I UZP 5/10

Uchwała z dnia 2 lutego 2011 r.

I UZP 5/10

Przewodniczący SSN Katarzyna Gonera, Sędzia SN Roman Kuczyński (spra-

wozdawca), Sędzia SA Krzysztof Staryk.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na w dniu 2 lutego 2011 r. sprawy z odwoła-

nia Barbary K. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych-Oddziałowi w Ł. o

zasiłek pogrzebowy, na skutek zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd

Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Łodzi postanowieniem z dnia 16

listopada 2010 r. [...]

„Czy uprawnionym podmiotom przysługuje prawo do zasiłku pogrzebowego w

razie śmierci osoby, o której mowa w art. 77 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 roku o

emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (tj. Dz.U. z 2009 r., Nr

153, poz. 1227) jeżeli podczas uroczystości pogrzebowych w obrządku religijnym

pochowano wyłącznie pukiel włosów zmarłego i jego rzeczy osobiste?"

p o d j ą ł uchwałę:

Koszty symbolicznego upamiętnienia osoby zmarłej, która pisemnym

oświadczeniem wyraziła wolę przekazania swoich zwłok publicznej uczelni me-

dycznej dla celów naukowych, są kosztami pogrzebu w rozumieniu art. 78 ust.

1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubez-

pieczeń Społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227 ze zm.) i

uzasadniają roszczenie o zasiłek pogrzebowy, o którym mowa w art. 77 ust.1

tej ustawy.

U z a s a d n i e n i e

Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Łodzi przy rozpo-

znawaniu apelacji od wyroku Sądu Rejonowego w Łodzi z 27 maja 2010 r., postano-

wieniem z dnia 16 listopada 2010 r. [...] przedstawił Sądowi Najwyższemu następują-

2

ce zagadnienie prawne budzące poważne wątpliwości: „Czy uprawnionym podmio-

tom przysługuje prawo do zasiłku pogrzebowego w razie śmierci osoby, o której

mowa w art. 77 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu

Ubezpieczeń Społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227), jeżeli

podczas uroczystości pogrzebowych w obrządku religijnym pochowano wyłącznie

pukiel włosów zmarłego i jego rzeczy osobiste?”

Przedstawione pytanie wyłoniło się w następującym stanie faktycznym. W dniu

26 marca 2009 r. zmarł mąż wnioskodawczyni, który 8 lutego 2007 r., poświadczo-

nym notarialnie oświadczeniem przekazał swoje ciało, na wypadek śmierci, na rzecz

Katedry Morfologii Zakładu Anatomii Prawidłowej i Klinicznej Uniwersytetu Medycz-

nego w Ł. Na prośbę żony odcięto i przekazano jej pukiel włosów zmarłego, zaś

ciało, zgodnie z jego wolą, przekazano placówce naukowej. W dniu 1 kwietnia 2009

r. została odprawiona msza żałobna w intencji zmarłego, a następnie na cmentarzu

odbyły się uroczystości pogrzebowe, w czasie których rodzina złożyła do grobu urnę

zawierającą pukiel włosów zmarłego oraz jego rzeczy osobiste.

Sąd zadający pytanie przedstawił trzy możliwe stanowiska: pierwsze - przyjęte

przez organ rentowy, zgodnie z którym zasiłek pogrzebowy nie przysługuje w sytu-

acji, gdy doszło do symbolicznego pogrzebu, a nie do pogrzebu zwyczajowo przyję-

tego, czyli takiego, w trakcie którego odbywa się pochówek zwłok. Organ rentowy

uważa, że nie może być mowy o pochówku zmarłego, którego zwłoki przekazano

uczelni do celów naukowych. Po spełnieniu tych celów, zwyczajowo do pochówku

zobowiązuje się placówka przyjmująca zwłoki. Tak więc nie może być prawa do za-

siłku pogrzebowego, gdyż nie pochowano zwłok zmarłego, a co za tym idzie, nie zo-

stały spełnione przesłanki z art. 78 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o eme-

ryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Organ rentowy stwierdził

również, że pukiel włosów nie może być traktowany na równi ze zwłokami; drugie -

przyjęte w zaskarżonym wyroku przez Sąd Rejonowy, zgodnie z którym pukiel wło-

sów zmarłego stanowi szczątki ludzkie. Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 7

grudnia 2001 r. w sprawie postępowania ze zwłokami i szczątkami ludzkimi (Dz.U. Nr

153, poz.1783 ze zm.) stanowi, że do postępowania ze szczątkami stosuje się od-

powiednio przepisy dotyczące postępowania ze zwłokami. Skoro tak, to pochowanie

pukla włosów zmarłego, jest w istocie pochowaniem szczątków ludzkich. Osoba,

która poniosła koszty pogrzebu, ma więc prawo do zasiłku pogrzebowego w pełnej

wysokości, bowiem świadczenie to ma charakter zryczałtowany; trzecie - za którym

3

opowiada się Sąd Okręgowy, zgodnie z którym uprawnionym podmiotom przysługuje

prawo do zasiłku pogrzebowego w razie śmierci osoby, o której mowa w art. 77

ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z FUS, pomimo że doszło

jedynie do pogrzebu symbolicznego, podczas którego do grobu złożono pukiel wło-

sów i rzeczy osobiste zmarłego. W ocenie Sądu Okręgowego nie ma żadnych pod-

staw do odmowy wypłacenia w takiej sytuacji zasiłku pogrzebowego. Bezsporne jest,

że doszło do ceremonii pogrzebowej, a ponieważ przepis art. 78 ust. 1 ustawy eme-

rytalnej wprost stanowi, że zasiłek pogrzebowy przysługuje osobie, która pokryła

koszty pogrzebu, zatem wnioskodawczyni spełniła wszelkie kryteria. Zdaniem Sądu

Okręgowego, brak definicji pojęcia „pogrzeb" w ustawie o emeryturach i rentach z

FUS pozwala na uznanie, że przepis art. 78 ust. 1 ustawy ma zastosowanie również

wówczas, gdy poniesiono koszty pogrzebu symbolicznego. Sąd Rejonowy, zmienia-

jąc zaskarżoną decyzję uznał, że szczątkami ludzkimi są włosy, a co za tym idzie, że

w przedmiotowej sprawie doszło do rytualnego pogrzebu z pochówkiem ludzkich

szczątków. Z powyższym stanowiskiem nie sposób się zgodzić. Definicja szczątków

ludzkich zawarta jest w rozporządzeniu Ministra Zdrowia z dnia 7 grudnia 2001 r. w

sprawie postępowania ze zwłokami i szczątkami ludzkimi. Zgodnie z § 8 ust. 1 pkt 3

szczątkami są części ciała ludzkiego, odłączone od całości i do postępowania z nimi

stosuje się odpowiednio przepisy dotyczące postępowania ze zwłokami. Wydaje się

niemożliwe przypisanie włosom ludzkim miana szczątków, bowiem z doświadczenia

życiowego jest wiadome, że wobec tego rodzaju martwych tkanek (bezspornie ludz-

kich) nie stosuje się procedur pochówku zwłok (patrz zakłady fryzjerskie). Podsu-

mowując Sąd Okręgowy skłania się ku stanowisku, że przepis art. 78 ust. 1 ustawy z

dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z FUS daje prawo do przyznania

zasiłku pogrzebowego również w sytuacji poniesienia kosztów pogrzebu symbolicz-

nego, podczas którego nie pochowano ani zwłok, ani ludzkich szczątków.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Kluczowe dla rozstrzygnięcia sformułowanego zagadnienia jest ustalenie

przesłanek nabycia prawa do zasiłku pogrzebowego. Miarodajne są w tym zakresie

art. 77-81 ustawy emerytalnej. W myśl wskazanych przepisów zasiłek pogrzebowy

jest jednorazowym świadczeniem przysługującym osobie w razie ziszczenia się ryzy-

ka śmierci i związanej z nią konieczności poniesienia kosztów pogrzebu. Wykładnia

4

gramatyczna wyrazu „osoba" nakazuje kwalifikować tu zarówno osoby fizyczne, jak i

prawne, jednak wydaje się, że zamysłem ustawodawcy było uwzględnienie tylko tych

pierwszych. Gdyby art. 78 ust. 1 miał dotyczyć również osób prawnych, nieuzasad-

nione byłoby wyłączenie niektórych z nich do odrębnej regulacji (art. 78 ust. 2). W

obrębie osób fizycznych (art. 78 ust. 1), nie zachodzi żadne pierwszeństwo krewnych

lub innych osób bliskich. Musi jedynie nastąpić pokrycie kosztów pogrzebu. Koszty

pogrzebu obejmują wydatki odpowiadające zwyczajom panującym w środowisku, do

którego zmarły należał. Do wydatków tych zalicza się: koszty przewiezienia zwłok do

miejsca ich pochowania, nabycia i urządzenia grobu, wystawienia nagrobka odpo-

wiadającego zwyczajom środowiska. Zgodnie z wyrokiem Sądu Najwyższego z dnia

7 marca 1969 r., II PR 641/68 (OSNCP 1970 nr 2, poz. 33), do kosztów pogrzebu

można zaliczyć umiarkowany wydatek poniesiony na zakup niezbędnej odzieży ża-

łobnej, której noszenie zarówno w czasie pogrzebu, jak i przez dłuższy czas po zgo-

nie osoby bliskiej jest zwyczajowo przyjęte w wielu środowiskach w naszym społe-

czeństwie. Z kolei w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 6 stycznia 1982 r., II CR

556/81 (Lex nr 8388) stwierdzono, że obowiązek zwrotu kosztów pogrzebu na pod-

stawie art. 446 § 1 k.c. obejmuje zwrot kosztów bezpośrednio z pogrzebem związa-

nych (przewóz zwłok, nabycie trumny, zakup miejsca na cmentarzu itp.), jak również

zwrot wydatków odpowiadających zwyczajom danego środowiska. Do tych wydatków

zalicza się koszt postawienia nagrobka (w granicach kosztów przeciętnych, jeżeli

nawet koszty rzeczywiste były znacznie wyższe), wydatki na wieńce, kwiaty, zakup

odzieży żałobnej, poczęstunek osób biorących udział w pogrzebie, przy uwzględnie-

niu okoliczności konkretnego przypadku. Przepisy ubezpieczeń społecznych okre-

ślające zasady przyznawania zasiłków pogrzebowych jednoznacznie (według art. 78

ust. 1 zasiłek pogrzebowy przysługuje osobie, która pokryła koszty pogrzebu) wska-

zują, że kwestię uprawnienia do zasiłku pogrzebowego powinno się rozstrzygać

uwzględniając przede wszystkim jego funkcję. Z punktu widzenia ryzyka socjalnego,

zasiłek pogrzebowy służy nie tyle ochronie na wypadek śmierci żywiciela (to ryzyko

objęte jest bowiem rentą rodzinną), ile ryzyka poniesienia kosztów pogrzebu, przy

czym podkreślić trzeba, że nie są to koszty związane wyłącznie z wąsko rozumianym

pochówkiem, a zatem złożeniem zwłok czy szczątków ludzkich do grobu. Mając po-

wyższe na uwadze nie jest zasadne zawężenie pojęcia „kosztów pogrzebu” do wą-

sko rozumianego pojęcia „pochówku”, którym posługuje się ustawa z dnia 31 stycz-

nia 1959 r. o cmentarzach i chowaniu zmarłych (jednolity tekst: Dz.U. z 2000 r. Nr 23,

5

poz. 295 ze zm., dalej nazywana ustawą o cmentarzach) oraz wydane na jej podsta-

wie odpowiednie rozporządzenia. Na podstawie ustawy o cmentarzach i chowaniu

zmarłych możliwe wydaje się uznanie istnienia prawa do zasiłku pogrzebowego w

sytuacji, gdy przyjmie się, że odcięte włosy są szczątkami ludzkimi. Z medycznego

punktu widzenia ciało ludzkie, to fizyczny komponent organizmu ludzkiego składający

się z: około 60 % wody, składników organicznych, czyli zbudowanych na bazie wę-

gla: lipidów, białek, węglowodanów i kwasów nukleinowych oraz składników nieorga-

nicznych. Nie ulega wątpliwości, że włosy są wytworem ciała ludzkiego z nim zwią-

zanym. W doktrynie prawa cywilnego, analizując kwestię, czy ciało ludzkie bądź jego

części mogą być uznane za przedmiot obrotu prawnego, stwierdza się jednoznacz-

nie, że włosy są tkankami ciała człowieka [W. Katner (w:) System prawa prywatnego,

Prawo cywilne - część ogólna, pod red. M. Safjana, Warszawa 2007, s. 1198; w ten

sposób także: M. Safjan: Prawo wobec ingerencji w naturę ludzkiej prokreacji, War-

szawa 1990 r., s. 223, który pisze o włosach jako „odłączonych od organizmu czę-

ściach ciała”]. Mogą być więc potraktowane jako części ciała ludzkiego, odłączone od

całości w rozumieniu § 8 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia. Również z medycznego punktu

widzenia należy stwierdzić, że ludzki włos jest tkanką, na podstawie której możliwe

jest ustalenie genotypu człowieka, a zatem jest takim samym elementem ciała ludz-

kiego, jak każdy inny. Nie oznacza to jednak, że z odciętym włosem ludzkim należy

się obchodzić każdorazowo jak ze zwłokami, podobnie zresztą, jak z usuniętymi zę-

bami mlecznymi, czy stałymi, amputowaną kończyną czy inną częścią ludzkiego

ciała odłączoną od niej chirurgicznie bądź w inny sposób, jeżeli nie dochodzi (nie

doszło) do śmierci człowieka. Sposób postępowania z częściami ciała ludzkiego jest

w dużej mierze uwarunkowany kulturowo, co częściowo znajduje odzwierciedlenie

również w obowiązującym prawie. Zgodnie bowiem z § 8 ust. 3 rozporządzenia Mini-

stra Zdrowia z dnia 7 grudnia 2001 r. w sprawie postępowania ze zwłokami i szcząt-

kami ludzkimi do pochowania szczątków, o których mowa w jego ust. 1 pkt 2 i 3 wy-

magane jest zaświadczenie stwierdzające ich pochodzenie wystawione odpowiednio

przez lekarza zakładu opieki zdrowotnej lub lekarza wykonującego zawód w ramach

indywidualnej praktyki lekarskiej, indywidualnej specjalistycznej opieki lekarskiej lub

grupowej opieki lekarskiej. Chodzi przede wszystkim o ustalenie, że część ciała ludz-

kiego pochodzi od osoby zmarłej. Tym samym włosy mogą być traktowane jak

szczątki ludzkie, pod warunkiem, że osoba, od której określona część ludzkiego ciała

pochodzi, zmarła i zostało to stwierdzone we właściwy sposób. Wydaje się więc, że

6

w przypadku przekazania ciała do celów naukowych możliwy byłby pogrzeb (pochó-

wek w rozumieniu ustawy o cmentarzach) części tego ciała, odłączonej od całości,

pod warunkiem przedłożenia zaświadczenia stwierdzającego jego pochodzenie

zgodnie z § 8 ust. 3 rozporządzenia. Jednakże mając na uwadze, że przepisy ustawy

o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych w dziale V - „zasiłek

pogrzebowy” w pełny sposób uregulowały kwestie przyznania prawa do zasiłku i

zasad jego wypłaty, posługując się pojęciem „koszty pogrzebu”, trzeba opowiedzieć

się za jego szerokim rozumieniem wykraczającym poza koszty związane wyłącznie z

pochówkiem. Definicji „pogrzebu" nie zawiera ani ustawa o emeryturach i rentach,

ani ustawa z dnia 31 stycznia 1959 r. o cmentarzach i chowaniu zmarłych. Definicji

takiej próżno szukać także w przepisach ustawy z dnia 17 marca 1932 r. o chowaniu

zmarłych i stwierdzaniu przyczyny zgonu (Dz.U. Nr 35, poz. 359 ze zm.). Co więcej,

przepisy ostatnich dwóch ustaw nie posługują się w ogóle pojęciami „pogrzebu" a co

najwyżej „domu przedpogrzebowego". Przepisy ustawy o cmentarzach i chowaniu

zmarłych operują natomiast pojęciem „pochówku" utożsamianego ze „składaniem

zwłok lub szczątków do grobu". Zakładając więc racjonalność ustawodawcy, nie wy-

daje się celowe utożsamianie zakresu znaczeniowego obu pojęć, co więcej posłuże-

nie się w ustawie o emeryturach i rentach pojęciem zasiłku „pogrzebowego" a nie

zasiłku „z tytułu pochówku" nie wydaje się przypadkowe. Do takiego wniosku skłania

także analiza przepisów poprzednio obowiązujących, które również posługują się

pojęciem zasiłku „pogrzebowego", a nie zasiłku „z tytułu pochówku", pozostając w

ten sposób niespójne z ustawodawstwem dotyczącym chowania zmarłych [tak: Roz-

dział 5 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i

ich rodzin (Dz.U. Nr 40, poz. 267 ze zm.), Rozdział 5 ustawy z dnia 23 stycznia 1968

r. o powszechnym zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz.U. Nr 3,

poz. 6 ze zm.), Rozdział VI dekretu z dnia 25 czerwca 1954 r. o powszechnym za-

opatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz.U. z 1958 r. Nr 23, poz. 97 ze

zm.), art. 108 ustawy z dnia 28 marca 1933 r. o ubezpieczeniu społecznym (Dz.U. Nr

51, poz. 396 ze zm.)]. Wskazana niespójność jest celowa, albowiem ustawodawstwo

dotyczące chowania zmarłych ma z jednej strony zabezpieczać należyte poszano-

wanie zwłok, z drugiej strony jego podstawowymi celami są też cele sanitarne. Usta-

wodawstwo określające zasady przyznawania zasiłków pogrzebowych ma zaś wy-

łączny cel, jakim jest zrekompensowanie najbliższej rodzinie ubezpieczonego kosz-

tów wyprawienia ceremonii pogrzebowej. Zatem rozstrzygnięcie kwestii uprawnienia

7

do zasiłku pogrzebowego powinno uwzględniać przede wszystkim jego funkcję. Z

punktu widzenia ryzyka socjalnego, zasiłek pogrzebowy służy nie tyle ochronie na

wypadek śmierci żywiciela (to ryzyko objęte jest bowiem rentą rodzinną), ile ochronie

ryzyka poniesienia kosztów pogrzebu, przy czym podkreślić trzeba, że nie są to

koszty związane wyłącznie z wąsko rozumianym pochówkiem, a zatem złożeniem

zwłok czy szczątków ludzkich do grobu. Trzeba jednocześnie stwierdzić, że w obo-

wiązujących przepisach nie brak przesłanek, które pozwalałyby w świetle ustawy o

cmentarzach uznać za dopuszczalne przeprowadzenie tzw. pogrzebu symboliczne-

go. Chodzi tutaj o sytuacje wyraźnie uregulowane prawnie, gdy zostało wydane orze-

czenie o uznaniu za zmarłego (art. 535 i nast. k.p.c.) lub stwierdzające zgon (art. 526

i nast. k.p.c.), gdy mimo braku ciała, zasadne jest przeprowadzenie uroczystości że-

gnających i upamiętniających zmarłego. Tę samą regułę należałoby również zasto-

sować w przypadku przekazania zwłok na cele naukowe, ponieważ czas wykorzy-

stywania naukowego ciała może być różny, co sprawia, że, nawet gdy teoretycznie

możliwe wydawałoby się oczekiwanie na zwrot ciała albo jego szczątków bądź zor-

ganizowanie wspólnego pochówku z jednostką naukową, względy związane z faktem

śmierci osoby, pożegnaniem zmarłego i jego upamiętnieniem uzasadniają, biorąc

pod uwagę zasady współżycia społecznego, zwyczaj i kulturę danego kraju, zorgani-

zowanie pogrzebu symbolicznego niezwłocznie po śmierci. Trudno wymagać od ro-

dziny zmarłego, żeby czekała na możliwość pogrzebu szczątków zmarłego i jego

„formalne” pożegnanie, aż placówka naukowa uzna, że zwłoki zostały już wykorzy-

stane i mogą zostać zwrócone. Nie bez powodu również, prawo do zasiłku pogrze-

bowego wygasa w razie niezgłoszenia wniosku o jego przyznanie w okresie 12 mie-

sięcy od dnia śmierci osoby, po której zasiłek przysługuje, a wyjątek ustanawia się na

wypadek, gdy zgłoszenie wniosku nie było możliwe z powodu późniejszego odnale-

zienia zwłok lub zidentyfikowania osoby zmarłej. Wówczas prawo do zasiłku wygasa

po upływie 12 miesięcy od sporządzenia aktu zgonu (art. 81 ust. 1 i 2 ustawy eme-

rytalnej). Innymi słowy, w myśl art. 77 i nast. ustawy emerytalnej celem wypłaty zasił-

ku pogrzebowego jest, co do zasady, pokrycie kosztów „pożegnania” zmarłego w

sposób zwyczajowo przyjęty. Może on obejmować również koszty pomnika czy ce-

remonii pogrzebowej. Nie należy więc utożsamiać pogrzebu wyłącznie z aktem zło-

żenia ciała albo szczątków do grobu, ale z przeprowadzeniem zwyczajowo przyję-

tych, w danej kulturze, obrzędów związanych ze śmiercią i pożegnaniem osoby

zmarłej. Przyjąć należy zatem, iż koszty symbolicznego upamiętnienia osoby zmarłej,

8

która pisemnym oświadczeniem wyraziła wolę przekazania swoich zwłok publicznej

uczelni medycznej dla celów naukowych, są kosztami pogrzebu w rozumieniu art. 78

ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubez-

pieczeń Społecznych i uzasadniają roszczenie o zasiłek pogrzebowy, o którym mowa

w art. 77 ust.1 tej ustawy.

Z powyższych względów podjęto uchwałę jak w sentencji.

========================================