II CSK 368/10

Sygn. akt II CSK 368/10

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 2 lutego 2011 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Henryk Pietrzkowski (przewodniczący)

SSN Dariusz Dończyk (sprawozdawca)

SSN Jan Górowski

w sprawie z powództwa J. S.

przeciwko Skarbowi Państwa - Staroście Z. w Z.

o wydanie nieruchomości i zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 2 lutego 2011 r.,

skargi kasacyjnej powódki

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 3 lutego 2010 r.,

1) oddala skargę kasacyjną;

2) nie obciąża powódki kosztami postępowania kasacyjnego;

3) przyznaje od Skarbu Państwa - Sądu Apelacyjnego adw. B.

B. wynagrodzenie w kwocie 5400 (pięć tysięcy czterysta) zł

podwyższone o stawkę podatku od towarów i usług

przewidzianą dla tego rodzaju czynności za nieodpłatną

pomoc prawną udzieloną powódce z urzędu

w postępowaniu kasacyjnym.

2

Uzasadnienie

Wyrokiem z dnia 16 kwietnia 2009 r. Sąd Okręgowy w Z. oddalił powództwo

wniesione przez J. S. i S. O. przeciwko Skarbowi Państwa – Staroście Z. w Z. o

wydanie nieruchomości położonej w D., składającej się z działek nr 129, 179/1,

295, 320, 321 o pow. 10,37 ha, dla której Sąd Rejonowy w Z. prowadzi księgę

wieczystą KW nr […], ewentualnie o zasądzenie na rzecz powódek kwoty

5.000.000 zł.

Ustalił, że St. O. i S. O. byli właścicielami gospodarstwa rolnego położonego

w D., o powierzchni 12,21 ha. W dniu 28 maja 1969 r. St. O. złożył wniosek o

przejęcie na rzecz Państwa w zamian za rentę części gruntów z pozostawieniem

sobie zabudowań oraz gruntu o łącznej powierzchni 3,04 ha. Dnia 28 listopada

1969 r. St. O. i S. O. złożyli oświadczenie woli przekazania gospodarstwa na

własność Państwa w zamian za rentę, w którym oświadczyli, że dobrowolnie

wyrażają zgodę na przekazanie swojego gospodarstwa położonego w D. o ogólnej

powierzchni 12,21 ha - składającego się z działek nr 129, 153, 179, 295, 320 i 321 -

na własność Państwa w zamian za rentę jednocześnie oświadczając, że nie

rezygnują z prawa uzyskania mieszkania oraz nie rezygnują z działki gruntu o

powierzchni 1,00 ha. Decyzją nr PB.U.II-1/157/69 z dnia 29 listopada 1969 r.

Prezydium Powiatowej Rady Narodowej Wydział Rolnictwa i Leśnictwa w Z. orzekło

o przejęciu na własność Państwa nieruchomości rolnych o powierzchni 12,21 ha,

zapisanych w księdze wieczystej nr […] Państwowego Biura Notarialnego w Z.

Decyzją tą wyłączono spod przejęcia na własność Skarbu Państwa zabudowania

wchodzące w skład przekazywanej nieruchomości położone na działce nr 153,

które stanowią odrębny przedmiot własności i z chwilą śmierci właściciela

przechodzą na własność Państwa, chyba, że uprzednio zostały przez niego zbyte.

Od powyższej decyzji St. O. złożył odwołanie. Natomiast w piśmie z dnia 5 grudnia

1969 r. zwrócił się do Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w Z. o zmniejszenie

gospodarstwa z powierzchni 12,21 ha do 3 ha i przydzielenie gruntów z działki nr

153 i 179. Wydział Rolnictwa i Leśnictwa Prezydium Powiatowej Rady Narodowej

decyzja z dnia 26 lutego 1970 r. nr PB.U.II-1/157/69 uchylił swoją decyzję z dnia

3

29 listopada 1969 r. w sprawie przejęcia na własność Państwa gospodarstwa

rolnego St. i S. O. Dnia 13 marca 1970 r. Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w

Z. wyraziło zgodę na przekazanie na rzecz Państwa działek nr 129, 179/1, 295, 320

i 321 o ogólnej powierzchni 10,37 ha w trybie art. 179 k.c. przez St. O. Akt

notarialny dotyczący przekazania na własność Państwa przez St. O. i S. O. w trybie

art. 179 k.c. części gospodarstwa o łącznej powierzchni 10,37 ha został

sporządzony w dniu 19 marca 1970 r. Dla przekazujących pozostało gospodarstwo

o obszarze 1,84 ha. St. O. zmarł 30 grudnia 1993 r. Spadek po nim nabyła jego

córka J. S.

Sąd pierwszej instancji uznał powództwo za nieuzasadnione, gdyż powódki

nie wykazały na jakiej podstawie żądały zwrotu nieruchomości, ani odszkodowania.

St. O. i S. O. w 1969 r. zdecydowały się na przekazanie części posiadanego

gospodarstwa rolnego położonego w D. o powierzchni 10,37 ha na własność

Państwa w zamian za rentę, z pozostawieniem mieszkania i działki gruntu o

powierzchni 3 ha na zasadach wynikających z przepisów ustawy z dnia 24 stycznia

1968 r. o rentach i innych świadczeniach dla rolników przekazujących

nieruchomości rolne na własność Państwa (Dz.U. Nr 3, poz. 15). Zrzeczenie się

części nieruchomości nastąpiło w drodze oświadczenia woli złożonego przed

notariuszem w formie aktu notarialnego, a nie w trybie postępowania

administracyjnego i decyzji administracyjnych. Powódki nie wykazały, aby

oświadczenie woli St. O. i S. O., dotyczące zrzeczenia się części gospodarstwa

rolnego o powierzchni 10,37 ha, w trybie nie obowiązującego już art. 179 k.c.,

dotknięte było wadą oświadczenia woli w postaci błędu. Skutkiem zrzeczenia się

nieruchomości była utrata przez St. O. i S. O. własności części gospodarstwa

rolnego i nabycie jej przez Skarb Państwa, zgodnie z obowiązującymi wówczas

przepisami.

Od wyroku Sądu Okręgowego w Z. apelację wniosły powódki. W toku

postępowania apelacyjnego zmarła S. O. Spadek po niej nabyła w całości J. S. Sąd

Apelacyjny wyrokiem z dnia 3 lutego 2010 r. oddalił apelację. Uznał za prawidłowe

ustalenia faktyczne Sądu pierwszej instancji. Wskazał, że nieruchomości, których

domagała się powódka w wyniku scalenia zostały wcielone w skład innych działek i

4

obecnie stanowią własność osób fizycznych i prawnych, nie są więc w faktycznym

władaniu pozwanego. Powódka nie wykazała również, aby posiadała tytuł prawny

do nieruchomości, której wydania żądała. Okoliczności te uzasadniały oddalenie

powództwa windykacyjnego. W pozostałym zakresie Sąd odwoławczy uznał za

prawidłową ocenę Sądu pierwszej instancji, uzupełniając je o tyle, że St. O. i S. O.

nie złożyli oświadczenia w trybie art. 88 § 1 k.c. o uchyleniu się od skutków

prawnych oświadczenia woli.

Powódka J. S. zaskarżyła wyrok Sądu Apelacyjnego skargą kasacyjną

opartą na podstawie naruszenia przepisów postępowania, które mogły mieć istotny

wpływ na wynik sprawy: art. 378 § 1 i art. 379 pkt 2 w zw. z art. 386 § 2 k.p.c.,

poprzez ich niezastosowanie w sytuacji, gdy wyrok Sądu Okręgowego w Z. z dnia

16 kwietnia 2009 r. został wydany z naruszeniem art. 67 § 2 k.p.c. w zw. z art. 8

ust. 1 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o Prokuratorii Generalnej Skarbu Państwa,

Dz.U. Nr 169, poz. 1417 ze zm., zwanej dalej: u.p.g.s.p.), skutkującym

nieważnością postępowania przed Sądem pierwszej instancji. Powódka wniosła o

uchylenie zaskarżonego wyroku oraz wyroku Sądu Okręgowego w Z. z dnia 16

kwietnia 2009 r., zniesienie postępowania w zakresie dotkniętym nieważnością i

przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W skardze kasacyjnej, zgodnie z faktycznym stanem rzeczy, podniesiono,

że przed Sądem pierwszej instancji za pozwany Skarb Państwa - reprezentowany

przez Starostę Z. - czynności zastępstwa procesowego nie były wykonywane przez

Prokuratorię Generalną Skarbu Państwa, która podjęła te czynności dopiero na

etapie postępowania apelacyjnego.

Według art. 378 § 1 k.p.c., sąd drugiej instancji rozpoznaje sprawę

w granicach apelacji; w granicach zaskarżenia bierze jednak pod uwagę

nieważność postępowania. Przepis ten, określający granice apelacji, zobowiązuje

sąd drugiej instancji do zbadania z urzędu, czy postępowanie przed sądem

pierwszej instancji jest dotknięte nieważnością (por. uchwałę siedmiu sędziów Sądu

Najwyższego z dnia 31 stycznia 2008 r., III CZP 49/07). Sąd odwoławczy narusza

5

art. 378 § 1 k.p.c., gdy mimo nieważności postępowania przed sądem pierwszej

instancji, nie dostrzega tego uchybienia procesowego i nie wyciąga z tego

właściwych konsekwencji procesowych. Inne uchybienia procesowe, sąd drugiej

instancji bierze pod uwagę jedynie wówczas, gdy w apelacji zostaną podniesione

odpowiednie zarzuty procesowe.

Abstrahując w tym miejscu od zagadnienia, czy postępowanie przed Sądem

Okręgowym było dotknięte nieważnością, w skardze kasacyjnej podnosi się jedynie

zarzut naruszenia przepisów procesowych art. 378 § 1 k.p.c. i art. 386 § 2 w z art.

379 pkt 2 k.p.c., które nie spowodowały jednak nieważności postępowania przed

sądem drugiej instancji. Ponadto zarzucane przez powódkę naruszenia przepisów

postępowania, których miał dopuścić się Sąd Apelacyjny, dotyczą wyłącznie

interesów strony przeciwnej (pozwanego), która była nienależycie zastępowania

przed sądem pierwszej instancji, czego nie dostrzegł Sąd drugiej instancji.

W wyroku z dnia 23 marca 2006 r., IV CSK 115/2005 (Lex Polonica nr

412530), Sąd Najwyższy przyjął, że niedopuszczalne jest powoływanie się

w skardze kasacyjnej na naruszenie przepisów procesowych dotyczących

interesów strony przeciwnej z wyjątkiem wadliwości, które skutkują nieważnością

postępowania. Chodzi w takim przypadku o nieważność postępowania, która miała

miejsce przed sądem drugiej instancji. Niezależnie bowiem od tego, interesów,

której strony dotknęło uchybienie procesowe sądu drugiej instancji skutkujące

nieważnością postępowania, Sąd Najwyższy, w ramach kontroli skargi kasacyjnej

dokonywanej w granicach określonych art. 39813

k.p.c., takie uchybienie ma

obowiązek uwzględnić z urzędu (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 27

lutego 1997 r., III CKN 6/97, Lex Polonica nr 344836, wyroki Sądu Najwyższego

z dnia 13 lutego 2004 r., IV CK 269/2002, Lex Polonica nr 405197, wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 15 czerwca 2005 r., II PK 274/04, OSNP 2006, nr 3-4, poz.

41, wyrok Sądu Najwyższego z 11 grudnia 2006 r., I PK 124/06, OSNP 2008, nr 3-

4, poz. 27). W orzecznictwie Sądu Najwyższego jest prezentowane konsekwentne

stanowisko, że w ramach kontroli kasacyjnej nie podlega bezpośredniemu badaniu

nieważność postępowania przed sądem pierwszej instancji (por. wyroki Sądu

Najwyższego: z dnia 21 listopada 1997 r., I CKN 825/97, OSNC 1998, nr 5, poz. 81,

6

z dnia 14 grudnia 2001 r., V CKN 556/00, Lex nr 53097, z dnia 11 kwietnia 2008 r.,

II CSK 625/07, Lex nr 627206, z dnia 8 października 2009 r., II CSK 156/09, Lex nr

603162). Kontrola ta może być dokonana jedynie pośrednio w razie podniesienia

przez stronę w skardze kasacyjnej zarzutu naruszenia przez sąd drugiej instancji

art. 378 § 1 k.p.c. oraz art. 386 § 2 k.p.c. W piśmiennictwie podnosi się, że Sąd

Najwyższy powinien uwzględnić z urzędu także nieważność postępowania przed

sądem pierwszej instancji, gdy skutki uchybienia procesowego sądu pierwszej

instancji, powodującego nieważność postępowania, przenoszą się także na

postępowanie przed sądem drugiej instancji. Nie ulega wątpliwości, że taka

sytuacja zachodzi wówczas, gdy istniała podstawa do odrzucenia pozwu, co

wywieść można z art. 39819

k.p.c., według którego Sąd Najwyższy uchyla wydane

w sprawie wyroki oraz odrzuca pozew w razie stwierdzenia, że istniała podstawa do

jego odrzucenia. W takim też przypadku należy dopuścić możliwość powoływania

się przez stronę na naruszenie przepisów postępowania przez sąd drugiej instancji,

na skutek niedostrzeżenia nieważności postępowania przed sądem pierwszej

instancji, niezależnie od tego czyich interesów procesowych dotyczyło to

uchybienie. Naruszenia przepisów postępowania, które, zdaniem powódki,

skutkowały nieważnością postępowania przed sądem pierwszej instancji, nie

przeniosło się jednak na postępowanie przed sądem drugiej instancji, gdyż na tym

etapie postępowania czynności procesowe za pozwanego, zgodnie z art. 8 ust. 1

u.p.g.s.p., wykonywała Prokuratoria Generalna Skarbu Państwa. Wobec

powyższego, powódka w skardze kasacyjnej nie mogła powołać się na podniesione

w skardze zarzuty, gdyż ewentualne naruszenie przez sąd odwoławczy powołanych

w skardze przepisów postępowania nie spowodowało nieważności postępowania

przed tym sądem i mogło dotykać jedynie praw procesowych pozwanego.

Z tych przyczyn dla oceny zasadności skargi kasacyjnej nie miało

przesądzającego znaczenia, czy postępowanie przed Sądem Okręgowym było

dotknięte nieważnością postępowania. Wbrew jednak stanowisku wyrażonemu

w skardze kasacyjnej, postępowanie przed sądem pierwszej instancji nie było

dotknięte nieważnością postępowania. Według art. 67 § 2 k.p.c., za Skarb Państwa

czynności procesowe podejmuje organ państwowej jednostki organizacyjnej,

z której działalnością wiąże się dochodzone roszczenie, lub organ jednostki

7

nadrzędnej. W zakresie określonym odrębną ustawą za Skarb Państwa czynności

procesowe podejmuje Prokuratoria Generalna Skarbu Państwa. Przepis ten nie

określa statusu procesowego Prokuratorii Generalnej Skarbu Państwa

w postępowaniu sądowym, a mianowicie czy pełni ona rolę reprezentanta

materialnoprawnego, czy też pełnomocnika procesowego Skarbu Państwa.

Zgodnie z art. 4 ust. 1 i 2 u.p.g.s.p., do zadań Prokuratorii Generalnej Skarbu

Państwa, należy m.in. wyłączne zastępstwo procesowe Skarbu Państwa przed

Sądem Najwyższym (art. 4 ust. 1 pkt 1) oraz zastępstwo procesowe Skarbu

Państwa przed sądami powszechnymi (art. 4 ust. 1 pkt 2), które może mieć

charakter fakultatywny (art. 8 ust. 3) albo obligatoryjny (art. 8 ust. 1 oraz ust. 2 zd.

pierwsze). Według art. 8 ust. 5 ustawy, przejęcie zastępstwa procesowego Skarbu

Państwa przez Prokuratorię Generalną – co nawiązuje do sytuacji uregulowanej

w art. 8 ust. 3 u.p.g.s.p., ale ma także zastosowanie do zastępstwa procesowego

wykonywanego na podstawie art. 8 ust. 1 i 2 tej ustawy – wyłącza

dotychczasowego przedstawiciela Skarbu Państwa od udziału w dalszym

postępowaniu. Nie powoduje to jednak, że Prokuratoria Generalna staje się

przedstawicielem materialnoprawnym Skarbu Państwa, którym jest nadal jednostka

organizacyjna, z której działalnością wiąże się dochodzone roszczenie (art. 67 § 2

zd. pierwsze k.p.c.). Podejmowanie czynności procesowych przez Prokuratorię

Generalną Skarbu Państwa, o czym stanowi art. 67 § 2 k.p.c., polega więc na

zastępstwie procesowym Skarbu Państwa jako strony postępowania sądowego.

Powołane wyżej przepisy przesądzają, że Prokuratoria Generalna Skarbu Państwa

jest instytucjonalnym pełnomocnikiem procesowym Skarbu Państwa. Taka rola

procesowa tej instytucji, znajduje potwierdzenie w przepisach procedury cywilnej –

art. 161 zd. drugie, art. 871

§ 3 i art. 99 k.p.c.

Według art. 8 ust. 1 u.p.g.s.p., zastępstwo procesowe Skarbu Państwa przez

Prokuratorię Generalną jest obowiązkowe, jeżeli wartość przedmiotu sprawy

przewyższa kwotę 1.000.000 zł. Powołany wyżej przepis w zw. z art. 67 § 2 k.p.c.

został więc naruszony przez Sąd Okręgowy, który mimo, że wartość przedmiotu

sporu wynosiła 5 mln złotych rozpoznał sprawę bez udziału Prokuratorii Generalnej

Skarbu Państwa jako zastępcy procesowego pozwanego Skarbu Państwa.

Naruszenie art. 8 ust. 1 u.p.g.s.p. w zw. z art. 67 § 2 k.p.c., nie powoduje

8

nieważności postępowania z przyczyny określonej w art. 379 pkt 2 k.p.c. Zgodnie

z tym przepisem, nieważność postępowania zachodzi, jeżeli pełnomocnik strony nie

był należycie umocowany. Z mocy przepisu zawartego w art. 8 ust. 1 w zw. z art. 4

ust. 1 pkt 2 ustawy o Prokuratorii Generalnej Skarbu Państwa, wynikało

pełnomocnictwo procesowe dla Prokuratorii Generalnej Skarbu Państwa, jako

instytucjonalnego pełnomocnika procesowego Skarbu Państwa bez potrzeby

udzielania jakiegokolwiek umocowania przez przedstawiciela materialnoprawnego

Skarbu Państwa występującego w sprawie. Z tego względu w zaistniałej sytuacji

procesowej nie można mówić o wadliwym umocowaniu Prokuratorii Generalnej

Skarbu Państwa jako pełnomocnika procesowego Skarbu Państwa. Prokuratoria

Generalna Skarbu Państwa jako jednostka organizacyjna Skarbu Państwa oraz

występujący w jej imieniu radcowie, nie muszą składać, zgodnie z art. 126 § 3

k.p.c., pełnomocnictwa procesowego. Jak stanowi art. 15 ust. 1 i 2 u.p.g.s.p.,

czynności zastępstwa przed sądami wykonują radcowie ewentualnie, Prezes

i wiceprezesi Prokuratorii Generalnej, przy czym, dokumentem upoważniającym

radcę Prokuratorii Generalnej do wykonywania czynności zastępstwa jest

legitymacja służbowa (art. 15 ust. 3).

Przepisy o nieważności postępowania mają charakter szczególny, podlegają

więc ścisłej wykładni. Z tej przyczyny, naruszenia art. 8 ust. 1 u.p.g.s.p. w zw. z art.

67 § 1 k.p.c. nie można zakwalifikować jako uchybienia procesowego określonego

w art. 379 pkt 2 k.p.c., które dotyczy wadliwego umocowania pełnomocnika

procesowego strony. Zarzutu naruszenia powołanych wyżej przepisów nie

uzasadnia także – podniesiona w skardze kasacyjnej okoliczność -

że w postępowaniu przed Sądem Okręgowym za pozwanego działał radca prawny

B. D. W orzecznictwie Sądu Najwyższego zaakceptowano możliwość sanowania na

etapie postępowania odwoławczego uchybienia procesowego spowodowanego

reprezentowaniem strony przed sądem pierwszej instancji przez wadliwie

umocowanego pełnomocnika procesowego, poprzez akceptację przez mocodawcę

czynności dokonanych przez tego pełnomocnika (por. uzasadnienie uchwały

siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 8 lipca 2008 r., III CZP 154/07, OSNC

2008, nr 12, poz. 133). Wprawdzie w powołanej uchwale przyjęto, że występowanie

w charakterze pełnomocnika procesowego osoby, która nie może być

9

pełnomocnikiem, oznacza brak należytego umocowania powodującego nieważność

postępowania, jednakże nie dotyczy do sytuacji, która miała miejsce w sprawie. Nie

jest bowiem wykluczone, aby w postępowaniu z udziałem Skarbu Państwa, w której

udział Prokuratorii Generalnej jest obligatoryjny, mógł występować także radca

prawny (por. art. 17 ust. 1 u.p.g.s.p.).

Istota uchybienia procesowego Sądu Okręgowego polegała na zaniechaniu

podjęcia właściwych czynności umożliwiających udział, umocowanego z mocy

ustawy, pełnomocnika pozwanego w postępowaniu sądowym. Niezapewnienie

udziału w sprawie Prokuratorii Generalnej, jako obligatoryjnego zastępcy

procesowego Skarbu Państwa, może być oceniane jedynie przez pryzmat

przesłanki nieważności postępowania określonej w art. 379 pkt 5 k.p.c., tj.

pozbawienia strony możności obrony swych praw. Wystąpienie tej ostatniej

przyczyny nieważności postępowania zależy jednak od oceny konkretnych

okoliczności postępowania (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 13 grudnia

2005 r., IV CK 244/05, Lex nr 399735). Okoliczności sprawy uzasadniają wniosek,

że na etapie postępowania przed sądem pierwszej instancji doszło jedynie do

utrudnienia, a nie umożliwienia prawa do obrony strony pozwanej. Potwierdza to

wynik postępowania przed Sądem Okręgowym.

Uwzględniając powyższe Sąd Apelacyjny nie mógł w postępowaniu

apelacyjnym badać naruszenia przez Sąd pierwszej instancji art. 67 § 2 k.p.c. w zw.

z art. 8 ust. 1 u.p.g.s.p. ponieważ w apelacji nie podniesiono takiego zarzutu

procesowego, a uchybienie tym przepisom postępowania, nie spowodowało

nieważności postępowania przed Sądem Okręgowym. Dlatego też zarzuty

naruszenia art. 378 § 1 k.p.c. i art. 379 pkt 2 k.p.c. w zw. z art. 386 § 2 k.p.c.

były nie tylko niedopuszczalne, ale także merytorycznie nieuzasadnione.

Z tych przyczyn skarga kasacyjna podlegała oddaleniu na podstawie art.

39814

k.p.c. O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono na podstawie art.

102 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 k.p.c. i art. 39821

k.p.c. O kosztach nieopłaconej

pomocy prawnej udzielonej powódce w postępowaniu kasacyjnym orzeczono na

podstawie przepisów § 13 ust. 4 pkt 2 w zw. z § 6 pkt 7, § 19 oraz § 2 ust. 3

rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie

10

opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów

nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (Dz. U. Nr 163, poz. 1348

ze zm.).