II PK 224/10

Sygn. akt II PK 224/10

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 4 lutego 2011 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Halina Kiryło (przewodniczący)

SSN Józef Iwulski (sprawozdawca)

SSN Jolanta Strusińska-Żukowska

w sprawie z powództwa J. S.

przeciwko A-B S.A.

o odprawę emerytalną,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 4 lutego 2011 r.,

skargi kasacyjnej powoda od wyroku Sądu Okręgowego - Sądu Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych […] z dnia 13 maja 2010 r.,

oddala skargę kasacyjną, odstępując od obciążenia powoda zwrotem

kosztów postępowania kasacyjnego na rzecz strony pozwanej.

UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 19 lutego 2010 r., Sąd Rejonowy - Sąd Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych: 1) zasądził na rzecz powoda J. S. od pozwanej kwotę

25.680 zł brutto z ustawowymi odsetkami od dnia 4 czerwca 2008 r. do dnia zapłaty

2

tytułem odprawy emerytalnej, 2) umorzył postępowanie w pozostałym zakresie

(ponad kwotę 25.680 zł) oraz 3) orzekł o kosztach procesu.

Sąd Rejonowy ustalił, że u pozwanej obowiązywał od dnia 21 grudnia 2006 r.

regulamin programu dobrowolnych odejść (PDO), zgodnie z którym pracownicy

decydujący się na rozwiązanie umowy o pracę mieli otrzymać między innymi

odprawę emerytalną wypłacaną wyłącznie pracownikom uprawnionym po

rozwiązaniu stosunku pracy do świadczeń emerytalnych. Pismem z dnia 15

stycznia 2007 r. powód zwrócił się do pracodawcy o wyrażenie zgody na

rozwiązanie umowy pracę za porozumieniem stron na warunkach określonych w

regulaminie PDO. Porozumienie w sprawie rozwiązania stosunku pracy między

powodem a pozwaną zawarte w dniu 26 lutego 2007 r. przewidywało, że

rozwiązanie stosunku pracy nastąpi w dniu 31 marca 2007 r. W związku z

rozwiązaniem stosunku pracy pozwana wypłaciła powodowi świadczenia określone

w regulaminie PDO, za wyjątkiem odprawy emerytalnej. Sąd Rejonowy ustalił

ponadto, że powód nabył prawo do emerytury od dnia 1 marca 2008 r. i wnioskiem

z dnia 25 marca 2008 r. zwrócił się do pozwanej o wypłatę odprawy emerytalnej.

Wniosek ten został załatwiony odmownie.

Sąd pierwszej instancji uznał, że powód nabył uprawnienie do odprawy

emerytalnej, bowiem osiągnął wiek emerytalny w dniu 18 lutego 2008 r. Sąd zwrócił

przy tym uwagę, że regulamin PDO przewidywał prawo do odprawy emerytalnej

tym pracownikom, którzy byli uprawnieni do świadczeń emerytalnych po

rozwiązaniu stosunku pracy. Zdaniem Sądu, regulamin nie wymagał, aby przyczyną

rozwiązania stosunku pracy - dla nabycia prawa do odprawy emerytalnej - był

"zamiar automatycznego uzyskania przez pracownika emerytury". Istotny był nie

tyle zamiar pracownika przejścia na emeryturę, co faktyczny skutek sprowadzający

się do takiego przejścia. W ocenie Sądu pierwszej instancji, każdy pracownik

przechodzący na emeryturę powinien przynajmniej raz w życiu otrzymać odprawę z

tego tytułu (to świadczenie ma charakter powszechny) i dlatego powództwo

zasługiwało na uwzględnienie.

Wyrokiem z dnia 13 maja 2010 r., Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych, w uwzględnieniu apelacji strony pozwanej od wyroku Sądu

Rejonowego, zmienił ten wyrok w punktach I, III i IV w ten sposób, że oddalił

3

powództwo oraz orzekł o kosztach postępowania odwoławczego. Sąd Okręgowy

podzielił i przyjął za własne ustalenia faktyczne Sądu pierwszej instancji, jednak

uznał, że Sąd Rejonowy dokonał błędnej wykładni przepisów prawa mających

zastosowanie w okolicznościach faktycznych sprawy. Zdaniem Sądu Okręgowego,

nietrafna była konkluzja Sądu pierwszej instancji jakoby powód był uprawniony do

otrzymania od pozwanej odprawy emerytalnej. Sąd odwoławczy nie podzielił

twierdzenia powoda, że nabył on prawo do emerytury jeszcze przed rozwiązaniem

stosunku pracy i uznał za nietrafne powołanie się w tym zakresie na wyrok

Trybunału Konstytucyjnego z dnia 23 października 2007 r., P 10/07. Skutki tego

wyroku - co wynika z jego uzasadnienia - dotyczyły bowiem jedynie zdarzeń

przyszłych i nie mogły mieć odniesienia do zdarzeń, które już nastąpiły. Według

Sądu Okręgowego, należy przyjąć, że powód nabył uprawnienia emerytalne w dniu

1 marca 2008 r., a więc już po rozwiązaniu stosunku pracy. Skoro w sprawie nie ma

zastosowania powołany wyrok Trybunału Konstytucyjnego, to trzeba rozstrzygnąć,

czy wobec rozwiązania stosunku pracy z dniem 31 marca 2007 r. i nabycia

uprawnień emerytalnych w dniu 1 marca 2008 r. przepisy regulaminu PDO były

podstawą przyznania powodowi odprawy emerytalnej. Według Sądu Okręgowego,

postanowienie regulaminu PDO, że odprawa emerytalna w wysokości ustalanej na

zasadach wynagradzania obowiązujących w dniu 15 stycznia 2007 r. należy się

pracownikom, którzy rozwiążą stosunek pracy z pozwaną w ramach PDO i którzy

będą uprawnieni do świadczeń emerytalnych po rozwiązaniu stosunku pracy, jest

regulacją szczególną wobec art. 921

k.p. Charakter tej regulacji wyraża się przede

wszystkim w tym, że dotyczy ona wysokości wypłacanego świadczenia, nie zaś

samych zasad i warunków, na jakich ono przysługuje. Znaczy to, że odprawa

emerytalna przysługiwała o tyle, o ile stosunek pracy ustał w związku z przejściem

na emeryturę. Ścisły związek pomiędzy rozwiązaniem stosunku pracy a

uprawnieniem do świadczeń emerytalnych nie może wyrażać się jedynie tym, że

pracownik nabędzie takie uprawnienia w bliżej nieokreślonej przyszłości po

rozwiązaniu stosunku pracy (w tej sprawie niemal po upływie roku). Idąc takim

tropem rozumowania należałoby bowiem konsekwentnie przyjąć, że nawet

uzyskanie przez pracownika uprawnień emerytalnych po upływie 20 lat od daty

rozwiązania stosunku pracy powinno powodować przyznanie pracownikowi

4

odprawy emerytalnej. Takie wnioskowanie byłoby oczywiście bezzasadne. Należy

zatem uznać, że powód po rozwiązaniu stosunku pracy nie był osobą "uprawnioną

do świadczeń emerytalnych", skoro takie uprawnienie nabył po upływie dłuższego

okresu (11 miesięcy). Nie zostały więc spełnione przesłanki, od których regulamin

PDO uzależniał wypłatę odprawy emerytalnej. Sąd Okręgowy uznał, że odprawa

emerytalna przewidziana w regulaminie miała dotyczyć tylko tych pracowników,

którzy bezpośrednio po rozwiązaniu stosunku pracy przechodzili na emeryturę.

Skoro takiego bezpośredniego związku nie można stwierdzić w przypadku powoda,

to zgłoszone przez niego powództwo nie zasługuje na uwzględnienie.

Od wyroku Sądu Okręgowego powód wniósł skargę kasacyjną, w której

zarzucił naruszenie: 1) art. 921

k.p. "w związku z wewnątrzzakładowym źródłem

prawa wydanym w formie Regulaminu Programu Dowolnych Odejść" wskutek

błędnego przyjęcia, że nie zachodzi związek między ustaniem stosunku pracy

powoda, a jego przejściem na emeryturę; 2) art. 183a

k.p. wskutek pominięcia przez

Sąd drugiej instancji, iż pozwana odmówiła wypłaty odprawy emerytalnej tylko

niektórym (trzem) pracownikom, podczas gdy "w zbliżonym bądź identycznym

stanie faktycznym i prawnym" innym pracownikom wypłacono odprawę emerytalną

przewidzianą w ramach PDO, w tym także pracownikom, którzy w dniu rozwiązania

umowy nie posiadali uprawnień emerytalnych; w ten sposób doszło do złamania

przez pozwaną zasady równego traktowania pracowników przy rozwiązywaniu

stosunku pracy; 3) art. 316 § 1 k.p.c. wskutek nieuwzględnienia przez Sąd

Okręgowy "nowego stanu prawnego powstałego po wydaniu wyroku Trybunału

Konstytucyjnego z dnia 23 października 2007 r." i nowelizacji art. 29 ust. 1 ustawy z

dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń

Społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227).

W uzasadnieniu skargi powód wywiódł w szczególności, że wyrok Sądu

drugiej instancji naruszył zasadę pewności prawa oraz jednolitości orzecznictwa,

bowiem w dwóch sprawach rozpatrywanych przez Sąd Okręgowy o odprawę

emerytalną, w których stroną pozwaną był ten sam podmiot i które dotyczyły

identycznego stanu faktycznego, zapadły odmienne rozstrzygnięcia, "które

sankcjonowały dochodzone roszczenia byłych pracowników strony pozwanej".

Skarżący podkreślił ponadto, że "w świetle nowelizacji art. 29 ustawy o emeryturach

5

i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych" w dniu rozwiązania stosunku

pracy powód nabył uprawnienia emerytalne, bowiem posiadał wiek emerytalny

wynoszący 64 lata oraz staż pracy powyżej 40 lat. W takich okolicznościach

faktycznych i prawnych "nie sposób zaprzeczyć powodowi prawa do odprawy

emerytalnej i to w dniu rozwiązania stosunku pracy".

Powód wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku Sądu Okręgowego w

całości i "utrzymanie w mocy w całości" wyroku Sądu pierwszej instancji,

ewentualnie o uchylenie zaskarżonego orzeczenia i przekazanie sprawy do

ponownego rozpatrzenia przez Sąd Okręgowy, a także o zasądzenie od strony

pozwanej na rzecz powoda kosztów postępowania.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną pozwana wniosła o jej oddalenie w

całości z uwagi na brak uzasadnionych podstaw oraz o zasądzenie od powoda

kosztów postępowania.

Sąd Najwyższy wziął pod uwagę, co następuje:

Skarga kasacyjna jest pozbawiona uzasadnionych podstaw, bowiem

wszystkie powołane w niej zarzuty są chybione.

Zgodnie z postanowieniem regulaminu PDO, w oparciu o które powód

dochodził spornego roszczenia, "pracownicy, którzy będą rozwiązywać stosunki

pracy ze Spółką w ramach PDO otrzymają (..) odprawę emerytalną wypłacaną

wyłącznie pracownikom uprawnionym po rozwiązaniu stosunku pracy do świadczeń

emerytalnych w wysokości ustalonej na zasadach wynagradzania obowiązujących

tych pracowników w dniu 15.01.2007 r.". Jest to regulacja szczególna względem

przepisów powszechnie obowiązujących (art. 921

§ 1 k.p.), bowiem zmienia

wysokość odprawy emerytalnej przez ustalenie, że będzie ona przysługiwać, nie w

wysokości jednomiesięcznego wynagrodzenia pracownika liczonego według zasad

obowiązujących przy ustalaniu ekwiwalentu za urlop wypoczynkowy, lecz w

wysokości "ustalonej na zasadach wynagradzania obowiązujących tych

pracowników w dniu 15.01.2007 r.". Regulacja ta określa krąg osób nabywających

prawo do odprawy emerytalnej według zasad regulaminowych (którym będzie ona

wypłacana) jako "wyłącznie" pracowników uprawnionych po rozwiązaniu stosunku

pracy do świadczeń emerytalnych. Według brzmienia tego postanowienia (wykładni

językowej, literalnej) można twierdzić - jak czyni to powód - że odprawa emerytalna

6

przewidziana w przepisach zakładowych należy się powodowi, bowiem nabył

uprawnienie do emerytury "po rozwiązaniu stosunku pracy" w dniu 1 marca 2008 r.,

podczas gdy rozwiązanie jego stosunku pracy nastąpiło w dniu 31 marca 2007 r.

Jednak jest to wykładnia prowadząca do rezultatu niemożliwego do akceptacji

(wskazanego przez Sąd drugiej instancji), że odprawa przysługuje także

pracownikom, którzy nabyli prawo do emerytury po upływie nawet bardzo długiego

okresu po rozwiązaniu stosunku pracy. Wykładnia spornego postanowienia

regulaminowego nie może więc ograniczać się jedynie do przyjęcia prostego

brzmienia tego postanowienia, lecz wymaga analizy funkcjonalnej i systemowej,

zwłaszcza w kontekście utrwalonej interpretacji art. 921

k.p. Przede wszystkim

należy więc zważyć, że sporne postanowienie regulaminu łączy nabycie

uprawnienia do świadczenia (odprawy emerytalnej) ze ściśle określonym

zdarzeniem, to jest nabyciem przez pracownika prawa do emerytury "po

rozwiązaniu stosunku pracy". Innymi słowy, w regulaminie PDO przy ustalaniu

prawa do odprawy emerytalnej - podobnie jak w art. 921

§ 1 k.p. - zakłada się

istnienie związku pomiędzy nabyciem prawa do emerytury, a zakończeniem

stosunku pracy.

W pierwszej kolejności chodzi tu o związek czasowy, ale nie może on mieć

charakteru przypadkowego. O ile zatem przyjęcie istnienia takiego związku jest

możliwe w sytuacji, gdy pracownik spełni wszystkie przesłanki nabycia prawa do

emerytury w dniu rozwiązania stosunku pracy lub też w niedalekiej przyszłości po

tej dacie, o tyle związek taki należy wykluczyć, gdy ostatnia z przesłanek

warunkujących nabycie prawa do emerytury - co dotyczy zwłaszcza osiągnięcia

wieku emerytalnego - zostanie spełniona po upływie dłuższego czasu (por. w tym

względzie uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 3 marca 1989 r., III PZP 7/89,

OSNCP 1990 nr 6, poz. 77 oraz wyroki Sądu Najwyższego z dnia 6 października

2004 r., I PK 694/03, OSNP 2005 nr 11, poz. 155; z dnia 4 października 2006 r., II

PK 14/06, OSNP 2007 nr 19-20, poz. 273 i z dnia 24 kwietnia 2007 r., I PK 281/06,

LEX nr 469998, w których przyjęto, że odprawa emerytalna nie przysługuje

pracownikowi, jeżeli wiek emerytalny osiągnął po rozwiązaniu stosunku pracy).

Odprawa emerytalna jest świadczeniem powszechnym, ale powszechność ta jest

realizowana w sposób wyznaczony przez konkretne przepisy (sporne

7

postanowienie regulaminu, czy art. 921

k.p.). Warunkiem nabycia tego świadczenia

jest zaistnienie związku czasowego między zakończeniem stosunku pracy a

nabyciem prawa do emerytury. Okres 11 miesięcy, jaki wystąpił pomiędzy

rozwiązaniem stosunku pracy powoda (31 marca 2007 r.) a nabyciem przez niego

prawa do emerytury (1 marca 2008 r.), nie daje podstaw do przyjęcia, że powód

przeszedł na emeryturę "w związku" z ustaniem stosunku pracy, który poprzednio

łączył go z pozwaną.

Brak związku czasowego wymaganego do nabycia prawa do odprawy

emerytalnej jest - między innymi - konsekwencją ustalenia, że powód nabył prawo

do emerytury z dniem 1 marca 2008 r. Nietrafny jest przy tym zarzut naruszenia art.

316 § 1 k.p.c. polegającego - według powoda - na pominięciu "nowego stanu

prawnego powstałego po wydaniu wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 23

października 2007 r." i nowelizacji art. 29 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z

Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. W szczególności nie można podzielić

argumentacji, że "w świetle nowelizacji" art. 29 ustawy o emeryturach i rentach

powód nabył prawo do emerytury w dniu rozwiązania stosunku pracy, bowiem

wówczas legitymował się ponadczterdziestoletnim stażem pracy i osiągnął wiek

emerytalny (64 lata). Co do zasady prawo do emerytury powstaje z dniem

spełnienia warunków wymaganych do nabycia tego prawa (art. 100 ust. 1 ustawy o

emeryturach i rentach). Jednakże zasady nabywania prawa do emerytury na

podstawie art. 29 ustawy o emeryturach i rentach z FUS (zarówno przed, jak i po

wskazywanej nowelizacji), wynikające z określonych w nim przesłanek, różnią się

od zasad nabycia prawa do "normalnej" emerytury, przy czym nie chodzi tylko o

niższy wiek emerytalny. Przesłanką nabycia prawa do emerytury na podstawie art.

29 ustawy o emeryturach i rentach z FUS jest bowiem złożenie wniosku o to

świadczenie a więc prawo do tej emerytury nie powstaje z mocy prawa z chwilą

spełnienia przesłanek dotyczących wieku i stażu (por. postanowienie Sądu

Najwyższego z dnia 5 maja 2009 r., I UK 352/08, LEX nr 513014 oraz uzasadnienie

uchwały składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 17 grudnia 2009 r., I

UZP 7/09, OSNP 2010 nr 11-12, poz. 141). Z wiążących ustaleń faktycznych

wynika, że powód złożył wniosek o emeryturę dopiero na początku 2008 r. i z tej

przyczyny pozbawione znaczenia są rozważania dotyczące skutków wyroku

8

Trybunału Konstytucyjnego z dnia 23 października 2007 r., P 10/07 oraz nowelizacji

art. 29 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Skoro powód przed

osiągnięciem "normalnego" wieku emerytalnego 65 lat nie wystąpił z wnioskiem o

przyznanie mu emerytury na podstawie art. 29 ust. 1 pkt 2 ustawy o emeryturach i

rentach z FUS, to nie mógł "w świetle nowelizacji art. 29 ustawy o emeryturach i

rentach z FUS" nabyć prawa do tej emerytury w dniu rozwiązania stosunku pracy.

Zarzut obrazy art. 183a

k.p. jest chybiony przede wszystkim dlatego, że

oparto go na twierdzeniach faktycznych niestanowiących podstawy zaskarżonego

wyroku (art. 39813

§ 2 k.p.c.). W podstawach faktycznych wyroku Sądu

Okręgowego nie znajdujemy ustalenia, że pozwana odmówiła wypłaty odprawy

emerytalnej tylko trzem pracownikom (w tym powodowi), podczas gdy "w zbliżonym

bądź identycznym stanie faktycznym i prawnym" innym pracownikom wypłaciła

odprawę emerytalną przewidzianą w regulaminie PDO, w tym także pracownikom,

którzy w dniu rozwiązania umowy, nie posiadali uprawnień emerytalnych. Poza tym,

do złamania zasady równego traktowania pracowników mogłoby dojść tylko

wówczas, gdyby powód spełnił przesłanki nabycia prawa do odprawy, lecz jej nie

otrzymał, podczas gdy inni pracownicy taką odprawę otrzymali.

Mając na względzie powołane okoliczności, Sąd Najwyższy oddalił skargę

kasacyjną na podstawie art. 39814

k.p.c. i odstąpił od obciążenia powoda

obowiązkiem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego na rzecz strony pozwanej

na mocy art. 102 k.p.c.