II UK 232/10

Sygn. akt II UK 232/10

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 2 lutego 2011 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Jerzy Kuźniar (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Zbigniew Hajn

SSN Maciej Pacuda

w sprawie z wniosku E. J.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych

z udziałem zainteresowanego Urzędu Miasta […]

o emeryturę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 2 lutego 2011 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawczyni od wyroku Sądu Apelacyjnego […]

z dnia 18 lutego 2010 r.,

oddala skargę kasacyjną.

Uzasadnienie

Wyrokiem z dnia 18 lutego 2010 r., Sąd Apelacyjny, zmienił, na skutek

apelacji strony pozwanej Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, wyrok Sądu

Okręgowego – Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych z dnia 11 września 2008 r. i

oddalił odwołanie wnioskodawczyni E. J. od decyzji organu rentowego z dnia 1

2

grudnia 2008 r., odmawiającej przyznania prawa do emerytury nauczycielskiej,

wobec niespełnienia przesłanek określonych w art. art. 88 ust. 1 ustawy z dnia 26

stycznia 1982 r. Karta Nauczyciela (jednolity tekst: Dz.U. z 2006 r. Nr 97, poz. 674

ze zm.).

W stanie faktycznym sprawy, wnioskodawczyni (ur. 18 lutego 1955 r.), w

dniu 2 grudnia 2008 r., składając wniosek o emeryturę nauczycielską, wykazała

łącznie 30 lat, 1 miesiąc i 1 dzień okresów składkowych i nieskładkowych, w tym 25

lat 7 miesięcy i 27 dni okresów pracy pedagogicznej. Ostatni okres pracy

nauczycielskiej ustał w dniu 31 sierpnia 2006 r. na wniosek wnioskodawczyni, która

bezpośrednio przed złożeniem wniosku o emeryturę pracowała na podstawie

umowy zlecenia do dnia 19 grudnia 2008 r. w Urzędzie Miejskim w K. Od września

2006 r. wnioskodawczyni zawierała kolejne, następujące po sobie umowy zlecenia

z Urzędem Miasta, podejmując się prowadzenia zajęć opiekuńczo -

wychowawczych w Klubie Środowiskowym „P". Umowy zawierano każdorazowo na

czas określony, określając w nich godziny prowadzenia zajęć opiekuńczych. Praca

wnioskodawczyni nie była nadzorowana przez Urząd Miasta, a wnioskodawczyni i

osoby z nią współpracujące same ustalały zakres zajęć prowadzonych z dziećmi,

same dzieliły się obowiązkami bez ingerencji ze strony zleceniodawcy. Przy tak

poczynionych ustaleniach faktycznych Sąd Okręgowy uznał zasadność odwołania

wnioskodawczyni, podzielając stanowisko Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, że

zarówno treść umów zawieranych przez wnioskodawczynię z Urzędem Miasta, jak i

sposób ich wykonywania, nie daje podstawy do uznania tych umów za umowy o

pracę. Sąd przyjął jednocześnie, że wnioskodawczyni spełniła warunki do

przyznania emerytury nauczycielskiej, bowiem organ rentowy bezpodstawnie

wymagał od wnioskodawczyni świadczenia pracy pedagogicznej na podstawie

umowy o pracę bezpośrednio przed złożeniem wniosku o emeryturę, gdy

tymczasem art. 88 ustawy Karta Nauczyciela, wymaga jedynie wykazania 30 -

letniego okresu składkowego i nieskładkowego, w tym 20 - letniego okresu pracy

nauczycielskiej (pracy w szczególnym charakterze). Przepis ten natomiast nie

określa kiedy 30 - letni okres winien zostać osiągnięty. Wobec tego Sąd pierwszej

instancji przyjął, że nauczyciel ma możliwość dopracowania niezbędnego okresu

ubezpieczenia po osiągnięciu 20 - letniego okresu pracy nauczycielskiej, a

3

wskazywana przez organ rentowy konieczność rozwiązania stosunku pracy przez

nauczyciela bezpośrednio przed złożeniem wniosku o emeryturę jest błędna.

Ponadto Sąd wskazał, że użycie przez ustawodawcę w art. 88 ustawy Karta

Nauczyciela sformułowania „nauczyciel”, nie oznacza, że dla skutecznego

ubiegania się o emeryturę nauczycielską należy wykazać zatrudnienie w

charakterze nauczyciela bezpośrednio przed rozwiązaniem stosunku pracy,

bowiem nauczyciel ubiegający się o emeryturę powinien rozwiązać stosunek pracy

nauczycielskiej. W tych okolicznościach Sąd Okręgowy stwierdził, że

wnioskodawczyni na dzień złożenia wniosku wykazała wymagane: okresy

składkowe i nieskładkowe oraz pracy pedagogicznej, w dniu 31 sierpnia 2006 r.

rozwiązała stosunek pracy, a fakt, że następnie wykonywała pracę na podstawie

umowy zlecenia, nie miał wpływu na przyznanie prawa do emerytury

nauczycielskiej od dnia 1 grudnia 2008 r.

Na skutek apelacji organu rentowego, wyrokiem z dnia z dnia 18 lutego 2010

r., Sąd Apelacyjny zmienił wyrok Sądu pierwszej instancji i oddalił odwołanie

wnioskodawczyni, w uzasadnieniu wyroku wskazując, że zgodnie z art. 88 ust. 1

Karty Nauczyciela, nauczyciele mający trzydziestoletni okres zatrudnienia, w tym

20 lat wykonywania pracy w szczególnym charakterze, mogą - po rozwiązaniu na

swój wniosek stosunku pracy - przejść na emeryturę. Według ust. 2a tego przepisu

nauczyciele urodzeni po dniu 31 grudnia 1948 r., a przed dniem 1 stycznia 1969 r.

zachowują prawo do przejścia na emeryturę bez względu na wiek, jeżeli: spełnili

warunki do uzyskania emerytury, określone w ust. 1, w ciągu dziesięciu lat od dnia

wejścia w życie ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z

Funduszu Ubezpieczeń Społecznych ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o

emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (jednolity tekst: Dz.U.

z 2009 r. Nr 153, poz. 1227 ze zm.), z wyjątkiem warunku rozwiązania stosunku

pracy (pkt. 1) oraz nie przystąpili do otwartego funduszu emerytalnego albo złożyli

wniosek o przekazanie środków zgromadzonych na rachunku w otwartym funduszu

emerytalnym, za pośrednictwem Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, na dochody

budżetu państwa (pkt 2). W ocenie Sądu samo wykazanie wskazanych wyżej

okresów ubezpieczenia nie jest wystarczające do nabycia prawa do emerytury

nauczycielskiej, gdyż konieczne jest jeszcze złożenie przez nauczyciela wniosku o

4

rozwiązanie stosunku pracy. Sąd uznał, że nie ma podstaw do przyjęcia, iż

warunkiem koniecznym nabycia emerytury w oparciu o art. 88 ust. 1 Karta

Nauczyciela jest wykonywanie przez osobę zainteresowaną pracy nauczyciela

bezpośrednio przed zgłoszeniem wniosku o emeryturę. Taki warunek nie wynika

ani wprost z treści przepisu, ani z zasad wykładni celowościowej. W ocenie Sądu

warunkiem nabycia prawa do emerytury nauczycielskiej jest: rozwiązanie stosunku

pracy nauczycielskiej i spełnianie w dniu rozwiązania tego stosunku pracy

warunków dotyczących okresów: zatrudnienia i pracy w szczególnym charakterze

(stażu pracy). Natomiast obojętne jest to, czy następnie ubezpieczony (nauczyciel)

pozostawał bez pracy, czy podjął pracę (i w jakim charakterze) oraz jaki był jego

status pracowniczy w dniu złożenia wniosku o emeryturę nauczycielską. Przepis

art. 88 Karty Nauczyciela daje przywilej przejścia na emeryturę bez względu na

wiek tym nauczycielom, którzy mają dłuższy niż wymagany przepisami ogólnymi

okres zatrudnienia (30 lat dla kobiet zamiast wymaganych 20) i dłuższy okres pracy

w szczególnym charakterze (20 lat zamiast wymaganych 15). Jednakże z tego

przywileju może skorzystać tylko nauczyciel i w konsekwencji warunki dotyczące

posiadania wymaganych okresów muszą być spełnione do daty, do której osoba

zainteresowana miała status nauczyciela w rozumieniu art. 1 Karty Nauczyciela.

Sąd powołał się w uzasadnieniu wyroku na ugruntowane w tym zakresie

orzecznictwo Sądu Najwyższego (wyrok z dnia 16 czerwca 2009 r., I UK 5/09,

niepublikowany, wyrok z dnia 24 marca 2009 r., I UK 299/08, niepublikowany,

wyrok z dnia 25 kwietnia 2008 r., I UK 267/07, e niepublikowany oraz wyrok z dnia

20 listopada 2001 r., II UKN 626/00, OSNP 2003 nr 16, poz. 390). Tym samym fakt,

że wnioskodawczyni wykazała okres 30 lat zatrudnienia i okres 20 pracy

nauczycielskiej na dzień złożenia wniosku, czyli dzień 2 grudnia 2008 r., nie

przesądza o nabyciu przez nią prawa do emerytury nauczycielskiej. Jak bowiem

wyżej wskazano 30 - letni okres zatrudnienia i 20 - letni okres pracy nauczycielskiej

ustala się na dzień ustania ostatniego stosunku pracy rozwiązanego przez

nauczyciela. Ostatni taki okres ustał w dniu 31 sierpnia 2006 r. Tak więc na ten

dzień należało ustalić, czy wnioskodawczyni posiadała wymagane okresy

zatrudnienia i pracy w szczególnym charakterze. Z akt sprawy wynika, że

wnioskodawczyni na dzień 31 sierpnia 2006 r. co prawda legitymuje się

5

wymaganym okresem pracy nauczycielskiej, jednak nie spełniła warunku 30 -

letniego okresu zatrudnienia, gdyż na ten dzień wykazała jedynie 27 lat 9 miesięcy i

6 dni okresów składkowych i nieskładkowych. Na marginesie Sąd Apelacyjny

wskazał, iż podziela stanowisko sądu pierwszej instancji i strony pozwanej, że

zawierane przez wnioskodawczynię umowy z Urzędem Miasta nie były umowami o

pracę lecz umowami zlecenia. Nawet jednak przyjmując twierdzenia

wnioskodawczyni, iż w Klubie Środowiskowym „P." świadczyła pracę na podstawie

umowy o pracę, to i tak okres tej pracy nie może zostać uwzględniony jako praca

nauczycielska, skoro w obowiązującym stanie prawnym żadna inna praca, poza

objętą przepisami art. 1 Karty Nauczyciela, nie jest uznawana za pracę

nauczycielską.

W skardze kasacyjnej od powyższego wyroku pełnomocnik

wnioskodawczyni, zarzucił naruszenie prawa materialnego poprzez błędną

wykładnię art. 1 ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r. Karta Nauczyciela (jednolity

tekst: Dz.U. z 2006 r. Nr 97, poz. 674 ze zm.) i przyjęcie, że „praca nauczyciela

wykonywana w placówce wychowawczej utworzonej przez Zarząd Gminy, z

powołaniem się na ogólną kompetencję, a polegająca na pomocy pedagogicznej i

psychologicznej, wyrównywaniu barier edukacyjnych u dzieci i młodzieży oraz

eliminowaniu zachowań agresywnych nie mieści się w zakresie zatrudnienia

objętego zakresem Karty Nauczyciela”, oraz art. 22 k.p. przez przyjęcie, iż

„dyskwalifikuje umowę jako stosunek pracowniczy przyjęcie w jej treści możliwości

wykonywania umowy przez zastępcę oraz wykonywanie nadzoru przez wgląd

Zleceniodawcy”. Wskazując na powyższe zarzuty pełnomocnik wnioskodawczyni

wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania.

Wniosek o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania uzasadniono

powołując się na art. 3989

§ 1 i 2 k.p.c., i wskazując, że „prawidłowe ustalenie

zakresu przedmiotowego wykonywanych prac przez nauczyciela jest istotne dla

ustalenia kręgu uprawnionych do nauczycielskiego świadczenia emerytalnego.

Istotne jest czy o kwalifikacji określonej pracy z punktu widzenia uprawnień

emerytalnych decyduje rodzaj placówki zatrudniającej, nazwa jednostki czy też

charakter wykonywanej pracy mimo nadania jej nazwy niemieszczącej się w

6

katalogu jednostek”, a także iż „konieczne jest rozstrzygnięcie wątpliwości czy

wpisanie do umowy zapisu niedopuszczalnego przy umowie o pracy powoduje

dyskwalifikację umowy jako umowy o pracę i przyjęcie, że jest to umowa zlecenia

(stosunek niepracowniczy) czy też dla prawidłowej kwalifikacji umowy konieczne

jest uprzednie ustalenie, że zapis ten był faktycznie wykonywany”, a ponadto

„konieczne jest rozstrzygniecie czy pracownik jest odpowiedzialny za zakres,

sposób i częstotliwość wykonywanych czynności przez pracodawcę w ramach

nadzoru w stosunku pracy”.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Skarga kasacyjna nie ma uzasadnionej podstawy i stąd podlega oddalaniu.

Stosownie do art. 39813

§ 1 i 2 k.p.c., Sąd Najwyższy rozpoznaje sprawę w

granicach skargi kasacyjnej i jest związany ustaleniami faktycznymi stanowiącymi

podstawę zaskarżonego orzeczenia, jeżeli tak jak w rozpoznawanej sprawie,

skarga nie zawiera zarzutu naruszenia przepisów postępowania. Okoliczności

faktyczne rozpoznawanej sprawy nie budzą wątpliwości, sporna pozostaje ich

ocena w świetle przepisów prawa materialnego. Nie jest wiec wątpliwe, że

wnioskodawczyni na dzień 31 sierpnia 2006 r. co prawda legitymuje się

wymaganym okresem pracy nauczycielskiej, jednak nie spełniła warunku 30 -

letniego okresu zatrudnienia, gdyż na ten dzień wykazała jedynie 27 lat 9 miesięcy i

6 dni okresów składkowych i nieskładkowych.

Wstępnie trzeba zauważyć, że zarzuty skargi kasacyjnej odnoszą się w

gruncie rzeczy do twierdzenia, że w latach 2006 – 2008, a wiec po rozwiązaniu na

swój wniosek umowy o pracę nauczycielską wnioskodawczyni podjęła i

wykonywała - na podstawie umowy o pracę - pracę o takim samym

(nauczycielskim) charakterze, która winna być zaliczona do tzw. ogólnego stażu

emerytalnego, nie zarzucając w skardze naruszenia art. 88 Karty Nauczyciela, ani

przez błędną wykładnię, ani niewłaściwe zastosowanie tego przepisu, a także

niekwestionując okoliczności faktycznych stanowiących podstawę zaskarżonego

orzeczenia. Nawet więc podzielenie zarzutów skargi, do czego brak podstaw, nie

dawałoby możliwości uwzględnienia jej wniosków. W wyroku z dnia 8 lipca 2009 r.,

I UK 60/09 (niepublikowany), Sąd Najwyższy stwierdził, że z faktu, iż przy

rozpoznawaniu skargi kasacyjnej jest on związany granicami skargi kasacyjnej

7

wyznaczonymi jej podstawami, wynika, że nie może uwzględniać naruszenia

żadnych innych przepisów niż wskazane przez skarżącego. Sąd Najwyższy nie jest

bowiem uprawniony do samodzielnego dokonywania konkretyzacji zarzutów lub też

stawiania hipotez co do tego, jakiego aktu prawnego (przepisu) dotyczy podstawa

skargi kasacyjnej. Nie może także zastąpić skarżącego w wyborze podstawy

kasacyjnej, jak również w przytoczeniu przepisów, które mogłyby być naruszone

przy wydawaniu zaskarżonego orzeczenia.

W związku z tymi uwagami, trzeba więc jedynie ogólnie zaznaczyć, że art.

88 Karty Nauczyciela tworzy pełną i wyczerpującą regulację warunków przejścia na

emeryturę nauczycieli bez względu na wiek. W świetle unormowania ust.1 tego

artykułu przesłankami nabycia uprawnień do przedmiotowego świadczenia są:

wykazanie 30-letniego okresu zatrudnienia, w tym 20 lat wykonywania pracy w

szczególnym charakterze lub 25-letniego okresu zatrudnienia, w tym 20 lat

wykonywania pracy w szczególnym charakterze w szkolnictwie specjalnym, z nadto

rozwiązanie na swój wniosek stosunku pracy. W judykaturze ugruntowany jest

pogląd, w myśl którego wynikające z art. 88 ust. 1 in fine wymaganie jest

koniecznym warunkiem powstania prawa do emerytury (wyroki Sądu Najwyższego

z dnia 20 października 1999 r., II UKN 149/99, OSNP 2001 nr 2, poz. 46; z dnia 30

sierpnia 2001r., II UKN 525/00, OSNP 2003 nr 12, poz. 298; z dnia 20 listopada

2001 r., II UKN 626/00, OSNP nr 16, poz. 390; z dnia 13 czerwca 2007 r., II UK

232/06, niepublikowany; z dnia 19 września 2007 r., III UK 43/07, niepublikowany; z

dnia 17 kwietnia 2008 r., II UK 194/07, niepublikowany i z dnia 25 kwietnia 2008 r., I

UK 267/07, niepublikowany). Natomiast okoliczność, że po rozwiązaniu stosunku

pracy, za to w dacie złożenia wniosku o emeryturę, ubezpieczony wykonuje pracę

nauczycielską na podstawie kolejnego stosunku pracy, nie wpływa na możliwość

nabycia przezeń uprawnień emerytalnych z art. 88 ust. 1 Karty Nauczyciela (wyrok

Sądu Najwyższego z dnia 25 czerwca 2009 r., I UK 16/09, LEX nr 519956). Tak

więc z art. 88 ust. 1 Karty Nauczyciela wynika, że przy ustalaniu spełnienia

warunku posiadania trzydziestoletniego okresu zatrudnienia, od którego

uzależnione jest prawo do emerytury, nie wlicza się okresów składkowych i

nieskładkowych przypadających po rozwiązaniu nauczycielskiego stosunku pracy.

Powtórzyć należy, że powołany przepis stwarza przywilej przejścia na emeryturę

8

bez względu na wiek nauczycielom, którzy mają dłuższy niż wymagany przepisami

ogólnymi okres zatrudnienia (30 lat, zamiast wymaganych 25 lat) oraz dłuższy

okres zatrudnienia w szczególnym charakterze (20 lat). W świetle tego przepisu,

przesłankami uzyskania prawa do emerytury są ponadto posiadanie statusu

nauczyciela w rozumieniu Karty Nauczyciela oraz rozwiązanie stosunku pracy na

wniosek nauczyciela względnie przez pracodawcę, ale w warunkach określonych

art. 20 tej ustawy. Wymienione przesłanki prawa do emerytury jako regulacja

szczególna, odbiegająca od systemu powszechnego, muszą być interpretowane w

sposób ścisły. Za takim kierunkiem wykładni w zakresie wymogu posiadania

okresów zatrudnienia opowiedział się już Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 20

listopada 2001 r., II UKN 626/00 (OSNP 2003 nr 16, poz. 390), stwierdzając, że

określone art. 88 Karty Nauczyciela warunki prawa do emerytury w postaci

posiadania okresów zatrudnienia i pracy w szczególnym charakterze warunkach

muszą być spełnione do dnia ustania stosunku pracy nauczyciela.

W ocenie Sadu Najwyższego uzyskanie prawa do emerytury na podstawie

omawianego przepisu uzależnione jest od spełnienia obu warunków co do

wymaganych okresów zatrudnienia przed rozwiązaniem nauczycielskiego stosunku

pracy, jak trafnie przyjął Sąd Apelacyjny. Wniosek o emeryturę nie musi być przy

tym złożony bezpośrednio po ustaniu stosunku pracy, jednak prawo do emerytury

nie może być przyznane, jeżeli w dacie rozwiązania nauczycielskiego stosunku

pracy wymagane warunki nie były spełnione. Z ustaleń faktycznych poczynionych w

tej sprawie (niezakwestionowanych w skardze, a więc wiążących Sąd Najwyższy w

postępowaniu kasacyjnym), wynika że na dzień 31 sierpnia 2006 r. (dzień

rozwiązania nauczycielskiego stosunku pracy) posiadane przez wnioskodawczynię

okresy składkowe i nieskładkowe wyniosły 27 lat 9 miesięcy i 6 dni. Tak więc

prawnie bez znaczenia (dla uprawnień emerytalnych wnioskodawczyni,

wynikających z ustawy – Karta Nauczyciela) jest zatrudnienie w Klubie

Środowiskowym „P." w K., już po rozwiązaniu nauczycielskiego stosunku pracy,

pomijając status prawny tego stosunku (w sprawie ustalono, że praca ta była

wykonywana na podstawie umów zlecenia, a ustalenie to nie zostało w skardze

kasacyjnej skutecznie podważone).

9

Z tych przyczyn Sąd Najwyższy w oparciu o przepis art. 39814

k.p.c. oddalił

skargę kasacyjną jako pozbawioną usprawiedliwionych podstaw.