I CSK 130/10

Sygn. akt I CSK 130/10

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 28 stycznia 2011 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Mirosław Bączyk (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Marta Romańska

SSN Krzysztof Strzelczyk

w sprawie z powództwa Agencji Nieruchomości Rolnych w Warszawie

przeciwko Prokom Investments S.A.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 28 stycznia 2011 r.,

skargi kasacyjnej strony powodowej od wyroku

Sądu Apelacyjnego

z dnia 16 września 2009 r.,

oddala skargę kasacyjną; zasądza od strony powodowej na

rzecz strony pozwanej kwotę 5 400 (pięć tysięcy czterysta) zł

tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.

2

Uzasadnienie

Agencja Nieruchomości Rolnych w Warszawie (po częściowym cofnięciu

pozwu) dochodziła od strony pozwanej Prokom Investments S.A. ostatecznie

zasądzenia kwoty 228.100,61 zł i kwoty 192.398 zł z odsetkami, stanowiących

należność z tytułu rocznej opłaty za użytkowanie wieczyste gruntu w roku 2006

i 2007. Opłata ta została obliczona przy przyjęciu 3%-owej stawki opłat za to

użytkowanie.

Sąd Okręgowy oddalił powództwo po dokonaniu następujących ustaleń

faktycznych.

Agencja Nieruchomości Rolnych (ANR) wypowiedziała w dniu 22 grudnia

2003 r. poprzednikowi prawnemu strony pozwanej opłatę roczną z tytułu

użytkowania wieczystego nieruchomości (opisanej bliżej w pozwie), zmieniając

stawkę procentową tej opłaty z 1% na 3%. Samorządowe Kolegium Odwoławcze

potwierdziło zasadność stanowiska Agencji. Poprzednik prawny pozwanej Spółki

(KPNS sp. z o.o.) był użytkownikiem wieczystym nieruchomości do dnia 29 kwietnia

2002 r., natomiast nowy użytkownik wieczysty (nabywca tego prawa) został

ujawniony w księdze wieczystej w dniu 16 października 2003 r. Zdaniem

pozwanego, obowiązuje go nadal stawka 1%, ponieważ nie wypowiedziano mu

skutecznie tej stawki.

W ocenie Sądu Okręgowego, oświadczenie o wypowiedzeniu stawki

skierowano do niewłaściwego podmiotu, ponieważ już w październiku 2003 r. (kilka

miesięcy przed złożeniem oświadczenia woli) nastąpił wpis prawa użytkowania

wieczystego na rzecz pozwanej Spółki. Nie miał znaczenia fakt figurowania

w ewidencji gruntów spółki KPNS. Wskazując na treść art. 17b ust. 2a ustawy

z dnia 19 października 1991 r. o gospodarowaniu nieruchomościami rolnymi SP

(j.t. Dz. U. z 2007 r. Nr 231, poz. 1700 ze zm., cyt. dalej jako „ustawa z dnia

19 października 1991 r.”, w brzmieniu obowiązującym w dacie wypowiedzenia

opłata w grudniu 2003 r.), Sąd Okręgowy przyjął, że pozwana Spółka nie została

skutecznie zawiadomiona o zmianie wysokości opłaty. Nieistotny pozostawał fakt,

3

że pozwany uiścił za rok 2005 opłatę według stawki 3%, ponieważ nie świadczy to

o akceptacji opłaty w tej wysokości za dalsze okresy.

Apelacja strony powodowej została oddalona. Według Sądu Apelacyjnego,

Sąd Okręgowy rozpoznał istotę sprawy i przyjął, że wobec strony pozwanej nie

zastosowano odpowiedniego reżimu zmiany składki przewidzianej w art. 176

ust. 2a ustawy z dnia 19 października 1991 r. Przepis ten nakazuje w razie

ustalenia nowej lub zmiany dotychczasowej wysokości opłaty rocznej z tytułu

użytkowania wieczystego odpowiednie stosowanie przepisów ustawy i gospodarce

nieruchomościami z 1997 r., dotyczących wypowiadania wysokości opłaty rocznej.

Stosowne wypowiedzenia (zawiadomienie o zmianie opłaty rocznej) powinno być

skierowane wobec aktualnego użytkownika wieczystego. Umowa o zbycie

użytkowania wieczystego została zawarta w dniu 29 kwietnia 2002 r., wpis

użytkowania wieczystego (na rzecz pozwanej Spółki, nabywcy prawa) nastąpił

w dniu 16 października 2003 r. Nabycie prawa użytkowania wieczystego nastąpiło

jednak z mocą wsteczną, tj. od dnia złożenia wniosku o wpis (21 maja 2002 r.).

Pozwana Spółka nie musiała zawiadamiać Agencji o zmianie użytkownika

wieczystego, ponieważ taka informacja mogła być uzyskana na podstawie analizy

treści księgi wieczystej.

W skardze kasacyjnej Agencji podnoszono zarzuty naruszenia przepisów

postępowania, tj. art. 386 § 4 k.p.c., art. 316 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 k.p.c. i w zw.

z art. 175 ust. 1 ustawy z dnia 19 października 1991 r., a także w zw. z art. 78-81

i 221 ustawy o gospodarce nieruchomościami z 1997 r., art. 378 § 1 k.p.c. i art.

328 § 2 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 k.p.c. oraz art. 385 k.p.c. Wskazywano też na

naruszenie przepisów art. 176 ust. 1 (obowiązującego do dnia 6 lutego 2003 r.), art.

17b ust. 1 pkt 3 ustawy z dnia 19 października 1991 r., art. 61 § 1 k.c. w zw. z art.

17b ust. 1 pkt 3 tej ustawy oraz art. 123 § 2 pkt 7 k.c. Skarżący wnosił o uchylenie

zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu do ponownego

rozpoznania, ewentualnie o – zmianę tego wyroku poprzez uwzględnienie apelacji

i zmianę wyroku Sądu Okręgowego polegającą na zasądzeniu na rzecz Agencji

należności dochodzonych w pozwie.

4

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

1. Nie można podzielić stanowiska strony skarżącej, że Sąd Apelacyjny nie

rozpoznał istoty sprawy (art. 386 § 4 k.p.c.), skoro zasadnie przyjął (z właściwą

motywacją prawną), iż wobec strony pozwanej (obecnego użytkownika wieczystego

nieruchomości) nie zastosowano stosownej procedury aktualizacyjnej przewidzianej

w art. 17b ust. 2a ustawy z dnia 19 października 1991 r., To samo dotyczy zarzutów

naruszenia art. 378 § 1 k.p.c. i art. 328 § 2 k.p.c. Przepis art. 385 k.p.c. należy do

tzw. przepisów kompetencyjnych, toteż zarzut jego naruszenia nie może być brany

pod uwagę w postępowaniu kasacyjnym. Nie było też powodów do stwierdzenia, że

wyrok Sądu Apelacyjnego wydany został z naruszeniem art. 316 § 1 k.p.c., skoro

w chwili jego wydania istniał stan prawny przewidujący zastosowanie stawki

procentowej w wysokości 3% dla ustalenia wysokości opłaty rocznej. W dalszej

części uzasadnienia wyroku Sądu Najwyższego wykazano, że zmiany ustawowe

dotyczące wysokości stawki procentowej opłaty rocznej powinny być również objęte

odpowiednią procedurą aktualizacyjną, przewidzianą w przepisach ustawy z dnia

19 października 1991 r. (pkt 2).

2. W dniu 6 lutego 2003 r. nastąpiła zmiana przepisu art. 17b ust. 1 pkt 3

ustawy z dnia 19 października 1991 r., zgodnie z którą opłata roczna z tytułu

użytkowania wieczystego w odniesieniu do nieruchomości zasobu wykorzystanych

„na inne cele” wynosi 3% wartości nieruchomości, ustalonej w sposób określony

w art. 30 ust. 1 tej ustawy (Dz. U. z 2003 r. Nr 6, poz. 64). Nie można zgodzić się

jednak ze stanowiskiem strony powodowej, że ustawowa zmiana stawki

procentowej opłaty rocznej oznacza jednocześnie sytuację związania tą opłatą

ex lege użytkownika wieczystego już z chwilą wejścia w życie znowelizowanego

przepisu ustawy z dnia 19 października 1991 r.

Przepis art. 17b ust. 2a ustawy przewiduje, że o ustaleniu nowej lub zmianie

dotychczasowej wysokości opłaty rocznej z tytułu użytkowania wieczystego,

o której mowa w ust. 1 tej ustawy, Prezes Agencji zawiadamia na piśmie

użytkownika wieczystego. Do obu rodzajów zawiadomień (w ustaleniu nowej albo

o zmianie dotychczasowej wysokości opłaty rocznej) stosuje się odpowiednio

przepisy ustawy o gospodarce nieruchomościami, dotyczące postępowania w razie

5

wypowiedzenia opłaty z tytułu użytkowania wieczystego nieruchomości gruntowej

(Dz. U. z 2003 r., nr 39, poz. 408, w brzmieniu obowiązującym od dnia 25 września

2003 r., tj. w czasie wypowiedzenia dokonanego przez Agencję w grudniu 2003 r.).

Nastąpiło zatem odpowiednie odesłanie do art. 78-81 ustawy z dnia 23 sierpnia

1997 r. o gospodarce nieruchomościami w zakresie procedury aktualizacji

o wysokości opłaty rocznej należnej od użytkownika wieczystego gruntu. Oznacza

to, że Agencja Nieruchomości Rolnych, wykonująca na rzecz Skarbu Państwa

przysługujące mu prawa własności i inne prawa rzeczowe m.in. w stosunku do

mienia, które tworzą Zasób Własności Rolnej – SP (art. 5 ust. 1 i art. 12 ust. 1

ustawy z dnia 19 października 1991 r.), także pozostaje związana wspomnianą

procedurą aktualizacji wysokości opłat rocznych. Odpowiednie zastosowanie art.

78-81 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. (a nie wprost) wynika przede wszystkim

z odmienności instrumentu prawnego, który inicjuje (otwiera) stosowne

postępowanie aktualizacyjne („zawiadomienie na piśmie” – w ustawie z 1991 r.

i „wypowiedzenie wysokości opłaty rocznej” w ustawie z 1997 r.). W każdym razie

w obu sytuacjach odpowiednie „zawiadomienie” lub „wypowiedzenie” powinno być

skierowane do aktualnego użytkownika wieczystego i dopiero wówczas można

mówić o skutecznym rozpoczęciu stosownego postępowania aktualizacyjnego,

zmierzającego do ustalenia nowej lub zmiany dotychczasowej wysokości opłaty

rocznej. Należy także zwrócić uwagę na tę właśnie funkcję prawną „zawiadomienia”

lub „wypowiedzenia” jako niezbędnego instrumentu otwierającego postępowanie

aktualizacyjne. Wbrew stanowisku skarżącej Agencji, taki efekt prawny nie może

być osiągnięty jedynie na podstawie wiedzy aktualnego użytkownika wieczystego

o wystosowaniu „zawiadomienia” z art. 17b ust. 2a ustawy z 1991 r. wobec jego

poprzednika prawnego. Należy przy tym podkreślić, że w rozpatrywanej sprawie

Agencja posłużyła się formułą wypowiedzenia (opłaty rocznej) skierowanego do

poprzedniego użytkownika wieczystego gruntu rolnego, powołując się

jednocześnie i na to, że wartość nieruchomości (oznaczonej w pozwie) została

ustalona na podstawie wyceny rzeczoznawcy majątkowego (s. 29-39 akt).

Uruchomienie omawianej procedury aktualizacyjnej w wyniku wystosowanego do

obecnego użytkownika wieczystego stosownego „zawiadomienia” lub

„wypowiedzenia” (także w zakresie nieruchomości objętych zasobem własności

6

Rolnej Skarbu Państwa), umożliwia właściwą ochronę interesów

prawnomajątkowych użytkownika wieczystego w zakresie prawnej weryfikacji

wysokości opłaty rocznej, określanej przez właścicieli gruntu, powołującego się

nawet na przepisy wprowadzające nową wysokość stawki procentowej opłaty

rocznej.

3. O ostatecznej wysokości (rozmiarze) opłaty rocznej z tytułu użytkowania

wieczystego decydują dwa kryteria: wysokość „stawki procentowej” (ustalonej ex

lege, art. 72 ust. 3 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. i art. 17b ust. 1 ustawy z dnia

19 października 1991 r.) i wartość nieruchomości obciążonej użytkowaniem

wieczystym (kryterium prawne i kryterium ekonomiczne). Przepisy ustawy mogą

wskazywać na sposób ustalania wartości nieruchomości dla celów obliczenia opłaty

rocznej (por. art. 67 ustawy z 1997 r., i art. 30 ustawy z 1991 r.). Informacja

o ustalonej wartości nieruchomości powinna być dołączana do wypowiedzenia

opłaty rocznej (zawiadomienia o jej zmianie, art. 78 ust. 1 ustawy z 1997 r. i art. 17b

ust. 2a ustawy z 1991 r.). O wysokości „stawki procentowej” decydują

skatalogowane ustawowo ogólnie cele, na jakie oddano nieruchomość

w użytkowanie wieczyste.

Z ustaleń faktycznych dokonanych w rozpoznawanej sprawie wynika to,

że nowa wysokość opłaty rocznej za okres objęty pozwem spowodowana została

wzrostem ceny nieruchomości (jej wartości) i zmianą wysokości stawki

procentowej określonej w art. 17b ust. 1 pkt 3 ustawy z 1991 r. (z 1% do 3%).

Powstaje w związku z tym kwestia przedmiotowego zakresu wspomnianej

procedury aktualizacyjnej (pkt 2 uzasadnienia).

Jeżeli w przepisie art. 78 ust. 1 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. wspomina

się ogólnie o „aktualizacji opłaty rocznej”, „wypowiedzeniu wysokości

dotychczasowej opłaty” i przesłaniu „oferty przyjęcia jej nowej wysokości” (podobnie

też w art. 17b ust. 2a ustawy z 1991 r.), to z pewnością procedurą aktualizacyjną

objęte są dwa wspomniane kryteria wyznaczające ostateczny rozmiar opłaty

rocznej. Stanowisko takie prezentowane jest już także w orzecznictwie Sądu

Najwyższego (por. np. uzasadnienie wyroku Sądu Najwyższego z dnia 15 lutego

2008 r., I CSK 418.07, niepubl.; przyjęto tam trafnie, że przedmiotem sporu przed

7

sądem „może być zarówno sama zasadność zmiany stawki rocznej, jak i jej

wysokość oraz wysokość stawki procentowej, a także okres obowiązywania nowej

stawki lub opłaty”, ponieważ chodzi tu o zasadniczy element umowy o użytkowanie

wieczyste). Oznacza to, że bez przeprowadzenia przewidzianej w art. 17b ust. 2a

ustawy z 1991 r. i art. 78-81 ustawy z 1997 r. procedury aktualizacyjnej

użytkownika wieczystego nie może wiązać wysokość opłaty rocznej z tytułu

użytkowania wieczystego, nawet wówczas, gdy ex lege zmianie uległa stawka

procentowa tej opłaty w okresie trwania prawa użytkowania wieczystego. Takiego

związania nie przesądza, oczywiście, treść art. 238 k.c., który stwierdza jedynie

obowiązek zapłaty rocznej w ramach istniejącego stosunku prawno-rzeczowego

i umowy o oddanie gruntu w użytkowanie wieczyste.

Powoływanie się przez Agencję na oceny prawne zawarte

w uzasadnieniu wyroku Sądu Najwyższego z dnia 8 maja 2008 r., V CSK 569/09

(Biuletyn SN z 2008 r., z. 7, z. 11) w celu uzasadnienia stanowiska o konieczności

„zastosowania przez Sąd nowej stawki (procentowej) z urzędu” (s. 6 skargi),

należy uznać za nietrafne, ponieważ – jak wynika z uzasadnienia tego

rozstrzygnięcia i wyeksponowanej tezy – w powołanej sprawie doszło wcześniej do

zainicjowania stosownego postępowania aktualizacyjnego w wyniku

„wypowiedzenia dotychczasowej stawki procentowej opłaty rocznej.

Sąd Apelacyjny trafnie przyjął, że zapłata przez stronę pozwaną opłaty

rocznej w rozmiarze wskazanym przez Agencję za okres wcześniejszy nie

świadczy o uznaniu roszczenia pieniężnego objętego sporem (art. 123 § 1 pkt 2

k.c.). Niezależnie od tego, nawet przyjęcie uznania roszczenia powodowej Agencji

we wspomnianym zakresie nie wywołuje skutku w postaci obowiązku zapłaty

rocznej opłaty w nowej wysokości za okres objęty pozwem z racji deklaratoryjnego

charakteru uznania.

Z przedstawionych względów nietrafne okazały się także wszystkie

wskazane w skardze kasacyjnej zarzuty naruszenia prawa materialnego. W tej

sytuacji należało oddalić skargę kasacyjną jako nieuzasadnioną (art. 39814

k.p.c.).