III CZP 125/10

Uchwała z dnia 21 stycznia 2011 r., III CZP 125/10

Sędzia SN Jacek Gudowski (przewodniczący, sprawozdawca)

Sędzia SN Grzegorz Misiurek

Sędzia SN Irena Gromska-Szuster

Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa Stowarzyszenia "T.L." w P. przeciwko

Spółdzielczej Kasie Oszczędnościowo-Kredytowej "J." w J. o uznanie

postanowienia wzorca umowy za niedozwolony, po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej

na posiedzeniu jawnym w dniu 21 stycznia 2011 r. zagadnienia prawnego

przedstawionego przez Sąd Apelacyjny w Warszawie postanowieniem z dnia 21

października 2010 r.:

„Czy określony w art. 3 ust. 2 ustawy z dnia 14 grudnia 1995 r. o

spółdzielczych kasach oszczędnościowo-kredytowych (Dz.U. z 1996 r. Nr 1, poz. 2

ze zm.) charakter działalności spółdzielczych kas oszczędnościowo-kredytowych

wyłącza te podmioty z kręgu przedsiębiorców, to jest tych podmiotów, które mogą

być stronami w sprawach gospodarczych, o których mowa w art. 4791

§ 2 pkt 4

k.p.c.?"

podjął uchwałę:

Spółdzielcza kasa oszczędnościowo-kredytowa utworzona i działająca na

podstawie ustawy z dnia 14 grudnia 1995 r. o spółdzielczych kasach

oszczędnościowo-kredytowych (Dz.U. z 1996 r. Nr 1, poz. 2 ze zm.) jest

przedsiębiorcą w rozumieniu art. 4792

§ 1 k.p.c.

Uzasadnienie

Wyrokiem z dnia 21 grudnia 2009 r. Sąd Okręgowy w Warszawie – w sprawie

z powództwa Stowarzyszenia "T.L." w Poznaniu przeciwko Spółdzielczej Kasie

Oszczędnościowo-Kredytowej w J. – uznał za niedozwolone postanowienia wzorca

umowy „Regulamin antykryzysowej linii pożyczkowej (ALP)” o określonej treści i

zakazał stronie pozwanej wykorzystywania ich w obrocie z konsumentami. W

motywach wyroku Sąd Okręgowy ustalił m.in., że strona pozwana prowadzi

działalność gospodarczą.

W apelacji strony pozwanej znalazł się m.in. zarzut naruszenia art. 4791

§ 2

pkt 4 k.p.c. przez przyjęcie, że jest ona przedsiębiorcą i w związku z tym ma

legitymację procesową w sprawie o uznania postanowień wzorca umowy za

niedozwolone. Przy jej rozpoznawania Sąd Apelacyjny w Warszawie powziął

poważne wątpliwości, którym dał wyraz w przedstawionym do rozstrzygnięcia

zagadnieniu prawnym.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Definiując sprawę gospodarczą, ustawodawca określił ją w art. 4791

§ 1 k.p.c.

jako sprawę ze stosunków cywilnych między przedsiębiorcami w zakresie

prowadzonej przez nie działalności gospodarczej, przy czym w § 2 dopełnił to

określenie i wymienił te rodzaje spraw, które wprawdzie nie spełniają wymagań

stawianych w § 1, ale są rozpoznawane w postępowaniu odrębnym w sprawach

gospodarczych z mocy arbitralnego ustanowienia. Tak więc, zgodnie z art. 4791

§ 2

pkt 4 k.p.c., sprawami gospodarczymi rozpoznawanymi w postępowaniu odrębnym

unormowanym w dziale IVa tytułu VII księgi pierwszej k.p.c. są także m.in. sprawy

przeciwko przedsiębiorcom o uznanie postanowień wzorca umowy za

niedozwolone.

Kryterium kwalifikującym te sprawy do postępowania odrębnego w sprawach

gospodarczych jest – obok przedmiotu sporu (por. art. 47936

k.p.c. w związku z art.

384 i nast. k.c.) – występowanie po stronie pozwanej przedsiębiorcy, a więc

podmiotu spełniającego wymagania definicji określonej w art. 4792

§ 1 k.p.c.,

nawiązującej wprost do definicji przedsiębiorcy zawartej w prawie cywilnym, tj. w

art. 431

k.c. Wynika z niej, że przedsiębiorcą jest osoba fizyczna, osoba prawna

albo jednostka organizacyjna niebędąca osobą prawną, prowadząca we własnym

imieniu działalność gospodarczą lub zawodową. W tej sytuacji rozstrzygnięcie

zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd Okręgowy zależy przede

wszystkim od tego, czy spółdzielcze kasy oszczędnościowo-kredytowe prowadzą

działalność gospodarczą, jest bowiem oczywiste, że nie dotyczy ich działalność

zawodowa, definiowana w piśmiennictwie jako działalność specjalistyczna –

wykonywana najczęściej w ramach tzw. wolnych zawodów – podejmowana

zazwyczaj przez osoby fizyczne w ramach określonej profesji, a więc w sposób

kwalifikowany (najczęściej bardzo wysoko), zorganizowany i fachowy, z

zachowaniem zasad sztuki oraz szczególnej staranności.

Zgodnie z art. 2 ustawy z dnia 14 grudnia 1995 r. o spółdzielczych kasach

oszczędnościowo-kredytowych (Dz.U. z 1996 r. Nr 1, poz. 2 ze zm. – dalej:

„u.s.k.o.k.”), kasa jest spółdzielnią, do której – w zakresie nieuregulowanym

odmiennie – stosuje się przepisy ustawy z dnia 16 września 1982 r. – Prawo

spółdzielcze (jedn. tekst: Dz.U. z 2003 r. Nr 188, poz. 1848 ze zm. – dalej:

„Pr.spółdz.”). Celem kasy – zgodnie z art. 3 u.s.k.o.k. – jest gromadzenie środków

pieniężnych wyłącznie swoich członków, udzielanie im pożyczek i kredytów,

przeprowadzanie na ich zlecenie rozliczeń finansowych oraz pośredniczenie przy

zawieraniu umów ubezpieczenia, przy czym działalność kasy jest działalnością

niezarobkową. Właśnie niezarobkowy – w taki sposób kwalifikowany przez

ustawodawcę – charakter działalności kasy spowodował powstanie wątpliwości w

doktrynie oraz rozbieżności w orzecznictwie; legł także u podłoża zagadnienia

przedstawionego do rozstrzygnięcia w niniejszej sprawie.

Podejmując to zagadnienie należy podkreślić, że skoro kasa

oszczędnościowo-kredytowa jest spółdzielnią, to – zgodnie z art. 1 i 67 Pr.spółdz. –

prowadzenie działalności gospodarczej jest podstawowym przedmiotem jej

działania oraz racją bytu prawnego; działalność ta jest prowadzona w interesie

członków na zasadach rachunku ekonomicznego, w celu zapewnienia im korzyści.

Oceniając ten aspekt działalności spółdzielni na przykładzie spółdzielni

mieszkaniowych, które – podobnie jak kasy oszczędnościowo-kredytowe –

prowadzą działalność gospodarczą tzw. bezwynikową, nieobliczoną na zysk (art.

208 Pr.spółdz.; obecnie art. 4-6 ustawy z dnia 15 grudnia 2000 r. o spółdzielniach

mieszkaniowych, jedn. tekst: Dz.U. z 2003 r. Nr 119, poz. 1116 ze zm.) – Sąd

Najwyższy uznał, że w zakresie działalności ukierunkowanej na szeroko pojęte

zaspokojenie potrzeb mieszkaniowych swoich członków muszą być traktowane na

rynku tak samo jak inni przedsiębiorcy działający bezpośrednio w celu osiągnięcia

zysku (por. np. uchwała składu siedmiu sędziów z dnia 6 grudnia 1991 r., III CZP

117/91, OSNCP 1992, nr 5, poz. 65, uchwały z dnia 25 czerwca 1991 r., III CZP

53/91, „Biuletyn SN” 1991, nr 6, s. 5 i z dnia 26 kwietnia 2002 r., III CZP 21/02,

OSNC 2002, nr 12, poz. 149 oraz wyroki z dnia 18 grudnia 1996 r., II CKN 28/96,

OSNC 1997, nr 4, poz. 44 i z dnia 12 marca 2004 r., II CK 53/03, nie publ.;

odmiennie, ale bez poparcia w innych orzeczeniach, wyrok z dnia 7 grudnia 1990 r.,

II CR 462/90, OSP 1992, nr 3, poz. 69 oraz postanowienie z dnia 29 kwietnia

1998 r., III CZP 7/98, OSNC 1998, nr 11, poz. 188).

Sąd Najwyższy wyjaśnił przy tym, że działalnością gospodarczą jest także

działalność niezarobkowa, zmierzająca jedynie do pokrywania własnymi dochodami

ponoszonych kosztów. W działalności, w której dominuje podporządkowanie

regułom ekonomicznym, motyw zysku (zarobku) zastępowany jest motywem

racjonalnego (ekonomicznego) gospodarowania, co oznacza zamiar uzyskania

maksymalnego efektu – niekoniecznie zysku – przy danym nakładzie środków albo

zamiar minimalnego zużycia tych środków w celu wykonania wyznaczonego

zadania. W konsekwencji, działalność spółdzielni mieszkaniowych, dostosowana do

ich specyficznych zadań, choć nieprowadzona w celu zarobkowym, lecz

podporządkowana nadrzędnej zasadzie gospodarności, mieści się w pojęciu

działalności gospodarczej (por. uchwała składu siedmiu sędziów z dnia 6 grudnia

1991 r., III CZP 117/91 oraz uchwały z dnia 30 listopada 1992 r., III CZP 134/92,

OSNCP 1993, nr 5, poz. 79, z dnia 6 sierpnia 1996 r., III CZP 84/96, OSNC 1996,

nr 11, poz. 150 oraz z dnia 11 maja 2005 r., III CZP 11/05, OSNC 2006, nr 3, poz.

48). Należy zaznaczyć, że w piśmiennictwie oraz w obrocie za działalność

gospodarczą uważa się także tzw. działalność non for profit lub non profit, skupioną

głównie na wspieraniu dobra publicznego lub prywatnego (w tym na realizacji

własnych celów statutowych), oderwaną od celu zarobkowego.

Orzecznictwo Sądu Najwyższego dotyczące spółdzielni mieszkaniowych,

ugruntowane w ciągu ostatniego dwudziestolecia i niebudzące żadnych istotnych

wątpliwości, można bez zastrzeżeń odnieść do spółdzielczych kas

oszczędnościowo-kredytowych, które – podobnie jak te spółdzielnie – są

spółdzielniami o szczególnym charakterze, wyznaczanym specjalnymi celami

działalności. Domeną kas jest działanie na rzecz członków w celu zaspokajania ich

interesów majątkowych przez oferowanie im prostych, łatwych w obsłudze i tanich

narzędzi finansowych, a więc na warunkach korzystniejszych niż proponują banki

komercyjne (np. udzielanie nisko oprocentowanych pożyczek i kredytów lub wysoko

oprocentowanych lokat i rachunków oszczędnościowych). Ten szczególny cel

działalności kas jest bardzo bliski celom spółdzielczości, w tym wypadku realizacji

idei samopomocy finansowej, wykluczającej motyw zysku, jego osiągnięcie bowiem

mogłoby nastąpić wyłącznie kosztem członków. Nie może budzić wątpliwości, że

podobnie jak w wypadku spółdzielni mieszkaniowych, kasy działają w myśl zasady

racjonalnego gospodarowania, w sposób właściwy dobremu gospodarzowi, a więc

racjonalnie, a nieosiąganie zysku (zarobku) wynika z charakteru realizowanych

przez nie zadań i ustawowo określonego celu działalności.

Zawarta w art. 3 ust. 2 u.s.k.o.k. gwarancja niezarobkowego charakteru

działalności kas – uzupełniona regulacją zawartą w art. 16 – dyktowana jest więc

przede wszystkim dążeniem do ochrony interesów członków oraz do zachowania

przez kasy ich spółdzielczego charakteru, a zatem nie stanowi argumentu na rzecz

tezy, że kasy nie prowadzą działalności gospodarczej. W piśmiennictwie trafnie w

związku z tym podniesiono, że ustawa o spółdzielczych kasach oszczędnościowo-

kredytowych, stanowiąca lex specialis w stosunku do ustawy – Prawo spółdzielcze,

nie wyłączyła kas z kręgu przedsiębiorców, lecz jedynie zredukowała pojęcie

prowadzonej przez nie działalności gospodarczej o przesłankę zarobkowego

charakteru.

Prowadzenie przez kasy działalności gospodarczej sankcjonował zresztą sam

prawodawca w przepisach rozporządzenia Ministra Finansów z dnia 21 listopada

2001 r. w sprawie szczególnych zasad rachunkowości spółdzielczych kas

oszczędnościowo-kredytowych (Dz.U. Nr 138, poz. 1550; por. w szczególności

załącznik do tego rozporządzenia). Takie same wnioski należy wysnuć z nowej

ustawy o spółdzielczych kasach oszczędnościowo-kredytowych uchwalonej dnia 5

listopada 2009 r., która nie weszła jeszcze w życie, gdyż Prezydent skierował ją w

dniu 30 listopada 2009 r. do Trybunału Konstytucyjnego; w tej ustawie

niezarobkowy charakter przypisano tylko działalności Kasy Krajowej (art. 57 ust. 1),

a z dokonanej tą ustawą zmiany art. 75 ust. 1 ustawy z dnia 2 lipca 2004 r. o

swobodzie działalności gospodarczej (Dz.U. z 2007 r. Nr 155, poz. 1095 ze zm.),

polegającej na dodaniu do tego przepisu klauzuli, że uzyskania zezwolenia wymaga

także wykonywanie działalności gospodarczej prowadzonej przez spółdzielcze kasy

oszczędnościowo-kredytowe, wynika jasno, że działalność kas jest uznawana przez

ustawodawcę za działalność gospodarczą. Należy przy tym podkreślić, że

czynności wykonywane przez kasy są czynnościami bankowymi, które znamionują

działalność gospodarczą (art. 3 ust. 1a u.s.k.o.k.; por. uzasadnienie wyroku Sądu

Najwyższego z dnia 12 stycznia 2007 r., IV CSK 342/06, „Prawo Bankowe” 2007, nr

9, s. 9).

W tym stanie rzeczy, skoro działalność kas spełnia pozostałe wymagania

przypisywane działalności gospodarczej, a więc stałość i powtarzalność czynności,

zawodowość, działanie we własnym imieniu oraz uczestnictwo w obrocie

gospodarczym, to wszystkie cechy konstrukcyjne przedsiębiorcy przewidziane w

art. 4792

§ 1 k.p.c. należy uznać za spełnione.

Z tych względów Sąd Najwyższy podjął uchwałę, jak na wstępie.