I CSK 409/10

Sygn. akt I CSK 409/10

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 20 stycznia 2011 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Zbigniew Kwaśniewski (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Katarzyna Tyczka-Rote

SSN Bogumiła Ustjanicz

w sprawie z powództwa A.A.

przeciwko B.B.,P. Spółce z o.o. w W.,

C.C. i D.D.

przy udziale Fundacji […]

o ochronę dóbr osobistych,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 20 stycznia 2011 r.,

skargi kasacyjnej pozwanych

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 22 października 2009 r.,

1) uchyla zaskarżony wyrok w punkcie I w podpunkcie

1) i w tym zakresie orzeka co do istoty sprawy,

nakazując pozwanym złożenie oświadczenia

następującej treści:

"P. Spółka z o.o. w W.,B.B. - były Redaktor Naczelny

dziennika […] oraz autorzy C.C. i D.D. przepraszają panią

A.A. za naruszenie jej dobrego imienia przez wynikające

z kompozycji oraz doboru i układu tytułów i podtytułów

2

artykułów zamieszczonych w dzienniku […] w dniu […]

pt. " […] " i " […] " oraz w dniu […] pt. " […] " sugestie,

że uczestnicząc jako ekspert w pracach podkomisji

sejmowej finansów publicznych kierowała się

pozamerytorycznymi przesłankami i uchybiła zasadom

uczciwości";

2) oddala skargę kasacyjną w pozostałym zakresie;

3) znosi wzajemnie koszty postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

3

Sąd pierwszej instancji wyrokiem z dnia 17 sierpnia 2007 r. oddalił w całości

powództwo o ochronę dóbr osobistych i zapłatę. Apelację powódki od tego wyroku

uwzględnił Sąd Apelacyjny, który wyrokiem reformatoryjnym z dnia 21 maja 2008 r.

nakazał pozwanym złożenie określonej treści oświadczenia, nakazując dwojgu

spośród pozwanych opublikowanie tego oświadczenia oraz zasądzając solidarnie

od trojga pozwanych – osób fizycznych kwotę 20.000 zł. na rzecz wskazanego

w sentencji wyroku Towarzystwa.

Skargę kasacyjną pozwanych od ostatnio wskazanego wyroku uwzględnił

Sąd Najwyższy wyrokiem z dnia 5 czerwca 2009 r. (oznaczonego sygn. akt I CSK

465/08), którym uchylił zaskarżony wyrok Sądu Apelacyjnego i przekazał sprawę

temu Sądowi do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy uzasadnił swoje rozstrzygnięcie przyczynami natury

proceduralnej, a mianowicie naruszeniem art. 49 k.p.c. nieprowadzącym do

nieważności postępowania, a także ogólnikowym sformułowaniem w sentencji

wyroku treści oświadczenia wskutek nieodniesienia się adekwatnie do działania

pozwanych, ponieważ oświadczenie nie określa sposobu naruszenia bądź

fragmentów publikacji, które naraziły na szwank dobre imię i reputację zawodową

powódki.

Sąd Najwyższy uznał za niezbędne odrębne określenie sformułowań

dotyczących faktów oraz zawierających tylko opinię czy ocenę, przy czym uznał,

że podstawą oceny Sądu w świetle art. 23 i 24 k.c. oraz art. 12, 37, 38 i 41 Prawa

prasowego nie muszą być jedynie konkretne sformułowania, ale także kompozycja

artykułu, tytuły, podtytuły, zdjęcia, o ile ich dobór i układ tworzy nieprawdziwy obraz

godzący w dobra osobiste. W ocenie Sądu Najwyższego treść artykułów pozwalała

Sądowi Apelacyjnemu na odczytanie sugestii, że działanie powódki nastąpiło

„w interesie mafii”, a zarzut pozwanych, że treść publikacji pozbawiona była cech

naruszających dobra osobiste powódki nie jest zatem trafny.

Sąd Najwyższy uznał za zgodne z art. 23 i 24 k.c. w związku z art. 37 i 38

Prawa prasowego nakazanie przez Sąd złożenia oświadczenia przez wszystkich

pozwanych, przy jednoczesnym nakazaniu jego opublikowania tylko przez dwoje

pozwanych na ich koszt. W ocenie Sądu Najwyższego na pozwanych spoczywał

4

ciężar wykazania, że ich działanie nie było bezprawne, co wynika jasno z art. 23

k.c., któremu to obowiązkowi pozwani nie sprostali. Nadto Sąd Najwyższy uznał, że

naruszenia dóbr osobistych powódki dopatrzył się Sąd odwoławczy w tworzeniu

klimatu działania w interesie mafii czy celowego sprzyjania przestępcom, a takie

działanie przekracza ramy dozwolonej krytyki, o ile nie jest poparte dowodami.

Wyrokujący ponownie w tej sprawie Sąd Apelacyjny, wyrokiem z dnia

22 października 2009 r., zmodyfikował, w sposób sformułowany w sentencji,

brzmienie oświadczenia, którego złożenie nakazał wszystkim pozwanym,

nakazując zarazem dwojgu spośród czworga pozwanych opublikowanie tego

oświadczenia na ich koszt, a nadto zasądził solidarnie od wszystkich pozwanych na

rzecz wskazanego Towarzystwa kwotę 20.000 zł i orzekł o kosztach procesu.

Sąd Apelacyjny uznał, że doszło do naruszenia dóbr osobistych powódki

przez wskazanie przykładowo na niezgodną z prawdą wypowiedź o dokonanej

zmianie stanu prawnego przez powódkę, jak również przez przytoczone

sformułowania oraz kompozycję artykułów, układ tekstu i użycie tytułów oraz

podtytułów, pozwalających na odczytanie wyraźnej sugestii, że zmiana prawa

nastąpiła w interesie mafii. W ocenie tego Sądu pozwani nie obalili domniemania

bezprawności swego działania także przez powoływanie się w publikacjach na

wypowiedzi prokuratorów. Za nieprawdziwe uznał ten Sąd informacje, że powódka

„zmieniła prawo”, jak też te o sparaliżowaniu zmianami legislacyjnymi zarówno

ścigania mafii jak i współpracy organów skarbowych i prokuratury. W ocenie Sądu

odwoławczego naruszenie dóbr osobistych powódki wynika z bezpodstawnego

sugerowania, nie popartego dowodami, że powódka dążyła do zmiany przepisu

w interesie mafii czy celowo sprzyjając przestępcom, co niewątpliwie przekroczyło

ramy dozwolonej krytyki.

Zastosowanie art. 448 k.c., związał Sąd Apelacyjny z każdym stopniem winy,

także winy nieumyślnej, nie podzielając stanowiska o konieczności wystąpienia

kwalifikowanej winy sprawcy w postaci winy umyślnej lub rażącego niedbalstwa,

ponieważ stopień winy wpływa tylko na wysokość kwoty żądanej na podstawie tego

przepisu.

5

Ponadto Sąd Apelacyjny stwierdził, że był związany z mocy art. 39820

k.p.c.

wykładnią art. 38 Prawa prasowego, dokonaną w tej sprawie przez Sąd Najwyższy,

o zgodności z prawem żądania złożenia oświadczenia o przeproszeniu przez

wszystkich pozwanych bez równoczesnego żądania opublikowania tego

oświadczenia osobno przez każdego z nich. Uznając, że dobra osobiste powódki

zostały naruszone całą treścią publikacji, kompozycją artykułów, Sąd Apelacyjny

uznał za wystarczające przytoczenie w treści przeproszenia tytułów tych artykułów

i dat ich opublikowania.

Za bezzasadny uznał Sąd Apelacyjny zarzut, że modyfikacja treści

przeproszenia w postępowaniu apelacyjnym stanowi niedopuszczalną zmianę

powództwa z uwagi na treść art. 383 k.p.c., ponieważ sąd orzekający może

ingerować w tę treść przez jej ograniczenie lub uściślenie sformułowań, a taka

modyfikacja, nie wykraczająca poza zakres żądań, nie może być uznana za zmianę

powództwa w rozumieniu art. 383 k.p.c.

Skarga kasacyjna pozwanych, zaskarżająca wyrok w części, tj. w punktach I

1., 2., 3 i 6 oraz w pkt III, oparta została na obu podstawach kasacyjnych.

W ramach pierwszej podstawy kasacyjnej zarzucono naruszenie, przez

błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie, art. 24 § 1 k.c., art. 12 ust. 1 i art. 41

Prawa prasowego oraz art. 353 k.c. Zarzut naruszenia art. 6 k.c. w zw. z art. 448

k.c. umotywowano brakiem uzasadnienia zawinionego zachowania któregokolwiek

z pozwanych, a art. 14 Konstytucji RP i art. 10 Europejskiej Konwencji Praw

Człowieka i Podstawowych Wolności oraz art. 1 Prawa prasowego – odmową

prawa do swobody wypowiedzi i prawa do krytyki.

W ramach drugiej podstawy kasacyjnej skarżący zarzucili naruszenie art. 72

§ 1 pkt 1 k.p.c. w zw. z art. 391 k.p.c. w zw. z art. 37 i 38 Prawa prasowego

i w zw. z art. 24 k.c. przez błędne przyjęcie charakteru współuczestnictwa

materialnego biernego, a także art. 321 k.p.c. przez orzeczenie ponad żądanie

pozwu wobec brzmienia oświadczenia, którego złożenie Sąd nakazał pozwanym.

Zarzut naruszenia art. 383 k.p.c. uzasadniono odmową zakwalifikowania zmiany

treści żądanego oświadczenia na rozprawie apelacyjnej jako niedopuszczalnej

zmiany powództwa na podstawie tego przepisu.

6

Skarżący wnieśli o uchylenie zaskarżonej części wyroku i przekazanie

sprawy w tym zakresie Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania,

względnie o jego uchylenie w zaskarżonej części i oddalenie apelacji w całości.

Powódka w odpowiedzi na skargę kasacyjną wniosła o oddalenie tej skargi

i o zasądzenie kosztów postępowania kasacyjnego, przedstawiając na

argumentację mającą w jej ocenie wskazywać na bezzasadność zarzutów skargi

kasacyjnej.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna zasługiwała w części na uwzględnienie, co skutkowało

reformatoryjnym orzeczeniem wyłącznie w zakresie dotyczącym brzmienia

oświadczenia o przeproszeniu powódki, którego złożenie nakazano wszystkim

pozwanym. W pozostałym zakresie skarga kasacyjna nie zasługiwała na

uwzględnienie.

Nietrafne okazały się zarzuty sformułowane w ramach drugiej podstawy

kasacyjnej. Za chybiony należało uznać zarzut naruszenia art. 72 § 1 k.p.c. w zw.

z art. 391 k.p.c. i w zw. z art. 37 i 38 prawa prasowego oraz w zw. z art. 24 k.c.,

a oparty na twierdzeniu, że Sąd odwoławczy przyjął, iż stosunek prawny łączący

pozwanych nosił cechy współuczestnictwa materialnego biernego, co znalazło

wyraz w orzeczeniu o zobowiązaniu dwojga pozwanych do opublikowania

przeprosin, których złożenie nakazano wszystkim czworgu pozwanym. Tymczasem

Sąd Apelacyjny nie zastosował konstrukcji z art. 72 § 1 k.p.c., a jedynie orzekł tak

będąc w tym zakresie związanym z mocy art. 39820

k.p.c. wykładnią art. 23 i 24 k.c.

w związku z art. 37 i 38 prawa prasowego, dokonaną w tej sprawie przez Sąd

Najwyższy w wyroku z dnia 5 czerwca 2009 r., w sprawie oznaczonej sygn. akt I

CSK 465/08 (str. 11 uzasadnienia wyroku SN). Skarżący podnosząc ten zarzut

w skardze kasacyjnej sprzeciwili się więc, wynikającemu z art. 39820

zdanie drugie

k.p.c., zakazowi oparcia skargi kasacyjnej od orzeczenia wydanego po ponownym

rozpoznaniu sprawy na podstawach sprzecznych z wykładnią prawa dokonaną

w tej sprawie przez Sąd Najwyższy.

Nie okazały się również trafne zarzuty naruszenia art. 321 k.p.c. i art. 383

k.p.c. Samo zmodyfikowanie przez Sąd brzmienia treści oświadczenia, którego

7

złożenia przez pozwanych domagała się powódka, nie jest równoznaczne

z orzeczeniem ponad żądanie pozwu. Trafnie uznał Sąd odwoławczy, że w świetle

utrwalonego w judykaturze poglądu sąd orzekający nie jest związany wskazaną

przez powoda treścią oświadczenia i może ingerować w jego brzmienie przez

ograniczenie jego zakresu lub uściślenie określonych sformułowań, ponieważ w ten

sposób sąd nadaje woli powoda, określonej zakresem zgłoszonego żądania,

poprawną jurydycznie formę, co nie jest wyrokowaniem ponad żądanie. Granice

ochrony dóbr osobistych powoda wyznacza bowiem treść jego żądania, a nie

sformułowanie brzmienia żądanego oświadczenia (wyrok SN z dnia 28 czerwca

2007 r., IV CSK 115/07, niepubl.; wyrok SN z dnia 11 marca 2004 r., V CSK

337/03, niepubl.; wyrok SN z dnia 19 września 2002 r., II CKN 929/00, niepubl.;

wyrok SN z dnia 22 grudnia 1997 r., II CKN 546/97, niepubl.).

Bezzasadność zarzutu naruszenia art. 383 k.p.c., uzasadnionego aprobatą

Sądu dla zmiany przez powódkę treści przeprosin na rozprawie apelacyjnej,

uzasadnia to, że powołany przepis nie sprzeciwia się jakiejkolwiek zmianie żądania,

a sprzeciwia się tylko takiej zmianie, która polega na jego rozszerzeniu lub

wystąpieniu z nowymi roszczeniami. Takiego charakteru nie miało sprecyzowanie

brzmienia przeprosin żądanych od pozwanych, ponieważ żądanie powódki nie

uległo w ten sposób rozszerzeniu, ani nie świadczyło o wystąpieniu powódki

z nowymi roszczeniami, które od początku procesu obejmowały złożenie

oświadczenia o przeproszeniu i jego opublikowanie oraz zasądzenie określonej

kwoty na cel społeczny.

W tej sytuacji, wobec braku podstaw do uwzględnienia któregokolwiek

z zarzutów zgłoszonych w ramach drugiej podstawy kasacyjnej, oceny zarzutów

naruszenia przepisów prawa materialnego należało dokonać z uwzględnieniem

ustalonego stanu faktycznego, będącego podstawą orzekania dla Sądu drugiej

instancji.

Podstawą uwzględnienia w części skargi kasacyjnej było uwzględnienie

zarzutu naruszenia art. 24 § 1 k.c. wskutek jego niewłaściwego zastosowania przy

sformułowaniu przez Sąd Apelacyjny w pkt I podpunkt 1) sentencji wyroku brzmienia

oświadczenia, którego złożenie Sąd nakazał wszystkim pozwanym. Wskazany

przepis przewiduje dopełnienie czynności potrzebnych do usunięcia skutków

8

naruszenia dobra osobistego w szczególności poprzez złożenie oświadczenia

odpowiedniej treści i w odpowiedniej formie. W judykaturze wyrażono pogląd,

aprobowany przez skład orzekający w niniejszej sprawie, że dla zrealizowania

przesłanki rzeczywistego usunięcia skutków naruszenia dóbr osobistych powoda,

oświadczenie o jego przeproszeniu powinno mieć taki sam potencjalny zasięg

oddziaływania jako inkryminowana wypowiedź (wyrok SN z dnia 10 września

2009 r., V CSK 64/09, niepubl.), co oznacza także uwzględnienie przedmiotowej

adekwatności brzmienia oświadczenia o przeproszeniu do sposobu naruszenia

dobra osobistego.

Tymczasem Sąd Apelacyjny w zaskarżonym wyroku sformułował brzmienie

tekstu oświadczenia nie spełniającego tego wymogu, czym naruszył art. 24 § 1 k.c.,

nakazując przeproszenie za naruszenie dobrego imienia przez pozbawione podstaw

faktycznych publikacje. Takie nader generalizujące określenie sposobu naruszenia

dobrego imienia powódki zasadnie zakwestionowali pozwani, ponieważ nie sposób

przyjąć, aby inkryminowane artykuły w całości pozbawione były podstaw

faktycznych. Takiemu uogólniającemu określeniu sposobu naruszenia dobrego

imienia powódki sprzeciwiają się choćby te fragmenty artykułów, które wskazują kto,

na jakim forum i działając w jakim charakterze zaproponował określone zmiany w

regulacji prawnej. W tym zakresie nie można więc uznać, aby oceniane publikacje

pozbawione były podstaw faktycznych, a tymczasem Sąd Apelacyjny błędnie przyjął

jako wystarczające przytoczenie w treści oświadczenia jedynie tytułów artykułów i dat

ich opublikowania, uznając, że dobra osobiste powódki zostały naruszone całą

treścią publikacji (v. str. 18 uzasadnienia zaskarżonego wyroku).

Ta część zaskarżonego orzeczenia zapadła więc z naruszeniem art. 24 § 1

k.c., którego wiążącej z mocy art. 39820

k.p.c. dla Sądu Apelacyjnego wykładni

dokonał w tej sprawie Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 5 czerwca 2009 r. (I CSK

465/08). Sąd ten wskazał w nim wyraźnie na potrzebę złożenia oświadczenia o treści

adekwatnie odnoszącej się do działania naruszającego dobra osobiste

pokrzywdzonego, czemu nie czyni zadość brak określenia w sentencji m.in. sposobu

naruszenia inkryminowanymi publikacjami dobrego imienia powódki. Ograniczenie

się w sentencji zaskarżonego wyroku, wyznaczającej granice powagi rzeczy

osądzonej, do stwierdzenia o naruszeniu dobrego imienia przez pozbawione

9

podstaw faktycznych publikacje z pewnością uchybia wymogowi określenia sposobu

naruszenia dobrego imienia powódki, a więc w konsekwencji dowodzi niewłaściwego

zastosowania art. 24 § 1 k.c., uwzględniając wiążącą wykładnię tego przepisu

dokonana w tej sprawie przez Sąd Najwyższy. Ponieważ naruszenie dobrego

imienia może nastąpić nie tylko w następstwie użycia sformułowań o konkretnym

brzmieniu, ale także poprzez wyrażenie sugestii, będących rezultatem określonej

kompozycji i struktury ujęcia oraz doboru układu tekstu, tytułów publikowanych

artykułów, przeto Sąd Najwyższy dokonał reformatoryjnie stosownej modyfikacji

brzmienia oświadczenia, którego złożenie nakazał pozwanym. Skład orzekający

podzielił więc ocenę Sądu Najwyższego wyrażoną w tej sprawie w uzasadnieniu

wyroku z dnia 5 czerwca 2009 r., że sporne publikacje pozwalają na odczytywanie

nie tylko przez powódkę sugestii, że w opisywanej działalności powódka kierowała

się pozamerytorycznymi przesłankami i uchybiła zasadom uczciwości. Z tych

względów Sąd Najwyższy uwzględnił w części skargę kasacyjną i orzekł w pkt 1)

sentencji na podstawie art. 39816

k.p.c.

W pozostałym zakresie skarga kasacyjna nie ma uzasadnionych podstaw,

co skutkowało oddaleniem jej w tym zakresie na podstawie art. 39814

k.p.c.

O braku naruszenia art. 24 § 1 k.c. nie może świadczyć odwoływanie się

przez skarżących wyłącznie do analizy brzmienia bądź kwestionowania brzmienia

określonych sformułowań spornych tekstów, ponieważ, jak już to wyżej stwierdzono,

także określona kompozycja tekstów, doboru i układu elementów ich struktury

może stwarzać nieprawdziwy obraz określonej osoby, prowadząc w ten sposób do

naruszenia jej dóbr osobistych.

Okoliczność, że pozwani zacytowali wypowiedzi urzędujących funkcjonariuszy

państwowych - prokuratorów, a więc źródeł obiektywnie zasługujących na wiarę,

mogła uchylać bezprawność działania pozwanych, ale tylko w odniesieniu do

samego zamieszczenia w tekstach sformułowań dokonanych na podstawie

uzyskanych z tych źródeł informacji, ale już nie w odniesieniu do zachowań

polegających na sposobie wykorzystania uzyskanych opinii w postaci określonej

kompozycji tekstów, będącej podstawą powstania negatywnych sugestii kreujących

nieprawdziwy obraz osoby opisywanej (wyrok SN z dnia 17 kwietnia 2008 r., I CSK

543/07, niepubl; wyrok SN z dnia24 stycznia 2008 r., I CSK 338/07, niepubl; wyrok

10

SN z dnia 9 czerwca 2005 r. III CK 622/04, wyrok SN z dnia 27 lutego 2003 r.,

IV CKN 1846/00, niepubl.).

Nietrafny okazał się również zarzut naruszenia art. 12 ust. 1 pkt 1 prawa

prasowego, ponieważ zarzut błędnej wykładni i niewłaściwego zastosowania tego

przepisu nie może być skutecznie wykazywany w drodze kwestionowania przez

skarżących oceny Sądu co do braku po stronie pozwanych staranności i rzetelności

dziennikarskiej.

Bezzasadność zarzutu naruszenia art. 41 w zw. z art. 1 prawa prasowego

przejawia się w tym, że skarżący usiłują wykazywać błędną wykładnię i niewłaściwe

zastosowanie tego przepisu poprzez odwoływanie się do własnej odmiennej oceny

ustaleń faktycznych, który to zabieg uniemożliwia skuteczne wykazanie

którejkolwiek z obu postaci naruszenia prawa materialnego, o których mowa w art.

3983

§ 1 pkt 1 k.p.c.

Za chybiony należało też uznać zarzut naruszenia art. 353 k.c, którego to

przepisu Sąd Apelacyjny ani nie wykładał ani nie stosował, będąc związany z mocy

art. 39820

k.p.c. (str. 18 uzasadnienia zaskarżonego wyroku), wykładnią przepisów

art. 23 i 24 k.c. w zw. z art. 37 i 38 prawa prasowego, dokonaną przez Sąd

Najwyższy w wydanym w tej sprawie wyroku z 5 czerwca 2009 r. (str. 11

uzasadnienia wyroku SN).

Z kolei o naruszeniu art. 6 k.c. w zw. z art. 448 k.c. nie świadczy

twierdzenie skarżących o nieudowodnieniu przez powódkę zawinienia pozwanych,

ponieważ takie uzasadnienie tego zarzutu wskazuje na jego procesowy, a nie

materialnoprawny charakter. Przepis art. 6 k.c. określa jedynie rozkład

ciężaru dowodu, a nie reguluje kwestii oceny skuteczności wykazania

dowodzonych okoliczności, ponieważ ta kwestia podlega ocenie w świetle przepisów

procesowych. Zarzut braku w uzasadnieniu zaskarżonego orzeczenia wykazania

na czym miałaby polegać „wina” lub „niedbalstwo” pozwanych również nie

uzasadnia zarzutu naruszenia któregokolwiek z obu wskazanych przepisów k.c.

Sąd Apelacyjny, wbrew zarzutom skarżących, nie odmówił im prawa do

swobody wypowiedzi ani prawa do krytyki i ujemnej oceny procesu legislacyjnego

aż do granicy naruszenia dóbr osobistych powódki, której przekroczenie nastąpiło

w następstwie stworzenia przez pozwanych określonych sugestii dotyczących jej

11

osoby, a które to sugestie nie były niezbędne dla przedstawienia ujemnej, ale

rzetelnie zaprezentowanej oceny przebiegu procesu legislacyjnego, w którym

uczestniczyła powódka. W tej sytuacji zarzuty skarżących naruszenia art. 14

Konstytucji RP, art. 10 Europejskiej Konwencji Praw Człowieka i Podstawowych

Wolności oraz art. 1 prawa prasowego nie zasługiwały na uwzględnienie.

Wobec powyższego Sąd Najwyższy orzekł jak w pkt 2) sentencji na

podstawie arat.39814

k.p.c.

O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono w pkt 3) sentencji na

podstawie art. 100 k.p.c.