowiedzialności za szkody na osobie oraz

wyłączenia lub istotnego ograniczenia odpowiedzialności kontraktowej. Nie odnoszą

się one jednak do przypadków umyślnego wyrządzenia szkody konsumentowi,

ponieważ byłyby wtedy sprzeczne z ustawą (art. 473 § 2 k.c.).

Postanowienie wzorca umownego sprzeczne z ustawą jest więc nieważne, a

art. 3851

k.c. nie może być traktowany jako przepis, który przewiduje inny skutek w

rozumieniu art. 58 § 1 in fine k.c., w szczególności ten, że na miejsce nieważnych

postanowień czynności prawnej wchodzą odpowiednie przepisy ustawy. Odmienna

interpretacja oznaczałaby, że w wypadku abstrakcyjnej kontroli wzorca umownego

postanowienie sprzeczne z ustawą mogłoby być jedynie uznane za niedozwolone,

natomiast w razie zamieszczenia takiego postanowienia w konkretnej umowie

byłoby ono nieważne (art. 58 § 1 i 3 k.c.). Tymczasem, skoro stosunki prawne i

czynności prawne mogą być abstrakcyjne albo konkretne, tak samo sankcja

nieważności czynności prawnej może być abstrakcyjna albo konkretna.

Z tych powodów Sąd Najwyższy rozstrzygnął zagadnienie prawne, jak w

uchwale.