IV CSK 273/10

Sygn. akt IV CSK 273/10

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 26 stycznia 2011 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Mirosława Wysocka (przewodniczący)

SSN Marian Kocon

SSN Iwona Koper (sprawozdawca)

Protokolant Katarzyna Jóskowiak

w sprawie z powództwa Syndyka masy upadłości "A."

Spółki z o.o. w G.

przeciwko "P. A." Spółce z o.o. w W. i A. Bank AG

w Wiesbaden (Niemcy)

o zwolnienie od egzekucji,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej

w dniu 26 stycznia 2011 r.,

skargi kasacyjnej strony powodowej

od wyroku Sądu Apelacyjnego […]

z dnia 28 sierpnia 2009 r.,

oddala skargę kasacyjną;

zasądza od powoda na rzecz każdego z pozwanych kwotę

5400 zł (pięć tysięcy czterysta) tytułem kosztów postępowania

kasacyjnego.

2

Uzasadnienie

W pozwie skierowanym przeciwko pozwanym P. A. spółce z o.o. i A. BANK

AG z siedzibą w Wiesbaden powód - Syndyk masy upadłości A. spółki z o.o.

wystąpił, na podstawie art. 841 k.p.c., o zwolnienie od egzekucji udziału

wynoszącego 9/10 części w prawie użytkowania wieczystego nieruchomości

gruntowej położonej w G. przy ul P. i udziału wynoszącego 29.484/100.000 części

w prawie użytkowania wieczystego nieruchomości gruntowej położnej w G. przy ul.

P. oraz takiego samego udziału w prawie własności budynków stanowiących

odrębną nieruchomość, zajętych przez komornika sądowego w sprawie

egzekucyjnej z wniosku A. BANK przeciwko P. A.

Oddalając powództwo Sąd Okręgowy ustalił, że pozwana Spółka P. A.

nabyła prawa do opisanych w pozwie nieruchomości na podstawie dwóch umów

przenoszących użytkowanie wieczyste i własność budynków zawartych przed

ogłoszeniem upadłości A. w dniu 12 września 2000 r. Obie umowy zostały uznane

za bezskuteczne w stosunku do Masy Upadłości A. prawomocnym wyrokiem Sądu

Okręgowego z dnia 23 grudnia 2002 r. Pozwany Bank, jako kredytodawca, zawarł

w dniu 7 grudnia 1999 r. ze Spółką P. A., jako kredytobiorcą, umowę kredytową, na

podstawie której Spółka otrzymała kredyt w kwocie 8.700.000 EUR. Spółka

ustanowiła na rzecz Banku hipoteki na przedmiotowych nieruchomościach,

zabezpieczające spłatę kredytu. Wyrokami Sądu Okręgowego z dnia 10 kwietnia

2006 r. i Sądu Apelacyjnego dnia 28 listopada 2006 r. orzeczony został obowiązek

wydania Syndykowi Masy Upadłości A.G.I.B przez Spółkę PROJEKT ALFA

udziałów w prawach do przedmiotowych nieruchomości nabytych wcześniej od A.

Z uwagi na zaprzestanie spłaty kredytu przez Spółkę P. A. pozwany Bank wystąpił

w dniu 21 listopada 2007 r. o wszczęcie przeciwko dłużnikowi egzekucji z

przedmiotowych nieruchomości, celem zrealizowania przysługujących mu hipotek.

W ramach egzekucji dokonano zajęcia tych nieruchomości na rzecz pozwanego

Banku. Sąd Rejonowy odmówił wpisania wierzytelności pozwanego Banku w

stosunku do Spółki P. A. na listę wierzytelności A., a następnie oddalił sprzeciw

pozwanego Banku od tego postanowienia. Sąd Okręgowy rozpoznając sprawę na

3

skutek zażalenia wierzyciela na postanowienie Sądu Rejonowego o oddaleniu

sprzeciwu przedstawił Sądowi Najwyższemu zagadnienie prawne, w

rozstrzygnięciu którego Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 22 stycznia 2009 r., III

CZP 134/08 (OSNC 2009, nr 12, poz. 161) przyjął, że w razie uznania na podstawie

art. 527 k.c. za bezskuteczną, wobec masy upadłości zbywcy, czynności prawnej

zbycia nieruchomości, pozostaje w mocy obciążenie nieruchomości hipoteką

ustanowioną po dacie dokonania tej czynności, a wierzyciel hipoteczny może żądać

zaspokojenia swoich należności w postępowaniu upadłościowym, stosownie do art.

204 § 1 pkt 2 b rozporządzenia Prezydenta RP z dnia 24 października 1934 r. –

Prawo upadłościowe (Dz. U. z 1991 r., Nr 118, poz. 512 ze zm. – dalej jako pr. up.).

W tak ustalonym w stanie faktycznym Sąd Okręgowy uznał powództwo za

nieuzasadnione. W ocenie tego Sądu nie zostały spełnione przesłanki

zastosowania art. 841 § 1 k.p.c. gdyż powód nie wykazał, że pozwany Bank nie ma

prawa zaspokoić się z zajętych nieruchomości ze względu na przysługujące

powodowi do nich prawo podmiotowe, które doznaje ochrony w egzekucji.

Ocenę prawną wniesionego powództwa oparł Sąd Okręgowy, z uwagi na

datę ogłoszenia upadłości A. (art. 536 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. – Prawo

upadłościowe i naprawcze, Dz. U. Nr 60, poz. 535 ze zm.), na przepisach prawa

upadłościowego z 1934 r. Analizując jego art. 59 stwierdził, że funkcją tego

przepisu nie jest wykreowanie nowego stosunku cywilnoprawnego, który tworzyłby

dla syndyka tytuł materialnoprawny do władania rzeczą, lecz umożliwienie

zaspokojenia wierzycieli w postępowaniu upadłościowym. W konsekwencji nie

podzielił zapatrywania powoda, że na podstawie wyroków stwierdzających

bezskuteczność względną umów, na podstawie których pozwana Spółka nabyła on

od Spółki A., przed jej upadłością prawa do nieruchomości, przedmioty tych umów

odzyskały w relacji do masy status składnika majątku upadłego, nastąpiła bowiem

restytucja tego, co ubyło z jego majątku. W oparciu o art. 63 pr. upadł. sformułował

wniosek, że dopuszczalne jest prowadzenie egzekucji skierowanej do przedmiotu

zabezpieczenia rzeczowego, nawet wchodzącego do masy upadłości. Stwierdził,

że nabycie przez Syndyka prawa zaspokajania się z przedmiotowych

nieruchomości nie ma wpływu na prawa pozwanego Banku. Bank może jako

wierzyciel hipoteczny wpisany do księgi wieczystej, na podstawie art. 65 ustawy z

4

dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece (tekst jedn. Dz. U. 2001 r., Nr

124, poz. 1361 – dalej u.k.w.h.), zaspokoić się z przedmiotu hipoteki z

pierwszeństwem przed wierzycielami osobistymi i rzeczowymi w niższym stopniu

pierwszeństwa, bez względu na to czyją własność ten przedmiot stanowi.

Orzeczenie o stwierdzeniu bezskuteczności prawnej czynności rozporządzenia

nieruchomością obejmuje bowiem jedynie tę czynność, a nie następcze

ustanowienie na niej hipoteki. Nie podzielił stanowiska powoda, że art. 59 pr. up.

daje wierzycielom upadłego prawo zaspokojenia się z majątku pozwanej spółki P.

A., przed jej wierzycielami hipotecznymi. Należność wierzyciela pauliańskiego ma

bowiem co do zasady pierwszeństwo przed należnościami innych wierzycieli,

jednak art. 532 k.c. nie wyłącza przepisów o pierwszeństwie praw ujawnionych w

księdze wieczystej, bądź w rejestrze. W okolicznościach sprawy prawo wierzyciela

wynikające ze skargi pauliańskiej jest prawem względnym skutecznym jedynie

między Syndykiem i Spółką P. A.

Zaskarżonym obecnie wyrokiem Sąd Apelacyjny oddalił apelację powoda od

wyroku Sądu Okręgowego.

Sąd Apelacyjny podzielił ustalenia faktyczne Sądu pierwszej instancji,

uzupełniając je ustaleniem, że Sąd Rejonowy postanowieniem z dnia 24 lipca 2007

r. zmienił postanowienie sędziego komisarza przez uznanie w kat. 2b wierzytelność

pozwanego Banku w zakresie kwot 366.770,69 EUR – odsetek umownych,

1.270.556,12 EUR - odsetek ustawowych i dalszych kwot z tytułu kosztów

dochodzenia praw. Zaakceptował dokonaną przez Sąd Okręgowy ocenę skutków

uznania bezskuteczności czynności prawnych - na podstawie art. 531 § 2 k.c. w

zw. z art. 56 pr. up. - dla wejścia do masy upadłości składników majątkowych

będących ich przedmiotem oraz podzielił stanowisko tego Sądu, że art. 63 pr. up.

nie stoi na przeszkodzie prowadzeniu egzekucji przeciwko osobie trzeciej, jeżeli jej

czynność z upadłym została uznana za bezskuteczną w stosunku do masy.

Jako bezzasadne ocenił zarzuty naruszenia przepisów art. 150, 161 § 2, 204 i 205

pr. up., które odnoszą się do wierzycieli upadłego, podczas gdy powód jest

wierzycielem dłużnika pozwanego Banku. W zakresie wykładni art. 841 k.p.c. wraził

pogląd zgodny ze stanowiskiem Sądu Okręgowego, iż podstawę opartego na nim

powództwa może stanowić naruszenie praw podmiotowych bezwzględnych, a takim

5

prawem Syndyk nie dysponuje, zaś jego prawo ze skargi pauliańskiej jest

skuteczne tylko między nim i dłużnikiem - pozwaną Spółka PROJEKT ALFA.

Wniesiona przez powoda skarga kasacyjna oparta została na zarzutach

naruszenia art. 63 § 1 pr. up. przez błędną wykładnię, art. 150, 161 § 2, 162 § 1,

204 i 205 pr. up. przez przyjęcie, że egzekucja prowadzona przez pozwany Bank

była dopuszczalna pomimo, że wyłączną drogą dochodzenia przez wierzyciela

zaspokojenia należności w postępowaniu upadłościowym, w sytuacji zgłoszenia

przez niego wierzytelności i uznania jej w postępowaniu upadłościowym, jest tryb

opisany w tych przepisach oraz art. 841 § 1 k.p.c. przez niewłaściwe zastosowanie

i przyjęcie braku przesłanki w postaci naruszenia przez czynność egzekucyjną

prawa o charakterze podmiotowym przysługującego powodowi

Skarżący wnosił o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy

Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach

postępowania kasacyjnego, albo uchylenie wyroku i orzeczenie co do istoty sprawy

przez uwzględnienie powództwa i zasądzenie kosztów postępowania.

W piśmie określonym jako uzupełnienie skargi kasacyjnej złożonym

w Sądzie Apelacyjnym w dniu 20 lipca 2010 r., tj. po upływie terminu do wniesienia

skargi, powód z powołaniem się na nowy fakt przeniesienia przez pozwany Bank

swoich uprawnień z tytułu hipoteki w drodze przelewu na inny podmiot, jeszcze

przed datą wyroku Sądu pierwszej instancji zarzucił, że utracił on tym samym

legitymacje w tym postępowaniu, a nadto, iż nie będąc wierzycielem nie miał prawa

prowadzić egzekucji.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Niedopuszczalne jest rozszerzenie podstawy kasacyjnej po upływie terminu

do złożenia skargi kasacyjnej, ani też – zgodnie z art. 39813

§ 2 k.p.c. - powołanie

w postępowaniu kasacyjnym nowych faktów i dowodów. Nie może więc odnieść

skutku uzupełnienie podstaw wniesionej skargi nowymi twierdzeniami i zarzutami

zawartymi w piśmie powoda z dnia 20 lipca 2010 r.

Pozostałe, przytoczone w skardze zarzuty, oparte na podstawie naruszenia

prawa materialnego, w której mieści się również błędnie zakwalifikowany przez

skarżącego, jako wywodzący się z podstawy naruszenia przepisów postępowania,

6

zarzut obrazy art. 841 § 1 k.p.c., stanowią ponowienie wcześniejszych zarzutów

apelacyjnych i ich uzasadnienia.

Najdalej idącym, z uwagi na swój charakter - ogólny, a równocześnie

następczy w stosunku do pozostałych zarzutów skargi - jest zarzut naruszenia art.

841 § 1 k.p.c. zmierzający do wykazania bezzasadności odmowy udzielenia

powodowi, jako osobie trzeciej w rozumieniu tego przepisu, ochrony prawnej przez

niewyłączenie spod egzekucji udziałów w prawach do przedmiotowych

nieruchomości mimo, iż egzekucja - jak podnosi - narusza jego prawo do tych

udziałów, które weszły w skład masy upadłości w konsekwencji wyroku

nakazującego Spółce P. A. ich wydanie powodowi.

Trafnie jednak uznał Sąd Okręgowy, a Sąd Apelacyjny stanowisko to

zaaprobował, że przepis art. 59 pr. up. ma znaczenie egzekucyjne, a przekazanie

do masy upadłości przedmiotu majątkowego służyć ma jedynie umożliwieniu

zaspokojenia z niego wierzycieli w postępowaniu upadłościowym, przy zachowaniu

zasady równomierności ich zaspokojenia. Orzeczenie o bezskuteczności umów

sprzedaży, w okolicznościach sprawy, nie wywołało więc w stosunku do masy

upadłości skutku w postaci zwrotnego przeniesienia własności udziałów

w nieruchomości (tak SN w wyrokach z dnia 14 maja 2004 r., IV CK 303/03 Lex nr

603792 nie publ. z dnia 4 marca 2008 r., IV CSK 465/07 Lex nr 376399,

uzasadnienie uchwały SN z dnia 22 listopada 2007 r., III CZP 97/07, OSNC 2008,

nr 11, poz. 127). Następstwem wyroku Sądu Okręgowego z dnia 23 grudnia 2002

r. było nabycie przez powoda praw egzekucyjnych skutecznych jedynie przeciwko

Spółce P. A., co pozostało bez wpływu na prawo pozwanego Banku jako

wierzyciela hipotecznego, który może przy tym na podstawie art. 65 u.k.w.h.

zaspokoić się z przedmiotu hipoteki, z pierwszeństwem przed wierzycielami

osobistymi i rzeczowymi w niższym stopniu pierwszeństwa, bez względu na to

czyją własność ten przedmiot stanowi. Zgodnie ze stanowiskiem wcześniej

powołanej uchwały Sądu Najwyższego z dnia 22 stycznia 2009 r., uznanie za

bezskuteczną wobec masy upadłości czynności zbycia nieruchomości nie

powoduje bezskuteczności obciążającej ją hipoteki ustanowionej po dniu zbycia

nieruchomości.

7

Tym samym nie doszło do zarzucanego w dalszej kolejności naruszenia art.

59 pr. up. przez jego błędną wykładnię, ani w konsekwencji tego do naruszenia art.

841 § 1 k.p.c. przez odmowę jego zastosowania. Wobec niewykazania przez

powoda, że pozwany Bank nie ma prawa zaspokoić się z zajętych nieruchomości

ze względu na przysługujące powodowi do nich prawo podmiotowe , które doznaje

ochrony w egzekucji, wniesione powództwo prawidłowo zostało ocenione jako

nieuzasadnione.

Wbrew stanowisku skarżącego, w okolicznościach sprawy nie zachodzi

zbieg postępowań egzekucyjnego i upadłościowego, o którym jest mowa w art. 63

pr. up., powodujący obowiązek zawieszenia postępowania egzekucyjnego po

ogłoszeniu upadłości i jego umorzenie z mocy prawa po uprawomocnieniu się

postanowienia w tym przedmiocie. Upadły nie jest bowiem dłużnikiem osobistym

pozwanego Banku, a Bank poszukuje w prowadzonym postępowaniu

egzekucyjnym zaspokojenia swojej wierzytelności w stosunku do pozwanej Spółki

P. A., a nie przeciwko upadłemu.

W sytuacji, gdy pozwany nie jest wierzycielem upadłego, lecz pozwanej

Spółki i nie uzyskał takiego statusu w wyniku ujęcia jego wierzytelności na liście

upadłości, nie mają do niego zastosowania przepisy art. 150, 161 § 2, 162 § 1,

204 i 205 pr. up. Nie ma więc podstaw, by wyłączyć możliwość dochodzenia przez

niego zaspokojenia swoich roszczeń wobec innego niż upadły podmiotu w drodze

egzekucji z nieruchomości stanowiącej własność jego dłużnika.

Z tych względów, wniesiona bez usprawiedliwionej podstawy skarga

kasacyjna, podlegała oddaleniu stosownie do art. 39814

k.p.c. O kosztach

postępowania kasacyjnego orzeczono na podstawie art. 98 § 1 i 3, w zw. z ar. 391

§ 1 i art. 39821

k.p.c.

jz