II UK 230/10

Sygn. akt II UK 230/10

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 4 lutego 2011 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Halina Kiryło (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Józef Iwulski

SSN Jolanta Strusińska-Żukowska

w sprawie z wniosku Przedsiębiorstwa Budownictwa Komunalnego Sp. z o.o. w O.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych

o wysokość składki na ubezpieczenie wypadkowe,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 4 lutego 2011 r.,

skargi kasacyjnej organu rentowego od wyroku Sądu Apelacyjnego […]

z dnia 14 kwietnia 2010 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Apelacyjnemu - Sądowi Pracy i Ubezpieczeń Społecznych do

ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach

postępowania kasacyjnego.

2

UZASADNIENIE

Zakład Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia 23 marca 2009 r.

podwyższył płatnikowi składek - Przedsiębiorstwu Budownictwa Komunalnego

Spółce z ograniczoną odpowiedzialnością w O. stopę procentową składki na

ubezpieczenie wypadkowe za okres rozliczeniowy od 1 kwietnia 2009 r. do 31

marca 2010 r. - o 100%.

Płatnik składek wniósł odwołanie od powyższej decyzji domagając się

uznania, iż nie zachodzą podstawy do zwiększenia składki, a ewentualnie

podwyższenia jej maksymalnie do 3,1%, zamiast do 5,6%

Sąd Okręgowy - Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych wyrokiem z dnia

8 grudnia 2009 r. zmienił zaskarżoną decyzję w ten sposób, że ustalił

odwołującemu się- w okresie rozliczeniowym od dnia 1 kwietnia 2009 r. do dnia 31

marca 2010 r. - stopę procentową składki na ubezpieczenie wypadkowe w

wysokości 3,1 % podstawy jej wymiaru, a w pozostałym zakresie oddalił odwołanie.

Sąd pierwszej instancji ustalił, że podczas kontroli przeprowadzonej przez

Państwową Inspekcję Pracy w dniach od 4 do 12 listopada 2008 r. u płatnika

składek na miejscu prowadzonej przez niego budowy budynku mieszkalnego

wielorodzinnego nr 15 przy ul. K., inspektor pracy stwierdził rażące naruszenie

przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy, polegające na zatrudnieniu dwóch

pracowników na skraju stropodachu 3-piętrowego budynku bez żadnego

zabezpieczenia ich przed upadkiem z wysokości. Ponadto inspektor stwierdził inne

nieprawidłowości, jak: brak balustrad zabezpieczających otwory technologiczne

klatek schodowych oraz otwory balkonowe w ścianach zewnętrznych. W efekcie tej

kontroli inspektor pracy wydał decyzję o wstrzymaniu prac związanych z

murowaniem ścian na krawędzi stropodachu do czasu skutecznego

zabezpieczenia pracowników przed upadkiem z wysokości. Kolejna kontrola

przeprowadzona przez inspektora pracy w dniu 13 lutego 2009 r. w miejscu

3

prowadzonej przez płatnika składek budowy budynku mieszkalnego

wielorodzinnego nr 19 przy ul. K. ujawniła, iż nadzorujący pracę dopuszczał

pracownika do prac związanych z obsługą betoniarki „150 1" o mocy 1,1 kW

napędzanej prądem trójfazowym mimo, że nie posiadał on koniecznych uprawnień

do wykonywania tego typu prac oraz dopuszczał innego pracownika,

nieposiadającego ku temu uprawnień, do prac związanych z montażem

rusztowania metalowego typu „Warszawa". Ponadto na budowie eksponowane

było rusztowanie typu „Poznań" nieposiadające wydzielonego bezpiecznego pionu

komunikacyjnego i pracownik przechodził z niższego na wyższy pomost

rusztowania na wysokości 6 m po konstrukcji rusztowania. W związku z tym

inspektor pracy wydał decyzje opatrzone rygorem natychmiastowej wykonalności

nakazujące konwalidowanie spostrzeżonych nieprawidłowości. Natomiast

kierownik budowy został ukarany mandatem w wysokości 1.500 zł., który uiścił, a

przedsiębiorstwo nie odwołało się od tych nakazów, wykonując je. Na podstawie

ustaleń z dwóch wyżej opisanych kontroli PIP wystąpiła z wnioskiem do ZUS

Oddział w Płocku Inspektoratu w O. o podwyższenie płatnikowi składki na

ubezpieczenie wypadkowe o 100%. Do tego czasu odwołujące się

przedsiębiorstwo uiszczało składkę na ubezpieczenie wypadkowe w wysokości

2,8% podstawy wymiaru, natomiast zaskarżoną decyzją Zakład Ubezpieczeń

Społecznych podwyższył tę składkę o l00%, czyli do 5,6 % podstawy jej wymiaru.

W ocenie Sądu Okręgowego w niniejszej sprawie zachodziły podstawy do

zastosowania przepisu art. 36 ustawy z dnia 30 października 2002 r. o

ubezpieczeniu społecznym z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych

(tekst jedn. Dz. U. z 2009 r., Nr 199, poz. 1673 ze zm.). Za rażące naruszenie

przepisów BHP należy uznać wykonywanie przez dwóch pracowników prac na

skraju stropodachu 3-piętrowego budynku bez żadnego zabezpieczenia ich przed

upadkiem z wysokości oraz brak wydzielonego bezpiecznego pionu

4

komunikacyjnego w rusztowaniu typu „Poznań" w skutek czego pracownik

przechodził z niższego na wyższy pomost rusztowania na wysokości 6m

konstrukcji rusztowania.

Dlatego Sąd Okręgowy na mocy art. 47714

§ 1 k.p.c. oddalił odwołanie w

zakresie ustalenia, że nie doszło do rażącego naruszenia zasad BHP, a co za tym

idzie - ustalenia, że nie zachodziły podstawy do podwyższenia składki na

ubezpieczenie wypadkowe.

Analizując, czy podwyższenie składki wypadkowej o 100% było uzasadnione,

Sąd Okręgowy wziął pod uwagę okoliczność, iż pozostałe uchybienia spostrzeżone

przez inspektora PIP nie miały charakteru rażącego naruszenia przepisów BHP.

Nadto Sąd miał też na względzie fakt, że w ostatnim okresie rozliczeniowym, tj. od

dnia 1 kwietnia 2008 r. do dnia 31 marca 2009 r., średnioroczne zatrudnienie w

Przedsiębiorstwie Budownictwa Komunalnego Spółce z o.o. wynosiło 194 osoby, a

od dnia 1 kwietnia 2009 r. do dnia 31 października 2009 r. - 238 osób. Natomiast

na budowie, gdzie stwierdzono opisane powyższe uchybienia, zatrudnionych było

jedynie około 20 pracowników. Tymczasem podwyższona składka wypadkowa

obciąża pracodawcę za wszystkich pracowników. Samo zaś podwyższenie składki

jest swoistym środkiem przymusu wobec przedsiębiorcy, by przestrzegał zasad

BHP. W przedmiotowej sprawie odwołujące przedsiębiorstwo niezwłocznie usunęło

wszystkie spostrzeżone uchybienia opisane w nakazach. Tym samym osiągnięty

został cel, któremu służy podwyższenie składki wypadkowej.

Sąd Okręgowy wskazał, że zgodnie z art. 22 ust. 1 pkt 4 ustawy z dnia 13

października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2007 r., Nr 11,

poz. 74 ze zm.) stopa procentowa składki na ubezpieczenie wypadkowe wynosi od

0,4% do 8,12%. Przed wydaniem zaskarżonej decyzji odwołujący płacił składkę

wypadkową w wysokości 2,8%. Mając na uwadze wszystkie okoliczności sprawy

Sąd doszedł do przekonania, że wystarczającą dolegliwością dla odwołującego

5

będzie podwyższenie składki na okres rozliczeniowy od 1 kwietnia 2009 r. do 31

marca 2009 r. do 3,l%. Na podstawie art. 47714

§ 2 k.p.c. zmienił więc w tym

zakresie zaskarżoną decyzję.

Apelację od powyższego wyroku wniósł organ rentowy, zaskarżając go w

części objętej punktem 1 i zarzucając temu orzeczeniu naruszenie prawa

materialnego poprzez błędną wykładnię przepisu art. 36 ust. 1 ustawy z dnia 30

października 2002 r. o ubezpieczeniu społecznym z tytułu wypadków przy pracy i

chorób zawodowych w zakresie uznania, że istnieją podstawy do ustalenia stopy

procentowej składki na ubezpieczenie wypadkowe w wysokości 3,10 % zamiast

5,60 %. Wskazując na powyższe apelujący wniósł o zmianę zaskarżonej części

wyroku poprzez oddalenie odwołania od decyzji z dnia 23 marca 2009 r.

W uzasadnieniu apelacji podniesiono, że treść przepisu art. 36 ust. 1

ustawy z dnia 30 października 2002 r. (wyżej cytowanej) nie daje uprawnień do

interpretacji, wedle której możliwe jest podwyższenie stopy procentowej o

jakąkolwiek inną wartość poza 100 %. Zdaniem skarżącego podwyższenie o 100

% należy rozumieć jako jedyną dopuszczalną możliwość zmiany obowiązującej

stopy procentowej i w związku z tym niezasadne jest dokonywanie jakiegokolwiek

miarkowania jej wysokości.

Sąd Apelacyjny - Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych wyrokiem z dnia 14

kwietnia 2010 r. zmienił zaskarżony wyrok w pkt 1 w ten sposób, że ustalił w

okresie rozliczeniowym od 1 kwietnia 2009 r. do 31 marca 2010 r. składkę na

ubezpieczenie wypadkowe Przedsiębiorstwa Budownictwa Komunalnego Spółki z

ograniczoną odpowiedzialnością w O. w wysokości 3,6% podstawy wymiaru i

oddalił apelację pozostałym zakresie oraz nie obciążył organu rentowego kosztami

zastępstwa procesowego strony przeciwnej.

Zdaniem Sądu drugiej instancji istotą niniejszego sporu jest kwestia

wykładni art. 36 ustawy z dnia 30 października 2002 r. o ubezpieczeniu

6

społecznym z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych (tekst jednolity:

Dz. U. z 2009 r., Nr 199, poz. 1673 ze zm.), który stanowi, że inspektor pracy może

wystąpić do jednostki organizacyjnej ZUS właściwej ze względu na siedzibę

płatnika składek z wnioskiem o podwyższenie - w drodze decyzji - płatnikowi

składek, u którego w czasie dwóch kolejnych kontroli stwierdzono rażące

naruszenie przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy, o 100 % stopy procentowej

składki na ubezpieczenie wypadkowe ustalanej na najbliższy rok składkowy.

Problem sprowadza się zaś do pytania, czy w razie przyjęcia, iż naruszenie przez

płatnika składek zasad bezpieczeństwa i higieny pracy było rażące, Zakład

Ubezpieczeń Społecznych może podwyższyć stopę procentową składki na

ubezpieczenie wypadkowe o wartość mniejszą niż 100%, czy też nie ma

możliwości miarkowania jej.

W ocenie Sądu Apelacyjnego już sama wykładnia językowa tego przepisu

prowadzi do wniosku, że organ rentowy może dokonać owego podwyższenia tylko

o tę wartość. Wskazuje na to użycie w komentowanym przepisie wyrażenia

„podwyższenie (...) o 100 % stopy procentowej składki". Gdyby ustawodawca

przyznawał ZUS w takiej sytuacji możliwość decyzji, co do wysokości

podwyższenia stopy procentowej składki, użyłby innego wyrażenia np.

„podwyższenie (...) o maksymalnie 100 % stopy procentowej składki".

O ile słuszne jest stanowisko skarżącego, iż przewidziane w art. 36 ust. 1

ustawy podwyższenie składki wypadkowej wynosi sztywno 100%, to zdaniem Sądu

drugiej instancji nie można zgodzić się z wnioskiem, iż w niniejszej sprawie tak

podwyższona składka powinna wynosić 5,6 %. Cytowany przepis posługuje się

wszak wyrażeniem „stopy procentowej składki na ubezpieczenie wypadkowe

ustalanej na najbliższy rok składkowy". Należy mieć na względzie, iż w świetle art.

2 oraz art. 27 i nast. ustawy stopa procentowa składki na ubezpieczenie

wypadkowe jest ustalana przez ZUS na dany rok składkowy tj. od dnia 1 kwietnia

7

danego roku do dnia 31 marca następnego roku, dlatego w kolejnych latach

składkowych może mieć inną wartość. Nie ulega wątpliwości, iż skoro decyzja

organu rentowego w przedmiocie podwyższenia składki na ubezpieczenie

wypadkowe została wydana w dniu 23 marca 2009 r. tj. pod koniec roku

składkowego trwającego od 1 kwietnia 2008 r. do 31 marca 2009 r., to ustalona na

mocy art. 36 ustawy nowa stopa procentowa składki powinna obowiązywać od

najbliższego roku składkowego, a więc od 1 kwietna 2009 r. do 31 marca 2010 r.

Jeśli zaś chodzi o stopę procentową składki, która powinna być

powiększona o 100% na mocy art. 36 ustawy, to w ocenie Sądu Apelacyjnego z

wykładni językowej tego przepisu wynika, iż podwyższeniu podlega stopa

procentowa składki z roku składkowego z daty wydania decyzji w tym zakresie.

Skoro zatem w roku składkowym, w którym organ rentowy wydał zaskarżoną

decyzję, obowiązywała odwołującego - jako płatnika składek na ubezpieczenie

wypadkowe - stopa procentowa składki na to ubezpieczenie 1,80%, a nie 2,80%

jak błędnie przyjął Sąd Okręgowy, to taka stopa podlegała podwyższeniu o 100%,

co daje wartość 3,60%. Stopa procentowa składki na poziomie 2,80 % miała

obowiązywać w okresie rozliczeniowym od 1 kwietnia 2009 r. do 31 marca 2010 r.

Dlatego też wysokość 3,6% podstawy wymiaru powinna być przyjęta przez organ

rentowy jako stopa procentowa składki na ubezpieczenie wypadkowe dla

odwołującego na najbliższy rok składkowy, w odniesieniu do daty wydania

zaskarżonej decyzji tj. 1 kwietnia 2009 r. – 31 marca 2010 r.

Powyższy wyrok w części obejmującej pkt II i III został zaskarżony skargą

kasacyjną organu rentowego. Skargę oparto na podstawie naruszenia prawa

materialnego przez błędną wykładnię przepisu art.36 ust. l ustawy z dnia 30

października 2002 r. o ubezpieczeniu społecznym z tytułu wypadków przy pracy i

chorób zawodowych ( Dz. U. Nr 199 z 2002 r. poz. 1373 ze zm.), poprzez uznanie,

iż stopa procentowa składki na ubezpieczenie wypadkowe za rok składkowy od 1

8

kwietnia 2009 r. do 31 marca 2010 r. ustalona dla Przedsiębiorstwa Budownictwa

Komunalnego Spółki z o.o. ma ulec podwyższeniu do wysokości 3,6 %.

Wskazując na powyższą podstawę skarżący wniósł o uchylenie i zmianę

wyroku Sądu Apelacyjnego w zaskarżonej części oraz poprzedzającego go

wyroku Sądu Okręgowego i oddalenie odwołania płatnika składek oraz zasądzenie

kosztów zastępstwa procesowego w postępowaniu kasacyjnym.

W uzasadnieniu skargi wskazano, że zaskarżona decyzja z dnia 23 marca

2009 r. dotyczyła wymiaru wysokości składki na rok składkowy od 1 kwietnia .2009

r. do 31 marca 2010 r. i podwyższeniu uległa składka za ten właśnie rok. Z

okresem składkowym od 1 marca 2008 r. do 31 kwietnia 2009 r. , z którego Sąd

Apelacyjny przyjął wysokość spornej składki, łączy ją data wydania decyzji, co jest

znikomym związkiem z punktu widzenia regulacji przewidzianej w art. 36 ustawy o

ubezpieczeniu społecznym z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych.

Wystarczy, aby decyzja o wymiarze składek na najbliższy rok składkowy, tj. od 1

kwietnia 2009 r. do 31 marca 2010 r. została wydana kilka dni później, czyli

począwszy od 1 kwietnia 2009 r., a koncepcja zaprezentowana przez Sąd

Apelacyjny nie mogłaby zostać zastosowana. Czyni to niepoprawnym

rozumowanie zaprezentowane w uzasadnieniu wyroku. Uzależnia bowiem

wysokość składki na dany rok od daty wydania decyzji, a nie od zasady

ustanowionej w przepisie regulującym wysokość składki. Niezasadne jest przyjęcie,

że podwyższeniu na najbliższy rok składkowy ma ulec składka obowiązująca w

innym roku, tj. w niniejszej sprawie w roku poprzednim. Podwyższenie nie może

dotyczyć składki obowiązującej w innym roku składkowym, niż przedmiot

rozpoznania, gdyż składka taka nie pozostaje w jakimkolwiek związku ze składką

ustaloną na kolejny rok składkowy.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną płatnik składek wniósł o jej oddalenie i

zasądzenie od organu rentowego kosztów zastępstwa procesowego w

postępowaniu kasacyjnym

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

9

Skarga kasacyjna zasługuje na uwzględnienie, albowiem słuszny jest

zarzut naruszenia prawa materialnego przy ferowaniu zaskarżonego wyroku.

Analizę prawidłowości przedmiotowego orzeczenia rozpocząć wypada od

przytoczenia treści art. 36 ustawy z dnia 30 października 2002 r. o ubezpieczeniu

społecznym z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych ( jednolity tekst:

Dz. U. z 2009 r. Nr 167, poz. 1322), zgodnie z którym inspektor pracy może

wystąpić do jednostki organizacyjnej Zakładu Ubezpieczeń Społecznych właściwej

ze względu na siedzibę płatnika składek z wnioskiem o podwyższenie płatnikowi

składek, u którego w czasie dwóch kolejnych kontroli stwierdzono rażące

naruszenie przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy, o 100% stopy procentowej

składki na ubezpieczenie wypadkowe ustalanej na najbliższy rok składkowy.

Decyzję w tej sprawie wydaje Zakład.

W świetle cytowanego przepisu przesłanką wymierzenia płatnikowi przez

Zakład Ubezpieczeń Społecznych kary w postaci podwojenia stopy procentowej

składki na ubezpieczenie wypadkowe jest stwierdzenie przez inspektora pracy

rażącego naruszenia zasad bezpieczeństwa i higieny pracy, przy czym naruszenia

te nie mają jednorazowego charakteru, lecz muszą być ujawnione w trakcie dwóch

kolejnych kontroli, następujących bezpośrednio po sobie i oddzielonych czasem

wyznaczonym przez kontrolerów celem wyeliminowania uchybień dostrzeżonych w

trakcie pierwszej kontroli. Chodzi zatem o naruszenia przepisów bezpieczeństwa i

higieny pracy zaistniałe w warunkach swoistej „recydywy”, wskazującej na pewną

uporczywość płatnika w nieprzestrzeganiu tychże zasad. Ustanowiony przez

ustawodawcę tryb postępowania w tej sprawie inicjowany jest wnioskiem inspektora

pracy, a wymierzenie przedmiotowej sankcji przez Zakład Ubezpieczeń

Społecznych jest obligatoryjne. Również wysokość, o jaką podwyższa się stopę

procentową składki, została unormowana w sposób sztywny, bez jakiejkolwiek

możliwości jej miarkowania przez organ rentowy.

Istota niniejszego sporu sprowadza się do pytania, co jest podstawą owego

podwyższenia.

Z literalnego brzmienia art. 36 ust. 1 ustawy wynika, że podwyższeniu o

100% podlega stopa procentowa składki na ubezpieczenie wypadkowe ustalana

na najbliższy rok składkowy następujący po roku składkowym , w którym inspektor

10

pracy wystąpił do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z wnioskiem o takie

podwyższenie. W myśl art. 27 ustawy stopę procentową składki ustala się bowiem

na rok składkowy, który zgodnie z art. 2 pkt 8 ustawy obejmuje okres od 1 kwietnia

danego roku do 31 marca następnego roku. Skoro postępowanie o wymierzenie

płatnikowi wyższej o 100% stopy procentowej składki następuje na wniosek

inspektora pracy, to data złożenia takiego wniosku stanowi punkt odniesienia w

wyznaczaniu najbliższego roku składkowego, w jakim ma obowiązywać tak

podwyższona stopa procentowa.

Jednocześnie komentowany przepis stanowi o stopie procentowej „ustalanej

na najbliższy rok składkowy”, a zatem nie może to być stopa już ustalona i

stosowana w roku składkowym poprzedzającym rok, którego dotyczy przedmiotowe

podwyższenie. Stopę procentową składki ustala zaś Zakład Ubezpieczeń

Społecznych lub sam płatnik według zasad skodyfikowanych w art. 28 – 33 ustawy.

Jest ona zróżnicowana w zależności od liczby osób zgłoszonych do ubezpieczenia

wypadkowego, kategorii ryzyka właściwej dla grupy działalności, do jakiej należy

płatnik oraz kategorii ryzyka określonej dla danego płatnika (mierzonych

wskaźnikami częstości poszkodowanych w wypadkach przy pracy ogółem,

wypadkach przy pracy śmiertelnych i ciężkich, stwierdzonych chorób zawodowych

oraz zatrudnionych w warunkach zagrożenia). To uzależnienie wysokości stopy

procentowej składki od wymienionych wielkości o zmiennym charakterze

wymusza coroczne jej uaktualnianie.

Reasumując : podwyższeniu w trybie art. 36 ustawy podlega stopa

procentowa składki przysługująca od płatnika w wysokości ustalanej w myśl zasad

art. 28 – 33 na następny rok składkowy po tym, w jakim na podstawie wniosku

inspektora pracy wszczęto postępowanie w tej sprawie. Sens omawianej kary

sprowadza się do tego, że za stwierdzone naruszanie przepisów bezpieczeństwa i

higieny pracy przez kolejny rok składkowy płatnik będzie zmuszony uiszczać

składkę według podwojonej stopy procentowej należnej w tymże roku.

Przyjęcie koncepcji Sądu Apelacyjnego oznaczałoby, iż podwyższona o 100%

dotychczasowa, aktualna w mijającym roku składkowym stopa procentowa składki

na ubezpieczenie wypadkowe obowiązywałaby w najbliższym roku, niezależnie od

tego, jaka stopa procentowa składki powinna być stosowana w świetle art. 28 – 33

11

ustawy do danego płatnika w tymże kolejnym roku. Takie zastosowanie

przedmiotowej sankcji w rzeczywistości eliminowałoby coroczny tryb ustalania

aktualnej stopy procentowej składki na ubezpieczenie wypadkowe i odrywałoby

określaną dla płatnika na najbliższy ( w rozumieniu art. 36 ustawy) rok stopę

procentową od kryteriów wynikających z unormowań art. 28 - 33.

Podzielając zarzuty skarżącego, Sąd Najwyższy z mocy art. 39815

§1 k.p.c.

oraz art. 108§2 w związku z art. 398²¹ k.p.c. orzekł o uchyleniu przedmiotowego

wyroku i przekazaniu sprawy Sądowi drugiej instancji do ponownego rozpoznania i

rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego.