II PK 158/10

Sygn. akt II PK 158/10

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 21 stycznia 2011 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Małgorzata Wrębiakowska-Marzec (przewodniczący,

sprawozdawca)

SSN Katarzyna Gonera

SSN Zbigniew Korzeniowski

w sprawie z powództwa T. M.

przeciwko Samodzielnemu Publicznemu Zakładowi Opieki Zdrowotnej Szpitalowi

Klinicznemu […]

o wynagrodzenie,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 21 stycznia 2011 r.,

skargi kasacyjnej powódki od wyroku Sądu Okręgowego - Sądu Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych

z dnia 13 stycznia 2010 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i sprawę przekazuje Sądowi

Okręgowemu do ponownego rozpoznania i orzeczenia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

2

U z a s a d n i e n i e

Wyrokiem z dnia 28 kwietnia 2009 r. Sąd Rejonowy oddalił powództwo T. M.

przeciwko Samodzielnemu Publicznemu Zespołowi Opieki Zdrowotnej Szpitalowi

Klinicznemu o zapłatę kwoty 46.179,14 zł tytułem dodatkowego wynagrodzenia

rocznego za lata 2005-2008. Podstawę rozstrzygnięcia stanowiły następujące

ustalenia faktyczne.

W dniu 1 czerwca 1997 r. powódka zawarła ze Szpitalem Klinicznym umowę

o pracę na czas nieokreślony. W umowie tej wymienione zostały następujące

składniki wynagrodzenia: wynagrodzenie zasadnicze, dodatek funkcyjny, dodatek

za wysługę lat oraz premia uznaniowa. W dniu 11 grudnia 1998 r. Szpital Kliniczny

nr 2 został przekształcony w samodzielny publiczny zakład opieki zdrowotnej i od

tego dnia przestał być jednostką sfery budżetowej, a jego pracownicy -

pracownikami jednostek sfery budżetowej w rozumieniu art. 1 ust. 1 ustawy z dnia

12 grudnia 1997 r. o dodatkowym wynagrodzeniu rocznym dla pracowników

jednostek sfery budżetowej (Dz.U. Nr 160, poz. 1018 ze zm., powoływanej dalej

jako ustawa o dodatkowym wynagrodzeniu rocznym). Ani obowiązujący u strony

pozwanej regulamin wynagradzania, ani porozumienie ze związkami zawodowymi z

dnia 29 kwietnia 1999 r. nie przewiduje dodatkowego wynagrodzenia rocznego, a

jedynie roczną nagrodę uznaniową, która może mieć postać pieniężną bądź

rzeczową i jest przyznawana po zasięgnięciu opinii zakładowych organizacji

związkowych.

W tak ustalonym stanie faktycznym Sąd Rejonowy uznał, że powódka nie

posiada prawa do spornego świadczenia, skoro nie może go wywodzić ani z

przepisu ustawy o dodatkowym wynagrodzeniu rocznym, ani z postanowień

obowiązującego u strony pozwanej regulaminu wynagradzania, ani wreszcie z

postanowień umowy o pracę.

Wyrokiem z dnia 13 stycznia 2010 r. Sąd Okręgowy oddalił apelację powódki

od powyższego wyroku.

Sąd drugiej instancji podzielił apelacyjny zarzut, że dla skutecznego

pozbawienia powódki prawa do dodatkowego wynagrodzenia rocznego konieczne

było wypowiedzenie jej przez pracodawcę warunków płacy w tym zakresie, czego

3

strona pozwana nie uczyniła. Zatem - wbrew stanowisku Sądu Rejonowego - co do

zasady przysługiwało powódce uprawnienie do tego wynagrodzenia, jednakże

uwzględnienie jej żądania w tym zakresie pozostawałoby w sprzeczności z

zasadami współżycia społecznego, o których stanowi art. 8 k.p. Pełniąc bowiem

przez ponad 8 lat funkcję zastępcy dyrektora do spraw finansowych powódka nie

występowała z takim roszczeniem do pracodawcy, a nadto, będąc odpowiedzialną

za kształtowanie zasad wynagradzania pozostałych pracowników strony pozwanej,

stała na stanowisku, że po zmianach reorganizacyjnych, jakie miały miejsce w 1998

r., wszyscy pracownicy strony pozwanej utracili prawo do dodatkowego

wynagrodzenia rocznego. Występując z żądaniem zasądzenia tego wynagrodzenia

powódka pośrednio potwierdza więc fakt dokonania przez siebie uprzednio błędnej

interpretacji obowiązujących przepisów, co doprowadziło do pozbawienia tego

świadczenia pozostałych pracowników, którzy z takim żądaniem nie występowali na

drogę sądową, kierując się interpretacją przepisów dokonaną przez kierownictwo

pracodawcy, w tym przede wszystkim powódkę. W ocenie Sądu drugiej instancji,

uwzględnienie roszczenia powódki „mogłoby nadto spowodować dalece

niepożądaną sytuację, w której z podobnymi roszczeniami wystąpiliby na drogę

sądową pozostali pracownicy pozwanego Szpitala”, podczas „gdy faktem

powszechnie znanym jest zaś dramatyczna sytuacja finansowa placówek służby

zdrowia, a konieczność wypłaty zaległych wynagrodzeń wszystkim pracownikom

pozwanego spowodowałaby realne pogłębienie wielomilionowego zadłużenia, z

pewnością nie pozostając również bez wpływu na podstawową działalność

Szpitala, jaką jest udzielanie świadczeń zdrowotnych i promocja zdrowia”.

Dokonując oceny sprzeczności żądania powódki z zasadami współżycia

społecznego, Sąd Okręgowy powołał się na pogląd wyrażony w wyroku Sądu

Najwyższego z dnia 9 lutego 2007 r., I BP 15/06 (OSNP 2008 nr 7-8, poz. 92),

zgodnie z którym ocena ta następuje w granicach swobodnego uznania

sędziowskiego po uwzględnieniu całokształtu okoliczności faktycznych konkretnej

sprawy.

W skardze kasacyjnej od powyższego wyroku powódka zarzuciła: 1)

naruszenie prawa materialnego, a mianowicie: a) art. 1, 2, i 5 ustawy z dnia 12

grudnia 1997 r. o dodatkowym wynagrodzeniu rocznym, poprzez błędną ich

4

wykładnię i niewłaściwe zastosowanie, prowadzące do nieuwzględnienia

roszczenia powódki o wypłatę dodatkowego wynagrodzenia rocznego za lata 2005

- 2008, podczas gdy powódce prawo to przysługuje, gdyż po przejęciu zakładu

pracy i pracowników strona pozwana nie wypowiedziała powódce warunków płacy

ani nie zawarła z nią porozumienia zmieniającego te warunki; b) art. 8 k.p., poprzez

błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie, a w rezultacie błędne uznanie, że

uwzględnienie roszczenia powódki o wypłatę dodatkowego wynagrodzenia

rocznego byłoby sprzeczne z zasadami współżycia społecznego, podczas gdy to

odmowa wypłaty należnego powódce świadczenia narusza zasady współżycia

społecznego, gdyż pozbawia pracownika należnego mu wynagrodzenia za pracę,

jak również narusza prawo, tj. art. 1, 2, i 5 ustawy z dnia 12 grudnia 1997 r. o

dodatkowym wynagrodzeniu rocznym, a w konsekwencji będący pracodawcą

szpital, który sam łamie prawo i zasady współżycia społecznego, nie może

korzystać z ochrony wynikającej z tych zasad; 2) naruszenie prawa procesowego,

które miało istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 328 § 2 i art. 382 k.p.c.

polegające na nieprzestrzeganiu kompetencji sądu odwoławczego i niespełnieniu

jego procesowej funkcji poprzez bezpodstawne przyjęcie, że powódka jako

zastępca dyrektora do spraw finansowych samodzielnie decydowała o wypłacie

pracownikom dodatkowego wynagrodzenia rocznego, oraz że pozwany szpital

posiadał wielomilionowe zadłużenie, podczas gdy z treści uzasadnienia

zaskarżonego wyroku nie wynika, na jakich dowodach oparł się Sąd drugiej

instancji czyniąc takie ustalenia, co doprowadziło do wydania wyroku błędnego i

nieodpowiadającego prawu.

Wskazując na powyższe zarzuty skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonego

wyroku w całości i przekazanie sprawy Sądowi drugiej instancji do ponownego

rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Zarzut obrazy art. 1, 2 i 5 ustawy o dodatkowym wynagrodzeniu rocznym jest

niezasadny, gdyż wskazane przepisy znajdują zastosowanie wyłącznie do

pracowników jednostek sfery budżetowej. Sąd drugiej instancji przepisów tych nie

stosował i nie mógł stosować z tego względu, że w sprawie, w której wniesiona

została rozpoznawana skarga kasacyjna, niesporna była okoliczność, iż skarżąca w

5

latach 2005-2008 nie była pracownikiem takiej jednostki. Sąd Okręgowy uznał

jedynie, że uprawnienie do dodatkowego wynagrodzenia rocznego, przysługujące

uprzednio powódce na podstawie przepisów ustawy, stanowiło element treści

łączącego strony stosunku pracy. Po przekształceniu pracodawcy w niebędący

jednostką budżetową samodzielny publiczny zakład opieki zdrowotnej ten element

treści stosunku pracy nadal wiązał pracodawcę do czasu dokonania przez niego

wypowiedzenia zmieniającego warunki płacy (por. wyrok Sądu Njwyższego z dnia

23 lutego 2005 r., III PK 65/04, OSNAPiUS 2005 nr 20, poz. 320).

Pomimo bezzasadności zarzutu naruszenia powołanych przez skarżącą

przepisów ustawy o dodatkowym wynagrodzeniu rocznym skarga kasacyjna jest

usprawiedliwiona, gdyż zasadny jest zarzut obrazy art. 328 § 2 i art. 382 k.p.c.

Pierwszy z nich nakłada na sąd między innymi obowiązek wskazania podstawy

faktycznej rozstrzygnięcia, a mianowicie: ustalenia faktów, które sąd uznał za

udowodnione, dowodów, na których się oparł, i przyczyn, dla których innym

dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej, drugi natomiast - wzięcia pod

uwagę materiału zebranego w postępowaniu w pierwszej instancji oraz w

postępowaniu apelacyjnym. Jeżeli zatem sąd odwoławczy dokonuje innej oceny

prawnej roszczenia musi wskazać przyjęte za podstawę takiej oceny ustalenia

faktyczne oraz przepisy prawa materialnego uzasadniające rozstrzygnięcie.

Odpowiednie stosowanie art. 328 § 2 k.p.c. w postępowaniu apelacyjnym (art. 391

§ 1 k.p.c.) oznacza, że jeżeli ustalenia faktyczne sądu pierwszej instancji były

wystarczające także do zastosowania innych, przyjętych przez sąd drugiej instancji

przepisów prawa materialnego, sąd ten może tylko powołać się na te ustalenia.

Jeżeli jednak sąd pierwszej instancji nie poczynił ustaleń faktycznych, które

uzasadniałyby także zastosowanie przepisów prawa materialnego przyjętych przez

sąd odwoławczy za podstawę odmiennej oceny prawnej, sąd ten obowiązany jest,

przy zastosowaniu odpowiednich przepisów dotyczących postępowania przez

sądem pierwszej instancji, poczynić własne ustalenia faktyczne, uzasadniające

zastosowanie przyjętej przezeń podstawy prawnej rozstrzygnięcia. Inaczej mówiąc,

jeżeli sąd drugiej instancji przyjmuje inną podstawę prawną rozstrzygnięcia,

obowiązany jest wskazać w uzasadnieniu swojego wyroku ustalenia faktyczne,

które podstawę taką uzasadniają, umożliwiając w ten sposób kasacyjną kontrolę

6

orzeczenia. Przepis art. 328 § 2 k.p.c. wymaga w takiej sytuacji zawarcia w

uzasadnieniu sądu odwoławczego tych wszystkich wymienionych w nim

elementów, które wyjaśniają w dostateczny sposób podstawę faktyczną

rozstrzygnięcia wraz ze wskazaniem dowodów, na których zostały oparte nowe lub

inne ustalenia (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 11 stycznia 2008 r., LEX nr

515708 i z dnia 28 października 2008 r., I UK 84/08, OSNP 2010 nr 9-10, poz. 120 i

orzeczenia w nich przytoczone).

Uzasadnienie zaskarżonego wyroku nie spełnia tych wymagań. Oddalając

apelację skarżącej Sąd Okręgowy oparł rozstrzygnięcie na innej podstawie

faktycznej i prawnej niż Sąd pierwszej instancji. Wyrokował bowiem w oparciu o

nowe ustalenia faktyczne co do istnienia okoliczności mających wskazywać na

sprzeczność żądania powódki z zasadami współżycia społecznego (pozbawienie

pracowników strony pozwanej dodatkowego wynagrodzenia rocznego wskutek

działań skarżącej oraz wielomilionowe zadłużenie pozwanego Szpitala wpływające

na zagrożenie interesów świadczeniobiorców). W uzasadnieniu zaskarżonego

wyroku nie można dopatrzeć się jednak wskazania jakichkolwiek dowodów, na

których ustalenia te zostały oparte, a bez prawidłowego wyjaśnienia podstawy

faktycznej rozstrzygnięcia niemożliwe jest dokonanie oceny, czy w konkretnym

przypadku istotnie zaistniały okoliczności umożliwiające zakwalifikowanie żądania

jako nadużycie prawa z uwagi na jego sprzeczność z zasadami współżycia

społecznego (art. 8 kp.).

W orzecznictwie Sądu Najwyższego podkreśla się, że stosowanie art. 8 k.p.

zawsze prowadzi do osłabienia zasady pewności prawa, toteż posłużenie się

konstrukcją nadużycia prawa jest z założenia dopuszczalne tylko wyjątkowo i musi

mieć szczególne, wyraźne uzasadnienie merytoryczne i formalne, a zwłaszcza

usprawiedliwienie we w miarę skonkretyzowanych regułach, głównie o konotacji

etycznej, moralnej i obyczajowej. Przepis ten, z uwagi na wyjątkowość możliwości

jego zastosowania, upoważnia sąd do oceny, w jakim zakresie działanie lub

zaniechanie uprawnionego nie jest uważane za wykonywanie prawa i nie korzysta z

ochrony prawnej, ale - czego zdaje się nie uwzględniać Sąd drugiej instancji -

wyłącznie w nierozłącznym związku z całokształtem okoliczności konkretnej sprawy

i przy uwzględnieniu relacji zasad współżycia społecznego do zawartych w

7

Kodeksie pracy instytucji ochrony wynagrodzenia za pracę (por. między innymi

wyroki z dnia 19 sierpnia 1999 r., I PKN 206/99, OSNAPiUS 2000 nr 23, poz. 853; z

dnia 6 stycznia 2009 r., I PK 18/08, OSNP 2010 nr 13-14, poz. 156; z dnia 22 lipca

2009 r., I PK 48/09, LEX nr 529757).

Z powyższych względów Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji na podstawie

art. 39815

§ 1 zdanie pierwsze i odpowiednio stosowanego art. 108 § 2 k.p.c.