III ZS 19/10

Sygn. akt III ZS 19/10

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 20 stycznia 2011 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Andrzej Wróbel (przewodniczący)

SSN Halina Kiryło (sprawozdawca)

SSN Roman Kuczyński

Protokolant Anna Gryżniewska

w sprawie ze skargi Ministra Sprawiedliwości

na uchwałę Rady Izby Notarialnej Nr 83/2010 z dnia 7 maja 2010 r.,

w sprawie określania zasad wyznaczania notariuszy, u których będą odbywać

aplikację aplikanci nie odbywający jej w ramach umowy o pracę zawartej z

notariuszem,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw

Publicznych w dniu 20 stycznia 2011 r.,

1. uchyla zaskarżoną uchwałę w § 1 pkt 1 w części

obejmującej zwrot "którzy wyrazili zgodę na podjęcie obowiązków

szkolenia aplikanta" oraz w § 1 pkt 3 w części obejmującej zwrot

"cofnął zgodę, o której mowa w ust. 1 względnie";

2. oddala skargę w pozostałej części;

3. wzajemnie znosi między stronami koszty postępowania.

2

UZASADNIENIE

Działając na podstawie art. 35 pkt 3 i art. 73 ustawy z dnia 14 lutego 1991 r.

– Prawo o notariacie (jednolity tekst: Dz.U. z 2008 r. Nr 189, poz. 1158 ze zm.) w

związku z § 1 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 grudnia 2005 r. w

sprawie organizacji aplikacji notarialnej (Dz.U. Nr 258, poz. 2169 ze zm.) Rada Izby

Notarialnej […] podjęła w dniu 7 maja 2010 r. uchwałę nr 83/2010 w sprawie

określenia zasad wyznaczania notariuszy, u których będą odbywać aplikację

aplikanci nie odbywający jej w ramach umowy o pracę zawartej z notariuszem. W §

1 uchwały postanowiono, iż Rada Izby Notarialnej wyznacza dla aplikanta

wpisanego na listę aplikantów notarialnych, nie zatrudnionego na postawie umowy

o pracę z notariuszem, notariusza u którego aplikant odbywał będzie aplikację

jeden dzień w tygodniu przez cały czas aplikacji, spośród notariuszy

wyróżniających się wysokimi kwalifikacjami i umiejętnościami dydaktycznymi, który

wyraził zgodę na podjęcie obowiązków szkolenia aplikanta (ust. 1); za notariusza

wyróżniającego się wysokimi kwalifikacjami i umiejętnościami dydaktycznymi

uważa się notariusza, który: a/ uzyskał pozytywną ocenę z dwóch ostatnich

wizytacji; b/ nie został skazany prawomocnym wyrokiem sądu za przestępstwo

umyślne; c/ nie orzeczono w stosunku do niego kary dyscyplinarnej; d/ w okresie

objętym dwoma ostatnimi wizytacjami nie zalegał z płatnością składek na samorząd

notarialny za okres dłuższy niż trzy miesiące (ust. 2); w przypadku, gdy notariusz

cofnął zgodę, o której mowa w ust. 1, względnie przestał spełniać którykolwiek z

wymogów, o których mowa w ust. 2, Rada Izby Notarialnej wyznacza aplikantowi

innego notariusza (ust. 3).

Od powyższej uchwały Minister Sprawiedliwości wniósł skargę, zarzucając

Radzie Izby Notarialnej naruszenie:

1/ art. 73 oraz art. 35 pkt 3 w zw. z art. 75 ustawy — Prawo o notariacie (jednolity

tekst: Dz.U. z 2008 r. Nr 189, poz. 1158 ze zm.) oraz § 1 ust. 1, 2 i 3 oraz § 2 pkt 2

rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 grudnia 2005 r. w sprawie

organizacji aplikacji notarialnej (Dz.U. Nr 258, poz. 2169 ze zm.), regulujących

ustawowy obowiązek rady izby notarialnej organizowania i prowadzenia aplikacji

3

notarialnej, którego realizacja polega między innymi na obowiązku wyznaczenia

patrona aplikantom nie zatrudnionym przez notariusza lub radę izby notarialnej i

łączy się z obowiązkiem dla członków samorządu, czyli notariuszy, objęcia

patronatu nad wskazanym aplikantem, poprzez przekroczenie w postanowieniach

w § 1 ust. 1, 2 i 3 ww. uchwały kompetencji Rady i zawarcie norm niezgodnych z

powszechnie obowiązującymi przepisami w aktach wyższego rzędu, nadto

zawarcie w akcie niższego rzędu wykładni powszechnie obowiązującego prawa,

2/ art. 17 ust. 1 Konstytucji RP, zgodnie z którym samorządy są zobowiązane do

sprawowania pieczy nad należytym wykonywaniem zawodów zaufania publicznego

w granicach interesu publicznego i dla jego ochrony, z uwagi na uchylenie się Rady

Izby Notarialnej w K. od wykonania, w interesie publicznym, obowiązków

nałożonych na samorząd przez ustawę - Prawo o notariacie (art. 73 ustawy) i

podjęcie uchwały sprzecznej z przepisami ustawowymi i przepisami aktów

wykonawczych, wykraczających poza ustawowe kompetencje Rady;

3/ art. 32 ust. 1, art. 65 ust. 1 i art. 31 ust. 2 i 3 Konstytucji RP, z uwagi na

naruszenie poprzez treść przytoczonych wyżej przepisów zaskarżonej uchwały

praw aplikantów notarialnych wynikających z ww. przepisów konstytucyjnych,

stosownie do których wszyscy są wobec prawa równi i mają prawo do równego

traktowania przez władze publiczne (art. 32 ust. 1 Konstytucji RP), każdemu

zapewnia się wolność wykonywania zawodu, przy zastrzeżeniu, że wyjątki

określane są w ustawie (art. 65 ust. 1 Konstytucji RP) oraz poprzez zawarcie w

uchwale postanowień niezgodnych z treścią tych przepisów, które stanowią, że

nikogo nie wolno zmuszać do czynienia tego, czego prawo mu nie nakazuje, a

ograniczenia w zakresie korzystania z konstytucyjnych wolności i praw mogą być

ustanawiane tylko w ustawie i tylko wtedy, gdy są konieczne w demokratycznym

państwie dla jego bezpieczeństwa lub porządku publicznego, albo wolności i praw

innych osób, przy czym ograniczenia te nie mogą naruszać istoty wolności i praw.

Wskazując na powyższe zarzuty Minister Sprawiedliwości wniósł o uchylenie

zaskarżonej uchwały w zakresie jej § 1 ust. 1, 2 i 3.

4

W uzasadnieniu skargi wskazano, iż normy wynikające z § 1 ust. 1, 2 i 3

zaskarżonej uchwały są rażąco sprzeczne z powszechnie obowiązującymi

przepisami prawa, tj. art. 73 oraz art. 35 pkt 3 w związku. z art. 75 ustawy - Prawo

o notariacie oraz § 1 ust. 1, 2 i 3 oraz § 2 pkt 2 rozporządzenia Ministra

Sprawiedliwości w sprawie organizacji aplikacji notarialnej i wykraczają poza

kompetencje Rady.

Art. 73 ustawy - Prawo o notariacie stanowi, że aplikację notarialną

organizuje i prowadzi rada izby notarialnej na podstawie programu ustalonego

przez Krajową Radę Notarialną. Natomiast z § 1 rozporządzenia Ministra

Sprawiedliwości z dnia 22 grudnia 2005 r. w sprawie organizacji aplikacji notarialnej

wynika, że aplikant odbywa aplikację u notariusza, przy czym aplikanci, którzy nie

zostaną zatrudnieni przez notariuszy i radę izby notarialnej, powinni zostać

skierowani przez rady izb notarialnych na aplikację do wyznaczonego przez radę

notariusza.

W świetle powyższych przepisów, nie budzi żadnych wątpliwości, że

organizowanie i prowadzenie aplikacji, w tym wyznaczenie patrona dla aplikanta,

jest ustawowym obowiązkiem rady izby notarialnej i żaden z przepisów ustawy -

Prawo o notariacie nie przewiduje instytucji zawieszenia wykonania tego

obowiązku, czy zwolnienia samorządu z jego wykonywania.

Tymczasem postanowienia § 1 ust. 1 zaskarżonej uchwały, stawiając

dodatkowe warunki, nieznane ustawie - Prawo o notariacie i rozporządzeniu w

sprawie organizacji aplikacji notarialnej, polegające na uzależnieniu wyznaczenia

patrona od pozyskania zgody notariusza na objęcie aplikanta patronatem,

ograniczają radę w realizacji obowiązku organizacji szkolenia, a nawet mogą

wykonanie tego obowiązku uniemożliwić. Z powyższego postanowienia uchwały

wynika bowiem, że dopiero uzyskanie zgody notariusza na szkolenie aplikanta,

uprawnia radę izby notarialnej do wyznaczenia takiego notariusza patronem, co

łączy się de facto z uzależnieniem aplikanta od zgody notariusza do uczestnictwa

w zajęciach seminaryjnych przewidzianych w § 11 rozporządzenia Ministra

Sprawiedliwości w sprawie organizacji aplikacji notarialnej oraz do rozpoczęcia

5

szkolenia w sądach rejonowych, w zakresie o którym mowa w § 9 tegoż

rozporządzenia.

W ocenie skarżącego postanowienia zawarte w § 1 ust. 2 i 3 ograniczają

krąg notariuszy wyróżniających się wysokimi kwalifikacjami i umiejętnościami

dydaktycznymi przez nieuprawnione dokonanie przez Radę Izby Notarialnej w K.

wykładni prawa powszechnie obowiązującego i, co więcej, ustanowienie

dodatkowych kryteriów sprzecznych z literalnym znaczeniem wyrazów oraz

wykładnią celowościową powołanych wyżej przepisów.

Nie powinno wszak budzić żadnych wątpliwości, że jedynym celem, jaki

przyświecał prawodawcy w przypadku użycia w § 1 ust. 3 rozporządzenia Ministra

Sprawiedliwości w sprawie organizacji aplikacji notarialnej określeń „wysokie

kwalifikacje i umiejętności dydaktyczne" było zapewnienie wysokiej jakości

szkolenia przyszłych aplikantów.

Z ogólnie przyjętych zasad, kwalifikacje zawodowe rozumiane są jako zestaw

wiedzy i umiejętności wymaganych do realizacji składowych zadań zawodowych (w

wybranej specjalności). O kwalifikacjach tych świadczą określone dokumenty

(świadectwa, dyplomy, zaświadczenia), które jednocześnie stwarzają

domniemanie, że legitymujący się nimi człowiek ma odpowiednie kompetencje.

Natomiast umiejętności dydaktyczne winny podlegać co najwyżej ocenie,

uwzględniającej przykładowo prostotę i logikę wypowiedzi szkolącego,

przystępność wyjaśnień, poprawność języka, sposób reagowania na wątpliwości i

pytania, a przede wszystkim możliwość praktycznego zastosowania

przekazywanych treści w praktyce.

Postanowienia zawarte w § 1 pkt 2 i 3 zaskarżonej uchwały, przedstawiające

wykładnię zawartych w § 1 ust. 3 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości w

sprawie organizacji aplikacji notarialnej omówionych wyżej określeń „wysokie

kwalifikacje" i „umiejętności dydaktyczne", są m.in. nie tylko błędne, ale

pozbawione także podstaw prawnych.

6

Skarżący zauważył nadto, iż ustawa - Prawo o notariacie w art. 71 § 2

jednoznacznie określa, że aplikantem notarialnym może być osoba, która spełnia

warunki określone w art. 11 pkt 1-3. Natomiast § 4 tego przepisu stanowi, że nie

można odmówić wpisu osobie spełniającej ustawowe warunki.

Stosownie zatem do treści art. 71 § 2 powołanej ustawy, spełnienie

wymogów w nim zawartych warunkuje uzyskanie wpisu na listę aplikantów, czyli

uzyskanie statusu aplikanta.

Bezspornie, z chwilą uzyskania statusu aplikanta, aplikant jest uprawniony

do rozpoczęcia szkolenia, bo taki jest właśnie cel aplikacji.

Postanowienie § 1 ust. 1 zaskarżonej uchwały, uzależnia wyznaczenie

patrona, tym samym rozpoczęcie szkolenia, od nieznanych ustawie warunków,

mianowicie pozyskania zgody notariusza na objęcie patronatem. Oznacza to, że

postanowienie godzi w nabyte na podstawie ustawy prawa, przez osoby, które

zdały egzamin wstępny na aplikację notarialną i uzyskały wpis na listy aplikantów.

Tymczasem § 1 ust. 1 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości stanowi, że

„aplikant odbywa aplikacje u notariusza, z którym zawarł umowę o pracę, a w

przypadku zatrudnienia przez radę izby notarialnej u notariusza wyznaczonego

przez tę radę" zaś ust. 2 stanowi, że „w przypadkach niewymienionych w ust. 1

aplikant odbywa aplikację u notariusza wyznaczonego przez radę izby notarialnej,

która dokonała wpisu na listę aplikantów notarialnych."

Zatem bezsprzecznie inicjatywa wyznaczenia patrona dla aplikanta winna

pochodzić od rady izby notarialnej, ale nie może być uzależniona od zgody

notariusza na podjęcie obowiązków szkolenia aplikanta, bowiem to przeczy

publicznoprawnemu obowiązkowi samorządu notarialnego.

Analiza przepisów ustawy - Prawo o notariacie i rozporządzenia Ministra

Sprawiedliwości w sprawie organizacji aplikacji notarialnej, prowadzi do

jednoznacznego wniosku, że nie istnieją regulacje prawne, które zobowiązywałyby

radę izby notarialnej do pozyskania zgody notariusza na podjęcie obowiązków

szkolenia aplikanta przed wyznaczeniem notariusza na patrona. Brak jest także

7

przepisów, które uprawniałyby izby notarialne do wprowadzenia innych, aniżeli

ustawowe, warunków, uzależniających rozpoczęcie aplikacji.

Zdaniem skarżącego kwestionowane postanowienia uchwały Rady Izby

Notarialnej są również niezgodne z art. 73 - Prawo o notariacie. Wątpliwości budzi

także przytoczona podstawa prawna podjęcia uchwały, tj. art. 35 pkt 3 ustawy. Ten

przepis ten stanowi jedynie, że do zakresu działania rady izby notarialnej należy

organizowanie szkolenia aplikantów notarialnych. W ocenie Ministra

Sprawiedliwości, przyjęte w zaskarżonej uchwale regulacje zdecydowanie

wykraczają poza wynikające z art. 35 pkt 3 ustawy umocowania do organizowania

szkolenia aplikantów notarialnych.

Powołując się bowiem na treść art. 73 wyżej wymienionej ustawy, który

stanowi, że „aplikację notarialną organizuje i prowadzi rada izby notarialnej na

podstawie programu ustalonego przez Krajową Radę Notarialną" oraz na treść §1

ust. 1 i 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości w sprawie organizacji aplikacji

notarialnej skarżący zauważył, że zgodnie z powyższymi przepisami kompetencje

rady izby notarialnej sprowadzają się w istocie do realizacji nałożonych przez

ustawę i rozporządzenie obowiązków o charakterze administracyjnym. W

niniejszym przypadku Rada Izby Notarialnej podejmując uchwałę o kwestionowanej

skargą treści i ustalając odrębne od ustawowych zasady postępowania w sprawie

wyznaczania patronów dla aplikantów notarialnych nie działała w ramach

przyznanych jej uprawnień.

Takie działanie Rady, wykraczające poza jej kompetencje, budzi również

wątpliwości w świetle art. 17 ust. 1 Konstytucji RP, zgodnie z którym samorządy są

zobowiązane do sprawowania pieczy nad należytym wykonywaniem zawodów

zaufania publicznego w granicach interesu publicznego i dla jego ochrony.

Podejmowanie uchwał sprzecznych z przepisami ustawowymi i przepisami aktów

wykonawczych, wykraczających poza ustawowe kompetencje Rady, może

naruszać wskazany przepis Konstytucji RP.

Zdaniem skarżącego kwestionowane postanowienia przedmiotowej uchwały

§ 1 ust. 1, 2 i 3 z uwagi na ich sprzeczność ze wskazanymi przepisami ustawy -

8

Prawo o notariacie oraz rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości w sprawie

organizacji aplikacji notarialnej naruszają także prawa gwarantowane jednostce w

przepisach konstytucyjnych, tj. w art. 31 ust. 2 i 3, 32 ust. 1 (równość wobec prawa)

oraz art. 65 ust. 1 Konstytucji (wolność wykonywania zawodu).

W szczególności wprowadzenie w § 1 ust. 1 uchwały dodatkowych

warunków, ograniczających w konsekwencji dostęp do wykonywania wybranego

zawodu, narusza art. 65 Konstytucji RP w związku z art. 31 ust. 3. Zgodnie z art. 65

Konstytucji RP, wolność wykonywania zawodu jest zapewniona każdemu, a wyjątki

od tej zasady może przewidywać jedynie ustawa. Ustawa - Prawo o notariacie

wprowadziła wymogi niezbędne do uzyskania wpisu na listę aplikantów

notarialnych i rozpoczęcia szkolenia, a uchwała w sposób nieuprawniony warunki

te rozszerza i bezpodstawnie ogranicza radę w wykonaniu obowiązku wyznaczenia

patrona, tym samym ogranicza aplikantom, którzy nie zostali zatrudnieni przez

notariusza czy radę, możliwość odbycia aplikacji.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga Ministra Sprawiedliwości zasługuje na częściowe uwzględnienie.

Analizę prawidłowości zaskarżonej uchwały rozpocząć wypada od

stwierdzenia, że samorząd notarialny, obejmujący w myśl art. 26 § 2 ustawy z dnia

14 lutego 1991 r. Prawo o notariacie (jednolity tekst: Dz.U. z 2008 r. Nr 189, poz.

1158 ze zm.) także izby notarialne, których organami w świetle art. 27 pkt 2 ustawy

są m. in. rady izb notarialnych, nie jest wprawdzie organem władzy publicznej

sensu stricto, lecz jako samorząd zawodowy reprezentujący osoby zaufania

publicznego i sprawujący pieczę nad należytym wykonywaniem zawodu notariusza

w granicach interesu publicznego i dla jego ochrony (art. 17 ust. 1 Konstytucji RP),

pełni funkcje zlecone z zakresu administracji publicznej (wyrok Sądu Najwyższego

z dnia 26 lutego 2004 r., III SZ 2/03, OSNP 2004, nr 22, poz. 395). Owe ustawowo

zlecone funkcje wchodzą w zakres kompetencji organów samorządu notarialnego

i nie mogą być – drogą własnego działania tychże organów – zwiększane,

zmniejszane ani przenoszone na inne podmioty. Dysponując ustawowym

upoważnieniem do dokonywania określonych czynności organ samorządu

9

notarialnego nie może więc, ani w odniesieniu do całokształtu tej kompetencji, ani w

odniesieniu do indywidualnej sprawy, własnym działaniem uchylić się od

realizowania swojej ustawowej kompetencji (wyroki Sądu Najwyższego z dnia 13

maja 1994 r., I PO 4/94, OSNP 1994, nr 3, poz. 52 i z dnia 21 września 1995 r., I

PO 8/95, OSNP 1996, nr 7, poz. 106). Organ samorządu zawodowego, jakim jest

rada izby notarialnej, w wykonywaniu ustawowych kompetencji posługuje się przy

tym formą uchwały wydanej na podstawie i w granicach przepisów powszechnie

obowiązujących. Do działań tychże organów podejmowanych w formie uchwał ma

zastosowanie przepis art. 7 Konstytucji RP, zgodnie z którym organy władzy

publicznej działają na podstawie i w granicach prawa (wyrok Sądu najwyższego z

dnia 14 października 1999 r., III SZ 2/99, OSNP 2000, nr 20, poz. 772). Prawo

powszechnie obowiązujące wyznacza zatem granice kompetencji organów

samorządu notarialnego i wymusza zgodność podejmowanych przez te organy

uchwał z tym prawem. Z mocy art. 47 § 1 i § 2 Prawa o notariacie do weryfikowania

uchwał organów samorządu notarialnego pod kątem zgodności z prawem

powszechnie obowiązującym powołany jest Minister Sprawiedliwości, a jego

kompetencji w tym zakresie odpowiada właściwość Sądu Najwyższego do

rozpoznania skargi.

Przenosząc powyższe rozważania na płaszczyznę niniejszego sporu należy

zadać pytanie o zgodność z powszechnie obowiązującymi przepisami prawa

zaskarżonej uchwały Rady Izby Notarialnej Nr 83/2010 z dnia 7 maja 2010 r. w

sprawie określenia zasad wyznaczania notariuszy, u których będą odbywać

aplikację aplikanci nie odbywający jej w ramach umowy o pracę zawartej z

notariuszem. Kontrowersje budzą zaś te postanowienia uchwały, które uzależniają

wyznaczenie przez Radę patrona aplikantów od jego zgody oraz wprowadzają

katalog przesłanek, jakim musi odpowiadać kandydat na patrona.

W spornej kwestii warto zatem przypomnieć, że w myśl art. 71 § 2 - 4 Prawa

o notariacie nabór na aplikację notarialną przeprowadza się w drodze egzaminu

wstępnego, a aplikantem notarialnym może być osoba, która spełnia warunki

określone w art. 11 pkt 1-3 i uzyskała pozytywną ocenę z egzaminu wstępnego,

przy czym wpis na listę aplikantów notarialnych następuje na podstawie uchwały

10

rady izby notarialnej właściwej ze względu na miejsce złożenia zgłoszenia, zaś

osobie spełniającej powyższe warunki, która złożyła wniosek o wpis na listę

aplikantów notarialnych w ciągu 2 lat od dnia doręczenia uchwały ustalającej wynik

egzaminu wstępnego, nie można odmówić wpisu. Z kolei wpis zapewnia uzyskanie

statusu aplikanta z wszystkimi związanymi z tym statusem prawami i obowiązkami,

wśród których na pierwszym planie sytuuje się odbycie aplikacji. W świetle art. 72 §

1 i 2 ustawy aplikacja rozpoczyna się 1 stycznia każdego roku, trwa 2 lata 6

miesięcy i polega na zaznajomieniu się aplikanta z całokształtem pracy notariusza,

zaś w ramach szkolenia aplikant jest obowiązany do zaznajomienia się z

czynnościami sądów w sprawach cywilnych i wieczysto księgowych. Skoro istotą

aplikacji jest odbycie odpowiedniego szkolenia, koniecznej jest zapewnienie

każdemu aplikantowi realnej możliwości zaznajomienia się z całokształtem pracy

notariusza. Stąd też zasadą jest, że aplikant odbywa aplikację u notariusza

(patrona). Podstawą tego może być umowa o pracę między aplikantem i

notariuszem. Nie jest to jednak jedyny sposób odbycia aplikacji. Przepis art. 71 § 5

Prawa o notariacie stanowi bowiem, że aplikant notarialny może być „również”

zatrudniony przez notariusza prowadzącego kancelarię lub przez radę izby

notarialnej. Z unormowania tego wynika zatem dopuszczalność innych form

odbywania aplikacji notarialnej. Przyjęcie na aplikację notarialną nie następuje

wszak poprzez zatrudnienia, lecz zatrudnienie aplikanta jest czynnością wtórną w

stosunku do wcześniejszej decyzji o przyjęciu na aplikację (wyrok Naczelnego

Sądu Administracyjnego z dnia 4 marca 1999 r., II SA 1537/98, LEX nr 46703).

Stosownie do § 1 ust. 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 grudnia

2005 r. w sprawie organizacji aplikacji notarialnej (Dz.U. Nr 258, poz. 2169 ze zm.)

aplikacja może zostać odbyta także u notariusza wyznaczonego przez radę izby

notarialnej, która dokonała wpisu na listę aplikantów. W tym przypadku nie

zachodzi konieczność zawierania umowy o prace z notariuszem lub radą.

Cytowany przepis stanowi o formie odbywania aplikacji dopełniającej czy też

uzupełniającej wymienioną w art. 1 § 1 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości

formę w postaci umowy o pracę.

Z kolei z przepisów ustawy - Prawa o notariacie oraz powołanego

rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 grudnia 2005 r. wynikają

11

konkretne obowiązki dla rady izby notarialnej i dla notariuszy. Rada jest bowiem

zobowiązana do zorganizowania i prowadzenia aplikacji notarialnej (art. 73 ustawy),

w tym do zorganizowania szkolenia (art. 35 pkt 3 ustawy) oraz zawarcia z

aplikantem umowy o pracę lub wyznaczenia patrona dla aplikanta, z którym umowy

takiej nie zawarto. Z zestawienia unormowań powołanej ustawy, zwłaszcza art. 71

oraz art. 35 i art. 73, wyłania się systemowa konstrukcja polegająca na z jednej

strony zapewnieniu każdej osobie spełniającej ustawowe warunki uzyskania wpisu

na listę aplikantów i w ten sposób nabycia statusu aplikanta, a z drugiej strony - na

określeniu mechanizmu, który gwarantuje realizację tegoż statusu przez

zapewnienie odbycia aplikacji zgodnie z jej istotą (wyroki Sądu Najwyższego z dnia

13 maja 2010 r., III ZS 5/10 i III ZS 7/10, niepublikowane).

W tym miejscu wypada odnieść się do podnoszonej przez Radę Izby

Notarialnej […] w toku postępowania przed Sądem Najwyższym kwestii

niezgodności z Konstytucją Rzeczypospolitej Polskiej rozporządzenia Ministra

Sprawiedliwości z dnia 22 grudnia 2005r. w sprawie organizacji notarialnej oraz

ustawowej podstawy jego wydania zawartej w art. 75 Prawa o notariacie.

Wprawdzie art. 75 Prawa o notariacie, upoważniający i zobowiązujący

Ministra Sprawiedliwości do określenia w drodze rozporządzenia organizacji

aplikacji notarialnej, nie zawiera wytycznych dotyczących treści tegoż aktu,

jednakże nie oznacza to jeszcze naruszenia normy art. 92 ust. 1 Konstytucji RP w

rozumieniu przyjętym w orzecznictwie Trybunału Konstytucyjnego (uzasadnienie

wyroku w sprawie K 28/98). W przepisie tym zamieszczono bowiem pewną

wskazówkę mającą znaczenie dla aktu wykonawczego, a mianowicie Minister

Sprawiedliwości powinien zrealizować swoją kompetencję prawodawczą po

uzgodnieniu z Krajową Radą Notarialną , która w świetle art. 38 oraz art. 40 § 1 pkt

9 Prawa o notariacie jest reprezentantem notariatu i ma w zakresie działania

między innymi ustalanie programu aplikacji notarialnej oraz nadzór nad szkoleniem

aplikantów. Obowiązek uzgodnienia dotyczy przy tym konkretnej materii -

organizacyjnej, której uregulowanie w akcie wykonawczym do ustawy nie powinno

wykraczać poza zasady i granice określone w ustawie. Ustawa w art. 35, art. 71 §

1 , 2 i 5, art. 72 § 1, art. 73 i art. 75 bezpośrednio reguluje zaś organizację aplikacji

12

notarialnej. Przepisy rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości są unormowaniami

ściśle wykonawczymi, zachowującymi sens ustawy i doprecyzowującymi wyrażone

w nie zasady. Nie mamy zatem do czynienia z blankietowością upoważnienia dla

aktu wykonawczego z pozostawieniem organowi upoważnionemu możliwości

samodzielnego uregulowania całego kompleksu zagadnień, co do których w tekście

ustawy nie ma żadnych bezpośrednich uregulowań ani wskazówek. Również

odnośnie do wyznaczania patronów dla aplikantów notarialnych, to ustawa a nie

rozporządzenie przesądzająco rozstrzygnęła sporne kwestie. Zestawienie treści art.

71 § 5 oraz art. 73 Prawa o notariacie prowadzi do wniosku, że to radzie izby

notarialnej powierzono kompetencje i obowiązek zapewnienia sposobów

organizacji i prowadzenia aplikacji, które umożliwiają realizację zapewnionego

przez ustawę statusu aplikanta. Skoro formy zatrudnienia aplikanta nie zostały

wyczerpująco określone w ustawie (z uwagi na użycie w art. 71 § 5 wyrażenia

„również” w odniesieniu do tej formy odbywania aplikacji, jaką jest zatrudnienie

aplikanta w ramach umowy o pracę z notariuszem lub radą izby notarialnej), to

przepisy rozporządzenie uzupełniają tę lukę przez ustanowienie reguły, że jeśli nie

dojdzie do zawarcia tego rodzaju umowy, wówczas aplikant odbywa aplikację u

notariusza wyznaczonego przez radę izby notarialnej, która dokonała wpisu na listę

aplikantów. Przepisy ustawy oraz rozporządzenia łącznie określają zatem system,

który powinien zapewnić odbycie aplikacji każdej osobie mającej status aplikanta.

W judykaturze podkreśla się, że organizowanie i prowadzenie aplikacji jest

ustawowym obowiązkiem rady izby notarialnej, który nie podlega jakiemuś

relatywizowaniu (zawieszaniu) w zależności od warunków w ustawie wyraźnie

nieprzewidzianych. Obowiązek ten ma przy tym charakter publicznoprawny.

Odbycie aplikacji notarialnej jest wszakże ustawowym warunkiem powołania na

stanowisko notariusza, a jej uniemożliwienie narusza art. 65 ust. 1 w związku z art.

32 ust. 2 i 3 i 32 oraz art. 17 ust. 1 Konstytucji RP i wynikających z nich zasad

równości wobec prawa i równego traktowania przez władze publiczne, wolności

wykonywania zawodu i obowiązku samorządu do sprawowania pieczy nad

należytym wykonywaniem zawodów zaufania publicznego w granicach interesu

publicznego i dla jego ochrony. W ramach obowiązku zorganizowania i

przeprowadzenia aplikacji zgodnie z jej istotą mieści się także wyznaczenie patrona

13

dla aplikanta, z który nie zawarto umowy o pracę (wyroki Sądu Najwyższego z dnia

17 marca 2010 r., III ZS 7/09 i III ZS 2/10 oraz z dnia 17 sierpnia 2010., III ZS 16/10

i III ZS 18/10, niepublikowane).

Wyznaczenie przez radę izby notarialnej patronów aplikantów stanowi dla

członków samorządu, czyli notariuszy, obowiązek objęcia patronatu nad

wskazanym aplikantem. Jak zauważył Sąd Najwyższy w uzasadnieniach wyroków z

dnia 9 czerwca 2010 r.,III ZS 13/10 i III ZS 14/10 (niepublikowanych), pożądane

jest, aby wyznaczenie patrona odbywało się za zgodą notariusza lub na jego

wniosek. Jeżeli jednak pozostała pewna liczba aplikantów, którzy nie mają

patronów z powodu niezawarcia z nimi umów o pracę bądź z uwagi na

niewyznaczenie patrona na podstawie uzgodnień z notariuszami, wówczas rada

może wyznaczyć notariusza na patrona bez jego zgody. Obowiązek

zorganizowania aplikacji jest bowiem obowiązkiem samorządu notariuszy

zrzeszonych w izbie, a rada - będąc jedynie organem izby - dokonuje wyboru

sposobu realizacji tegoż zadania. Wykonując zawód zaufania publicznego notariusz

powinien brać udział w realizacji zadań swego samorządu. Należyte szkolenie

aplikantów notarialnych leży zaś w interesie publicznym. Skoro istotą aplikacji jest

odbycie odpowiedniego szkolenia, to status aplikanta, chociaż gwarantowany

ustawą, miałby znaczenie tylko iluzoryczne, gdyby izby notarialne przestały

zapewniać każdemu aplikantowi możliwości zaznajomienia się z całokształtem

pracy notariusza, zaś interes publiczny i zaufanie do zawodu notariusza zostałyby

naruszone wskutek uniemożliwienia aplikantom realizacji ustawowego prawa do

szkolenia dlatego, że koliduje to z interesem notariuszy niewyrażających zgody na

objęcie patronatu. Przyjęcie odmiennego stanowiska oznaczałoby, iż notariusze

swoim zachowaniem mogą faktycznie derogować przepis ustawy zobowiązujący

samorząd notarialny do szkolenia aplikantów. Samorząd notarialny w realizacji

swoich ustawowo określonych zadań powinien kierować się nie tylko i nie przede

wszystkim interesem zrzeszonych w nim osób, lecz interesem publicznym.

Z tych względów skarga Ministra Sprawiedliwości odnośnie do § 1 pkt 1 i 3

uchwały Rady Izby Notarialnej, w zakresie, w jakim przepisy te uzależniają od

14

zgody notariusza wyznaczenie go na stanowisko patrona aplikanta, zasługuje na

uwzględnienie.

Odmiennie należy ocenić zarzuty skargi skierowane do § 1 pkt 2 uchwały, w

którym sprecyzowano kryteria uznania notariusza za wyróżniającego się wysokimi

kwalifikacjami i umiejętnościami dydaktycznymi. Wykonując ustawowy obowiązek

organizowania i prowadzenia aplikacji notarialnej Rada ma prawo oceny, czy

notariusz spełnia wymagania konieczne dla wyznaczenia go na patrona aplikantów,

określone w § 1 ust. 3 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości w sprawie

organizacji aplikacji notarialnej, a więc sprawdzenie, czy kandydat „wyróżnia się

wysokimi kwalifikacjami i umiejętnościami dydaktycznymi”. Ani ustawa - Prawo o

notariacie, ani wspomniane rozporządzenie wykonawcze nie wyjaśniają, według

jakich kryteriów należy dokonać tejże weryfikacji. Zdaniem Sądu Najwyższego,

sprecyzowanie w drodze uchwały przesłanek, jakimi kieruje się Rada przy ocenie

notariusza przed wyznaczeniem go na patrona, czyni tę ocenę transparentną i

zapobiega dowolności w doborze osób, którym powierza się szkolenie aplikantów.

Pozostaje jedynie rozważyć, czy określone w uchwale kryteria weryfikacji

kandydatów na patronów z punktu widzenia ich kwalifikacji i umiejętności

dydaktycznych nie naruszają ogólnie obowiązujących przepisów prawa. Nie można

uznać za sprzeczne z obowiązującym porządkiem prawnym przyjęcia jako owego

kryterium, uzyskanie przez notariusza pozytywnej oceny z dwóch ostatnich

wizytacji, skoro w myśl art. 42 Prawa o notariacie oraz wydanego na jego

podstawie rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 30 kwietnia 1991r. w

sprawie trybu wykonywania nadzoru nad działalnością notariuszy i organów

samorządu notarialnego (Dz.U. Nr 42, poz. 188) notariusz podlega okresowym

wizytacjom i lustracjom problemowym zlecanym przez prezesa sądu apelacyjnego,

a zgodnie z art. 44 § 1 - 3 ustawy podlega on również okresowym wizytacjom

przeprowadzanym przez notariuszy wyznaczonych przez radę izby, zaś protokoły z

tychże wizytacji przedstawiane są Ministrowi Sprawiedliwości. Jest to zatem

ustawowo określony tryb nadzoru nad funkcjonowaniem kancelarii notarialnych i

sposobem sprawdzenia w praktyce kwalifikacji notariuszy i sposobu wywiązywania

się przez nich z obowiązków zawodowych. Trudno też powierzać funkcję patrona (a

15

więc nauczyciela i wychowawcy) aplikantów osobom skazanym prawomocnymi

wyrokami za przestępstwa umyślne czy karanym dyscyplinarnie. Z kolei co się

tyczy opłacania miesięcznych składek na potrzeby samorządu notarialnego, to jest

to ustawowy obowiązek (art. 23 Prawa o notariacie), a jego systematyczne

spełnianie świadczy o rzetelności notariusza i jego stosunku do własnej korporacji,

a więc o cechach, jakie powinien on wpajać aplikantom. Naruszenie tego

obowiązku może zaś stanowić delikt dyscyplinarny.

Konkludując trzeba stwierdzić, że zarzuty Ministra Sprawiedliwości pod

adresem postanowień § 1 pkt 2 zaskarżonej uchwały są bezzasadne.

Mając powyższe na uwadze, z mocy art. 47 § 2 Prawa o notariacie

orzeczono jak w sentencji.