I PK 151/10

Sygn. akt I PK 151/10

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 26 stycznia 2011 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Józef Iwulski (przewodniczący)

SSN Bogusław Cudowski (sprawozdawca)

SSA Krzysztof Staryk

w sprawie z powództwa Leszka B.

przeciwko Spółce Energetycznej "J." Spółce Akcyjnej

o przywrócenie do pracy, odszkodowanie, wynagrodzenie za czas pozostawania

bez pracy,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 26 stycznia 2011 r.,

skargi kasacyjnej powoda od wyroku Sądu Okręgowego - Sądu Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych

z dnia 4 marca 2010 r.,

oddala skargę kasacyjną i przyznaje od powoda na rzecz

strony pozwanej 1350 zł (tysiąc trzysta pięćdziesiąt) tytułem

zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.

2

Uzasadnienie

Leszek B. wniósł pozew przeciwko Spółce Energetycznej J. S. A., w którym

domagał się przywrócenie do pracy na dotychczasowym stanowisku zastępcy

prezesa zarządu - dyrektora ds. remontów i zakupów, zasądzenia odszkodowania z

tytułu wynagrodzenia za czas pozostawania bez pracy w wysokości 11 951 zł brutto

za każdy miesiąc z ustawowymi odsetkami oraz kosztów postępowania. W

uzasadnieniu pozwu zakwestionowano prawidłowość wypowiedzenia umowy o

pracę. Wypowiedzenie naruszało art. 39 k.p. Powód zarzucił, że wskazana w

wypowiedzeniu przyczyna odwołania go z funkcji zastępcy prezesa nie jest

rzeczywista. Pismem z 25 marca 2009 r. powód sprecyzował żądanie pozwu w ten

sposób, że oprócz przywrócenia do pracy na dotychczasowych warunkach pracy i

płacy oraz zasądzenia na jego rzecz wynagrodzenia za czas pozostawania bez

pracy alternatywnie domagał się zasądzenia odszkodowania za okres od 11

stycznia 2009 r. do 30 czerwca 2010 r., powołując się na wyrok TK z 27 listopada

2007 r., SK 18/05. W jego opinii wyrok TK miałby uzasadniać żądanie zasądzenia

odszkodowania ponad 3-miesięczny limit z art.50 § 3 k.p. i art. 58 k.p.

Sąd Rejonowy wyrokiem z 24 września 2009 r. zasądził od pozwanej 35

853,63 zł tytułem odszkodowania za niezgodne z prawem rozwiązanie umowy o

pracę oraz 2 379,19 złotych tytułem zwrotu kosztów procesu, oddalając powództwo

w pozostałej części. Sąd ustalił, że powód na podstawie umowy o pracę z 19

grudnia 2007 r. został zatrudniony u pozwanej na stanowisku zastępcy prezesa

zarządu – dyrektora ds. remontów i zakupów do czasu powołania tegoż zastępcy

nie później jednak niż do 18 marca 2008 r. 26 lutego 2008 r. strony zawarły kolejną

umowę o pracę na czas określony, na podstawie której powód miał pełnić te same

obowiązki do dnia odbycia zwyczajnego walnego zgromadzenia spółki

zatwierdzającego sprawozdanie finansowe za 2009 r. 12 sierpnia 2008 r. powód

został odwołany ze stanowiska uchwałą zgromadzenia akcjonariuszy z 11 sierpnia

2008 r. 23 grudnia 2008 r. złożono powodowi wypowiedzeniu umowy o pracę z

zachowaniem dwutygodniowego okresu wypowiedzenia, wskazując jako przyczynę

odwołanie z funkcji zastępcy prezesa. Jako podstawę wskazano § 9 ust. 2 umowy o

3

pracę – klauzulę wypwoiedzenia (art. 33 k.p.). Miesięczne wynagrodzenie powoda

wynosiło 11 951,21 zł. Powód z dniem 1 marca 2009 r. uzyskał uprawnienia

emerytalne. Sąd w uzasadnieniu stwierdził, że skoro strony łączyła umowa o pracę

zawarta na czas oznaczony dłuższy niż 6 miesięcy, to stosownie mogły one

przewidzieć dopuszczalność jej rozwiązania za wypowiedzeniem (§ 9 ust. 2 umowy

o pracę). Takie postanowienie jest ważne (art. 18 k.p.), ponieważ § 9 ust. 2 umowy

o pracę przewidywał możliwość rozwiązania umowy o pracę przez pracodawcę za

dwutygodniowym wypowiedzeniem jedynie w przypadku odwołania powoda z

zajmowanego stanowiska z innych przyczyn niż wymienione w § 9 ust. 1 umowy tj.

dających podstawę do rozwiązania umowy o pracę bez wypowiedzenia. Taka

klauzula umowna było dla powoda korzystna, ponieważ określała tylko jedną

przyczynę wypowiedzenia. Ponadto powód wyraził zgodę na treść tego

postanowienia. Wypowiedzenie umowy powoda nastąpiło jednak z naruszeniem

art. 39 k.p., co uzasadniało przyznanie odszkodowania w wysokości określonej w

art. 50 § 4 k.p. W pozostałym zakresie oddalono powództwo jako bezzasadne. Brak

było podstaw do zasądzenia odszkodowania za dalszy okres pozostawania bez

pracy. Wskazany przez powoda wyrok TK dotyczy odszkodowania z art. 58 k.p.,

którego nie stosuje się w sprawie.

Od wyroku apelację wniosły obie strony. Powód kwestionował

rozstrzygnięcie w części oddalającej roszczenie o przywrócenie do pracy i

przyznanie wynagrodzenia za czas pozostawania bez pracy oraz oddalającej

roszczenie o odszkodowania ponad zasądzoną kwotę. Zarzucił przede wszystkim

naruszenie prawa materialnego art. 18 k.p., art. 33 k.p. i art. 50 k.p. poprzez

przyjęcie, że umowa o pracę w części dopuszczającej jednostronne wypowiedzenie

umowy o pracę jest ważna oraz poprzez przyznanie powodowi odszkodowania

jedynie w wysokości 3-miesięcznego wynagrodzenia. Pozwany zaskarżył wyrok w

całości i zarzucił naruszenie art. 233 § 1 k.p.c. oraz art. 39 k.p.

Sąd Okręgowy Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych wyrokiem z 2 marca

2010 r. oddalił apelację powoda, zmienił zaskarżony wyrok w pkt. 3 z apelacji

pozwanej w ten sposób, że koszty zastępstwa procesowego wzajemnie zniósł,

oddalił apelację pozwanej w pozostałej części, zniósł wzajemnie pomiędzy stronami

koszty zastępstwa procesowego za II instancję. W uzasadnieniu wyroku

4

podkreślono przede wszystkim, że klauzula przewidująca wcześniejsze rozwiązanie

umowy terminowej, która umożliwia wcześniejsze rozwiązanie stosunku pracy

jedynie przez pracodawcę z pewnością nie korzystna dla pracownika powoda. Taki

kształt klauzuli w efekcie doprowadził do niekorzystnego dla powoda

ukształtowania jego sytuacji przez pozbawienie go zatrudnienia przed nadejściem

terminu określonego w umowie. Pracownik nie miał podobnego uprawnienia. W

konsekwencji klauzula dopuszczająca wypowiedzenie umowy o pracę na czas

określony zgodnie z art. 18 § 2 k.p. jest nieważna. Rozwiązanie umowy o pracę z

powodem nastąpiło zatem na podstawie nieważnego postanowienia umownego,

tym samym z naruszeniem przepisów. Art. 50 § 3 k.p. uzasadnia w takim

przypadku przyznanie jedynie odszkodowania. Przepis nie przewiduje przywrócenia

do pracy. Sąd stwierdził, że Sąd Rejonowy prawidłowo ocenił, że pracownik jest

objęty dyspozycją art. 39 k.p. Podniesiono również, że nie ma podstaw do

stosowania w sprawie art. 47 k.p., art. 471

k.p. i art. 58 k.p., w zakresie określania

wysokości odszkodowania. Przepisy te dotyczą uprawnień pracownika w razie

wypowiadanie umów bezterminowych oraz uprawnień pracownika w razie

rozwiązania w trybie natychmiastowym.

Wyrok w części oddalającej apelację powoda oraz orzekającego o kosztach

postępowania apelacyjnego powód zaskarżył skargą kasacyjną. Jako podstawę

skargi wskazano naruszenie przepisów prawa materialnego – art. 50 § 3-4 k.p.

poprzez ich niewłaściwe zastosowanie. Błędnie przyjęto, że wskazane przepisy

znajdują zastosowanie w odniesieniu do roszczeń powoda związanych z

naruszającym przepisy k.p. rozwiązaniem umowy o pracę z 26 lutego 2008 r. i są

podstawą przyznania powodowi odszkodowania w wysokości 3-miesięcznego

wynagrodzenia. W konsekwencji bezzasadnie nie uwzględniono apelacji powoda.

Jako okoliczność uzasadniającą przyjęcie skargi do rozpoznania wskazano

na potrzebę wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub

wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów. Należy bowiem rozstrzygnąć,

czy art. 50 § 3-4 k.p. znajdują zastosowanie w przypadku wypowiedzenia umów o

pracę, w których nie przewidziano możliwości wypowiedzenia.

Wniesiono o uchylenie wyroku Sądu II instancji w zaskarżonej części oraz

przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu do ponownego rozpoznania i

5

rozstrzygnięcia o kosztach postępowania, zasądzenie od strony pozwanej kosztów

postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm

przepisanych, zwolnienie powoda od kosztów sądowych w zakresie obowiązku

uiszczenia opłaty sądowej od skargi kasacyjnej.

W uzasadnieniu skargi podniesiono, że Sąd Okręgowy bezzasadnie przyjął,

że podstawę zasądzenia na rzecz powoda odszkodowania powinien być art. 50 § 3

i § 4 k.p. § 9 ust. 2 umowy o pracę z 26 lutego 2008 r. dopuszczający możliwość

jednostronnego rozwiązania umowy o pracę za wypowiedzeniem dokonanym przez

pracodawcę był nieważny (art. 18 § 2 k.p.). Łącząca strony procesu umowa o pracę

nie przewidywała więc możliwości jej wcześniejszego rozwiązania.

Z powołaniem się na argumentację z uzasadnienia wyroku Sądu

Najwyższego z 5 listopada 1998 r., I PKN 414/98, OSNP 1999/24/779 (Przepis art.

50 § 3 i 4 KP nie ma zastosowania w razie wypowiedzenia przez pracodawcę

umowy terminowej, w której strony nie zastrzegły możliwości takiego sposobu jej

rozwiązania (art. 33 w związku z art. 30 § 1 pkt 4 KP). W takiej sytuacji

pracownikowi przysługują roszczenia określone w art. 56 w związku z art. 59 KP),

stwierdzono, że Sąd rozważając przysługujące pracownikowi uprawnienia związane

w wadliwym rozwiązaniem umowy o pracę, powinien odwołać się do przepisów

regulujących uprawnienia pracownika w razie niezgodnego z prawem rozwiązania

przez pracodawcę umowy o pracę bez wypowiedzenia (w szczególności do art. 56

k.p. i art. 57 § 2 k.p.) a nie do art. 50 § 3-4 k.p. Sąd powinien był więc zmienić

wyrok Sądu Rejonowego i orzec o przywróceniu powoda do pracy i zasądzić

wynagrodzenie za cały okres pozostawania bez pracy. Alternatywnie (art. 4771

k.p.c.) Sąd powinien orzec o odszkodowaniu w wysokości wynagrodzenia

przysługującego za okres, do którego umowa o pracę miała trwać, bez stosowania

limitu 3-miesięcznego wynagrodzenia. W tym zakresie skarżący powołał się na

wyrok Sądu Najwyższego z 17 sierpnia 2006 r., III PK 53/06, OSNP 2007/17-

18/245, w którym stwierdzono, że odwołanemu członkowi zarządu spółki

kapitałowej, zatrudnionemu na tym stanowisku na podstawie umowy o pracę, którą

rozwiązano sprzecznie z prawem, nie przysługuje roszczenie o przywrócenie do

pracy. Jeżeli podlegał on szczególnej ochronie, to ma prawo do odszkodowania w

wysokości równej wynagrodzeniu za czas pozostawania bez pracy w razie

6

przywrócenia do pracy, lecz nie niższego niż określone w art. 471

k.p. (art. 203 § 1

k.s.h., art. 45 § 1 i art. 47 k.p.).

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna powoda okazała się nie mieć uzasadnionych podstaw.

Zasadniczym zarzutem skargi kasacyjnej było naruszenie art. 50 § 3 i 4 k.p.

Zdaniem skarżącego w sprawie wystąpiła też potrzeba wykładni przepisów

budzących poważne wątpliwości w orzecznictwie sądów powszechnych.

Ustalenia faktyczne dokonane przez sądy obu instancji nie budzą

wątpliwości. Powód był zatrudniony na podstawie umowy na czas określony

dłuższy niż 6 miesięcy. Był także objęty ochroną z art. 39 k.p. Umowa ta została

wypowiedziana na podstawie jej postanowienia, które upoważniało jedynie

pracodawcę do dokonania wypowiedzenia. Sąd Okręgowy przyjął, że

postanowienie to jest nieważne z mocy art. 18 k.p. Następnie zaś, że

wypowiedzenie zostało dokonane z naruszeniem przepisów o wypowiadaniu

umowy na czas określony i przyznał odszkodowanie w oparciu o art. 50 § 3 i 4 k.p.

W tej sytuacji należy stwierdzić, że zgodnie z art. 33 k.p. umowa na czas

określony może być wypowiedziana jeżeli została zawarta na czas dłuższy niż 6

miesięcy i strony przewidziały dopuszczalność jej wcześniejszego rozwiązania za

dwutygodniowym wypowiedzeniem. Oba powyższe warunki muszą być spełnione

łącznie.

Ustalenie, czy zostały spełnione warunki wypowiedzenia umowy na czas

określony ma zasadnicze znaczenie dla określenia podstawy ewentualnych

roszczeń pracowniczych związanych z naruszeniem przepisów o wypowiadaniu

tego rodzaju umowy o pracę. Problem ten komplikuje się dodatkowo w przypadku

zatrudnienia umownego członka zarządu spółki kapitałowej, który był objęty

ochroną szczególną.

Problem roszczeń pracowniczych w związku z wypowiedzeniem umowy na

czas określony był wielokrotnie rozstrzygany przez Sąd Najwyższy. Podstawowym

problem wymagającym rozstrzygnięcia jest kwalifikacja art. 33 k.p. Chodzi tu o to,

czy przepis ten jest przepisem o wypowiadaniu umów na czas określony w

7

rozumieniu art. 50 § 3 k.p. W orzecznictwie Sądu Najwyższego problem powyższy

wzbudza poważne kontrowersje. Przyjmowano bowiem, że art. 33 k.p. stanowi

przepis o wypowiadaniu umów o pracę na czas określony w rozumieniu art. 50 § 3

k.p. (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 3 grudnia 2009 r., II PK 142/09, Monitor

Prawa Pracy 2010, nr 8, s. 421). Natomiast w wyroku z dnia 5 listopada 1998 r., I

PKN 414/98, OSP 1999, nr 24, poz. 779 rozstrzygnięto, że przepis art. 50 § 3 i 4

k.p. nie ma zastosowania w razie wypowiedzenia umowy terminowej, w której

strony nie zastrzegły możliwości takiego sposobu jej rozwiązania (art. 33 w związku

z art. 30 § 1 pkt 4 k.p.)W takiej sytuacji pracownikowi przysługują roszczenia

określone w art. 56 w związku z art. 59 k.p. Na ten właśnie pogląd powołuje się

skarżący (mylnie powołując to orzeczenie jako I PKN 404/99) w celu uzasadnienia

potrzeby zastosowania przepisów art. 56 i 57 § 2 k.p., jako podstawy roszczeń

powoda.

Odrębnym zagadnieniem jest ocena zasadności roszczenia o przywrócenie

do pracy odwołanego członka zarządu spółki kapitałowej, którego umowę o pracę

rozwiązano sprzecznie z prawem (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 17 sierpnia

2006 r., III PK 53/06, OSNP 2007, nr 17, poz. 245, który wzbudził zastrzeżenia

doktryny prawa pracy).

W związku z powyższym konieczne jest rozstrzygnięcie o tym, czy umowa o

pracę powoda zawierała ważne postanowienie o dopuszczalności jej

wypowiedzenia. Należy przyjąć, że postanowienie umowne przewidujące

możliwość wypowiedzenia umowy na czas określony jedynie w przypadku

odwołania powoda z zajmowanego stanowiska było dla powoda korzystne. W tej

sytuacji nie znajduje zastosowania przepis art. 18 § 2 k.p. Można nawet byłoby

rozważać, czy postanowienie to jest nieważne w zakresie w jakim nie przewidywało

możliwości dokonania wypowiedzenia przez pracownika. W okolicznościach

faktycznych sprawy pozostaje to jednak bez wpływu na jej rozstrzygnięcie. Tak

więc należy ostatecznie stwierdzić, że zostały w tym przypadku spełnione oba

warunki dopuszczalności wypowiedzenia umowy na czas określony, które są

przewidziane w art. 33 k.p.

W tym stanie rzeczy należało uznać, że wypowiedzenie umowy o pracę

powodowi naruszyło jedynie przepis art. 39 k.p.

8

Na podstawie przyjętych wyżej ustaleń można więc stwierdzić, że naruszony

został przepis o wypowiadaniu umów zawartych na czas określony (art. 50 § 3

k.p.). tak więc podstawę wyliczenia, przysługującemu powodowi, odszkodowania

stanowić musi przepis art. 50 § 4 k.p. Z takim też sposobem jego obliczenia zgodził

się Sąd Okręgowy w zaskarżonym skargą kasacyjną wyroku.

Ostatecznie należy stwierdzić, że pomimo nietrafnego uzasadnienia wyrok

Sądu Okręgowego odpowiada prawu, a zarzuty skargi kasacyjnej okazały się

nieuzasadnione. W stanie faktycznym sprawy nie wystąpiła także potrzeba

dokonania wykładni przepisów budzących poważne wątpliwości w orzecznictwie.

Problem ten zaistniałby niewątpliwie, gdyby umowa stron nie przewidywała

możliwości jej wcześniejszego wypowiedzenia.

Z tych względów, na podstawie art. 39814

k.p.c., orzeczono jak w

sentencji wyroku.