I UK 163/10

Sygn. akt I UK 163/10

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 10 lutego 2011 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Józef Iwulski (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Halina Kiryło

SSN Zbigniew Myszka

w sprawie z odwołania Zakładu Usługowego O. Spółki jawnej J. B., B. D., T. K. w K.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddziałowi w K.

z udziałem zainteresowanego T. A.

o ubezpieczenie wypadkowe,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 10 lutego 2011 r.,

skargi kasacyjnej odwołującej się od wyroku Sądu Apelacyjnego w K.

z dnia 22 grudnia 2009 r.,

oddala skargę kasacyjną.

UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 2 lipca 2009 r., Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych w K. oddalił odwołanie płatnika składek Zakładu Usługowego "O."

Spółki jawnej J. B., B. D., T. K. w K. od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych

2

Oddziału w K. z dnia 27 lutego 2009 r. stwierdzającej, że T. A. w okresie od 1

stycznia 2006 r. do 4 kwietnia 2006 r. podlegał między innymi obowiązkowemu

ubezpieczeniu wypadkowemu z tytułu umowy zlecenia zawartej ze Spółką.

Sąd pierwszej instancji ustalił, że T. A. w okresie wymienionym w decyzji

organu rentowego świadczył pracę na rzecz Spółki na podstawie umowy zlecenia.

Ubezpieczony wykonywał obowiązki gospodarza domu i do jego zadań należały

prace porządkowe na terenie budynku oraz utrzymanie czystości w jego okolicy, a

w zimie - także odśnieżanie chodników. Spółka prowadzi działalność w zakresie

świadczenia kompleksowych usług agrotechnicznych, remontowych, budowlanych,

prac porządkowych, usług transportowo-sprzętowych, obsługi i naprawy pojazdów

mechanicznych, wynajmu środków transportu, gospodarki ściekami oraz wywozu

śmieci i usług sanitarnych. Głównym przedmiotem jej działalności są prace

związane z utrzymaniem terenów zielonych na obszarze miasta K., a także

świadczenie usług na rzecz spółdzielni mieszkaniowych, polegających na pracach

porządkowych lub na kompleksowym utrzymaniu czystości w budynku oraz na

pielęgnacji terenów zielonych. Usługi te Spółka wykonuje na podstawie umów

zawieranych ze spółdzielniami mieszkaniowymi oraz innymi podmiotami. W tych

umowach określone są konkretne obowiązki, do wykonania których zobowiązana

jest Spółka oraz teren, którym Spółka ma się zająć. W momencie zmiany regulacji

prawnych dotyczących odprowadzania składek na ubezpieczenia społeczne z tytułu

umowy zlecenia Spółka uzyskała w Zakładzie Ubezpieczeń Społecznych ustną

informację, że osoba wykonująca umowę zlecenia poza siedzibą firmy nie podlega

ubezpieczeniu wypadkowemu.

W tak ustalonym stanie faktycznym Sąd pierwszej instancji uznał, że w

świetle art. 12 i 13 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń

społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2009 r. Nr 205, poz. 1585 ze zm.) zasadą jest

podleganie przez zleceniobiorców obowiązkowo ubezpieczeniu wypadkowemu,

chyba że wykonują oni zlecenie poza siedzibą lub miejscem prowadzenia

działalności zleceniodawcy. W związku z tym zasadniczym problemem było

rozstrzygnięcie spornego między stronami rozumienia pojęcia "miejsce

prowadzenia działalności". Zdaniem Sądu, zwrot ten wskazuje nie tylko na aspekt

terytorialny, ale także na substrat materialny i organizacyjny (np. zorganizowanie

3

przez zleceniodawcę infrastruktury, organizowanie pracy i jej kontrola, wydawanie

poleceń lub wskazówek odnośnie do tego, jak zadanie powinno być wykonane).

Skoro więc w rozpoznawanej sprawie ubezpieczony wykonywał prace stanowiące

przedmiot umów zawartych między Spółką a spółdzielniami mieszkaniowymi, to

należało przyjąć, że w ramach wykonywania tych umów Spółka miała obowiązek

zabezpieczyć właściwe wykonanie umów przez osoby, którymi w tym zakresie się

posługiwała. Zleceniobiorcy mieli dowolnie określony czas wykonywania swych

obowiązków, z tym że Spółka zastrzegła, aby były to godziny przedpołudniowe.

Zleceniobiorcy byli od czasu do czasu kontrolowani przez przedstawicieli Spółki

oraz przez administrację spółdzielni pod względem poprawności wykonania

obowiązków gospodarzy domów. Sąd Okręgowy uznał, że w tym stanie rzeczy

miejscem wykonywania działalności przez Spółkę było miejsce wykonywania przez

zleceniobiorcę umowy łączącej go ze Spółką. W ocenie Sądu, powierzenie

zleceniobiorcom wykonywania określonych czynności w imieniu i na rzecz Spółki na

zindywidualizowanym terytorium w sytuacji, gdy podlegali oni jej kontroli i

wskazówkom w trakcie realizacji usług, oznacza rozciągnięcie pojęcia "miejsca

wykonywania działalności zleceniodawcy" także na miejsca, w których faktycznie

były wykonywane usługi powierzone zleceniobiorcy. W takiej zaś sytuacji

wykonywanie pracy na podstawie umowy zlecenia przez ubezpieczonego stanowiło

tytuł objęcia go obowiązkiem ubezpieczenia wypadkowego.

Wyrokiem z dnia 2 marca 2010 r., Sąd Apelacyjny w K. oddalił apelację

Spółki od wyroku Sądu pierwszej instancji. Sąd Apelacyjny - podzielając ustalenia

faktyczne Sądu Okręgowego i przyjmując je za własne - stwierdził, że wpis o

miejscu prowadzenia działalności zamieszczony w ewidencji działalności

gospodarczej nie jest równoznaczny z określeniem miejsca prowadzenia

działalności zleceniodawcy w rozumieniu art. 12 ustawy o systemie ubezpieczeń

społecznych. Według Sądu Apelacyjnego, analiza tego przepisu nie może

ograniczać się wyłącznie do jego wykładni literalnej i pomijać celu regulacji, którym

jest wyłączenie z obowiązkowego ubezpieczenia wypadkowego tych

zleceniobiorców, którzy wykonują pracę nie tylko poza siedzibą zleceniodawcy, ale

także poza miejscem prowadzenia jego działalności, czyli poza granicami, do

których można rozciągnąć ryzyko ubezpieczenia wypadkowego. W rozpoznawanej

4

sprawie ubezpieczony świadczył pracę, wykonując zadania określone nie tylko w

umowie zlecenia ze Spółką, ale także zadania przewidziane w umowach zawartych

przez Spółkę ze spółdzielnią mieszkaniową. To Spółka organizowała pracę

ubezpieczonych zleceniobiorców, zapewniała środki do jej wykonania i

przeprowadzała jej kontrolę, bowiem Spółka odpowiadała za rezultat tej pracy

wobec spółdzielni mieszkaniowej. Przeprowadzanie kontroli pracy zleceniobiorców

przez Spółkę ma potwierdzenie w materiale dowodowym. W konsekwencji Sąd

Apelacyjny uznał, że miejscem prowadzenia działalności przez odwołującą się

Spółkę było miejsce wykonywania czynności gospodarza domu przez

zleceniobiorcę. Miejsce to było wyznaczone przez konkretne czynności

wykonywane przez ubezpieczonego w ramach łączącej go ze Spółką umowy

zlecenia na terenie pozostającym w zarządzie spółdzielni mieszkaniowej.

Powierzenie przez Spółkę wykonywania określonych czynności w imieniu i na rzecz

zleceniodawcy na zindywidualizowanym terytorium, stosownie do wskazówek

zleceniodawcy (Spółki) i pod jego kontrolą, oznacza rozciągnięcie użytego w art. 12

ust. 3 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych pojęcia "miejsce wykonywania

działalności zleceniodawcy" na miejsce, w którym usługi wskazane zleceniobiorcy

w umowie były faktycznie wykonywane (budynek i jego otoczenie).

Od wyroku Sądu Apelacyjnego Spółka wniosła skargę kasacyjną, w której

zarzuciła naruszenie art. 12 ust. 3 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych

przez "nieuzasadnione przyjęcie przez Sąd Apelacyjny, że powierzenie przez

Skarżącą świadczenia określonych usług na rzecz Zleceniobiorcy -

Zainteresowanej w sprawie, jest równoznaczne z rozciągnięciem miejsca

wykonywania działalności Zleceniodawcy w rozumieniu tego przepisu na miejsce,

gdzie usługa jest wykonywana mimo, że Skarżąca nie miała realnej kontroli nad

wykonywaniem usług przez zleceniobiorcę, który mógł je wykonywać w dowolnym

czasie".

W uzasadnieniu skargi podniesiono w szczególności, że nie można

utożsamiać miejsca świadczenia usług przez zleceniobiorcę, z miejscem

prowadzenia działalności przez zleceniodawcę. Rozciągnięcie pojęcia miejsce

prowadzenia działalności zleceniodawcy na miejsce świadczenia usług przez

zleceniobiorcę sprawia, że norma zawarta w art. 12 ust. 3 ustawy o systemie

5

ubezpieczeń społecznych staje się pusta, bowiem - logicznie rzecz ujmując -

przepis ten nie miałby zastosowania w żadnej sytuacji. Tymczasem celem

omawianej regulacji prawnej jest wyłączenie spod obowiązkowego ubezpieczenia

wypadkowego tych zleceniobiorców, którzy: 1) świadczą usługi poza miejscem,

gdzie zleceniodawca posiada swoją strukturę osobową, organizacyjną i materialno-

sprzętową, 2) mają swobodę w zakresie organizacji czasu realizacji powierzonych

im zadań i 3) zlecane usługi nie są głównym przedmiotem działalności

zleceniodawcy. Taka zaś sytuacja ma miejsce w rozpoznawanej sprawie. Spółka

posiada bowiem swoją strukturę osobową, organizacyjną i materialną w K. przy

ulicy [...], a zleceniobiorcy w najmniejszym zakresie nie byli z nią związani. Zasady

świadczenia usług przez zleceniobiorców były tak określone, że mogli oni

wykonywać swoje zadania w dowolnym, nienormowanym czasie, a zleceniodawca

nie miał realnej możliwości kontrolowania ich pod względem sposobu

wywiązywania się z nałożonych obowiązków. Czynności objęte zleceniem nie

należały przy tym do głównego zakresu działalności Spółki. Tym są bowiem usługi

agrotechniczne, świadczone zwłaszcza w pobliżu dróg i torowisk, gdzie występuje

duże zagrożenie wypadkowe. Tam też skarżąca "wypracowała substrat materialny i

organizacyjny" pozwalający na stwierdzenie, że usługi te są związane z takim

zaangażowaniem technicznym i organizacyjnym, iż powinny podlegać

ubezpieczeniu wypadkowemu. W przypadku świadczenia usług w charakterze

gospodarzy domów takie zagrożenie wypadkowe nie istnieje, stąd brak podstaw do

objęcia tej kategorii zleceniobiorców ochroną ubezpieczeniową. Obowiązkowe

ubezpieczenie wypadkowe jest "dobrodziejstwem" zarówno dla ubezpieczonych,

gdyż zapewnia im stosowne świadczenia w razie zaistnienia wypadku, jak i dla

płatnika, bowiem zwalnia go od odpowiedzialności za skutki zdarzenia. Istotą tej

instytucji jest zapewnienie ochrony ubezpieczeniowej zleceniobiorcom w tych

przypadkach, gdy zleceniodawca ma możliwość zweryfikowania, czy zdarzenie

miało miejsce i czy nastąpiło podczas świadczenia zleconych usług. Ustawodawca

zakłada wszakże, iż zleceniobiorca świadczy usługi pod bezpośrednim nadzorem

zleceniodawcy, który jest odpowiedzialny za zapewnienie mu bezpiecznych

warunków pracy. To wymaganie nie jest spełnione, gdy zleceniodawca nie stworzył

struktur organizacyjnych pozwalających na sprawowanie tego rodzaju kontroli, a

6

zleceniobiorca ma pełną swobodę w decydowaniu o czasie i sposobie realizacji

powierzonych mu zadań. Nie mając środków umożliwiających ustalenie faktu i

okoliczności wypadku, zleceniodawca nie powinien więc uiszczać składek na to

ubezpieczenie. Skarżąca dodała, że skoro przepisy ustawy o systemie ubezpieczeń

społecznych weszły w życie w tym samym czasie co przepisy Prawa działalności

gospodarczej, to przy wykładni pojęcia "miejsce prowadzenia działalności" należy

odwoływać się do art. 11 tego Prawa, który pojęcie "miejsce działalności

gospodarczej" wiązał ze stałym miejscem jej prowadzenia i adresem, pod którym

znajdował się substrat materialny przedsiębiorcy. Reminiscencją tej regulacji są

aktualne przepisy art. 5 pkt 4 i art. 49 ust. 1 pkt 1 ustawy o swobodzie działalności

gospodarczej, operujące pojęciem "głównego miejsca prowadzenia działalności" i

odnoszące to pojęcie do pewnej struktury organizacyjnej i substratu materialnego

przedsiębiorcy.

Spółka wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku i jego zmianę przez

ustalenie, że T. A. nie podlegał obowiązkowemu ubezpieczeniu wypadkowemu w

okresie od 1 stycznia 2006 r. do 4 kwietnia 2006 r. i o zasądzenie kosztów procesu,

względnie o uchylenie wyroku Sądu Apelacyjnego i poprzedzającego go wyroku

Sądu Okręgowego oraz przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania,

odpowiednio Sądowi Apelacyjnemu bądź Sądowi Okręgowemu.

Sąd Najwyższy wziął pod uwagę, co następuje:

Skarżąca podniosła zarzut naruszenia prawa materialnego przez błędną

wykładnię i niewłaściwe zastosowanie art. 12 ust. 3 ustawy o systemie ubezpieczeń

społecznych w brzmieniu obowiązującym do dnia 31 grudnia 2009 r. Szczegółowej

analizy tego przepisu dokonał już Sąd Najwyższy w wielu wyrokach przy

rozpoznawaniu skarg kasacyjnych wniesionych przez tę samą skarżącą w

sprawach o analogicznym stanie faktycznym i prawnym (przykładowo wyroki z dnia

10 listopada 2010 r., I UK 135/10 oraz z dnia 3 grudnia 2010 r., I UK 187/10,

niepublikowane). Sąd Najwyższy w składzie rozpoznającym niniejszą skargę

podziela argumentację zawartą w uzasadnieniu tych orzeczeń, wobec czego w

rozpoznawanej sprawie można ograniczyć się jedynie do powtórzenia

najważniejszych motywów tamtych rozstrzygnięć.

7

Językowa wykładnia art. 12 ust. 3 ustawy o systemie ubezpieczeń

społecznych (obowiązującego do dnia 31 grudnia 2009 r.) nie daje jasnego

rezultatu co do zakresu normowania. Wskazanie w jego treści na "miejsce

prowadzenia działalności zleceniodawcy" nie oznacza, że chodzi tu o miejsce, z

którego zleceniodawca zarządza prowadzoną przez siebie działalnością (lokal

zleceniodawcy). Wręcz przeciwnie, rozróżnienie na siedzibę i miejsce prowadzenia

działalności oznacza, że nie można tego pojęcia ograniczyć tylko do jednego,

głównego lokalu podmiotu zatrudniającego zleceniobiorców. Nie można też

utożsamiać użytego w art. 12 ust. 3 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych

pojęcia "siedziba" ze znaczeniem, jakie nadaje mu art. 41 k.c. Należy przyjąć, że

ustawodawca w tym wypadku miał na myśli potoczne rozumienie tego pojęcia jako

lokalu przedsiębiorstwa (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 20 maja 2008 r., II

UK 291/07, OSNP 2009 nr 17-18, poz. 242). Nie oznacza to jednak, że metoda

porównawcza w wykładni tego przepisu nie powinna być stosowana. Dla

prawidłowej wykładni art. 12 ust. 3 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych

należy przede wszystkim odwołać się do regulacji z zakresu prawa pracy, jak

również posłużyć się wykładnią funkcjonalną. Celem regulacji art. 12 ust. 3 ustawy

o systemie ubezpieczeń społecznych było wyłączenie niektórych kategorii

zatrudnionych z obowiązku objęcia ubezpieczeniem wypadkowym. Z kolei,

obowiązek ubezpieczenia wypadkowego - jako ściśle związany z ryzykiem

wystąpienia wypadku przy pracy - powinien rozciągać się na wszystkie przypadki, w

których podmiot zatrudniający organizuje pracę i powinien zatrudnionym przez

siebie osobom zapewnić bezpieczne i higieniczne warunki jej wykonywania.

Wyłączenie tego obowiązku może nastąpić jedynie wtedy, gdy podmiot

zatrudniający nie może podejmować takich działań. Zatrudnienie w oparciu o

umowę zlecenia charakteryzuje (mniej lub bardziej) znaczna swoboda wykonawcy

w doborze miejsca i czasu świadczenia usług, co odróżnia tę podstawę

zatrudnienia od stosunku pracy. Zasada swobody umów (art. 3531

k.c.) dopuszcza

kształtowanie przez strony umowy zlecenia zakresu podległości w mniejszym lub

większym zakresie (w szczególności na tej podstawie wykonawca może zostać

ograniczony co do swobody wyboru miejsca wykonania pracy). Jeśli jednak

określenie miejsca świadczenia pracy przez zleceniobiorcę zostało ustalone przez

8

podmiot zatrudniający (zleceniodawcę), to spoczywa na nim obowiązek

zorganizowania bezpiecznych i higienicznych warunków pracy. Jak trafnie wskazał

Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 6 października 2009 r., II UK 40/09 (LEX nr

559953), art. 12 ust. 3 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych można

wykładać w sposób zbieżny z pojęciem "miejsca wyznaczonego" z art. 304 § 1 k.p.

Według tego przepisu, pracodawca jest obowiązany zapewnić bezpieczne i

higieniczne warunki pracy, o których mowa w art. 207 § 2 k.p., osobom fizycznym

wykonującym pracę na innej podstawie niż stosunek pracy w zakładzie pracy lub w

miejscu wyznaczonym przez pracodawcę, a także osobom prowadzącym w

zakładzie pracy lub w miejscu wyznaczonym przez pracodawcę na własny

rachunek działalność gospodarczą (dotyczy to również przedsiębiorców

niebędących pracodawcami, organizujących pracę wykonywaną przez osoby

fizyczne na innej podstawie niż stosunek pracy - art. 304 § 3 pkt 1 k.p.). W miejscu

wyznaczonym, zleceniodawca ma więc zapewnić osobom fizycznym wykonującym

pracę na podstawie zlecenia bezpieczne i higieniczne warunki pracy, a jego

obowiązki polegają (odpowiednio) na czynnościach wskazanych szczegółowo w

siedmiu punktach art. 207 § 2 k.p. Uwzględnić należy też art. 10 ust. 2 pkt 1 ustawy

z dnia 13 kwietnia 2007 r. o Państwowej Inspekcji Pracy (Dz.U. Nr 89, poz. 589 ze

zm.), według którego do zadań Państwowej Inspekcji Pracy należy nadzór i

kontrola zapewnienia bezpiecznych i higienicznych warunków pracy osobom

fizycznym wykonującym pracę na innej podstawie niż stosunek pracy oraz osobom

wykonującym na własny rachunek działalność gospodarczą w miejscu

wyznaczonym przez pracodawcę lub przedsiębiorcę, niebędącego pracodawcą, na

rzecz którego taka praca jest świadczona.

W związku z tym istnieje pełne uzasadnienie objęcia obowiązkowym

ubezpieczeniem wypadkowym tych zleceniobiorców, w odniesieniu do których

zleceniodawca powinien dbać o bezpieczne i higieniczne warunki pracy. Chociaż

nie zawsze miejsce wykonywania usług przez zleceniobiorcę oznacza miejsce

prowadzenia działalności przez zleceniodawcę, to jednak ten zleceniobiorca, który

wykonuje pracę w miejscach wynikających (wyznaczonych) ściśle ze zleceń

zatrudniającego go zleceniodawcy, podlega obowiązkowemu ubezpieczeniu

społecznemu z tytułu wypadków przy pracy. W konsekwencji należy stwierdzić, że

9

w świetle obowiązującego do 31 grudnia 2009 r. art. 12 ust. 3 ustawy o systemie

ubezpieczeń społecznych, wyłączeniu z obowiązkowego ubezpieczenia

wypadkowego podlegali tylko ci zleceniobiorcy, którzy wykonywali pracę poza

siedzibą zleceniodawcy i jednocześnie poza miejscem prowadzenia przez niego

działalności. Miejsce wyznaczone zleceniobiorcom (umówione) jako miejsce

świadczenia pracy należy uznać za miejsce prowadzenia działalności przez

zleceniodawcę w rozumieniu tego przepisu. Poza sporem w sprawie jest, że

ubezpieczony wykonywał pracę w miejscu wskazanym (wyznaczonym) przez

Spółkę. W sytuacji, gdy Spółka wykonująca w ramach prowadzonej przez siebie

działalności gospodarczej usługi porządkowe określone w kontraktach zawartych

ze spółdzielniami mieszkaniowymi, wyznaczyła zleceniobiorcy konkretne miejsce

wykonywania przez niego pracy (budynek pozostający w zasobach spółdzielni

mieszkaniowej wraz z jego obejściem), to spoczywały na niej (odpowiednio)

obowiązki określone w art. 207 § 2 k.p., mimo zachowania przez zleceniobiorcę

pewnej swobody w dysponowaniu czasem pracy i wyborze sposobu realizacji

zadań. Nie doszło więc do spełnienia przesłanki wyłączenia zleceniobiorcy z

ubezpieczenia wypadkowego (wyłączenie z art. 12 ust. 3 ustawy o systemie

ubezpieczeń społecznych nie miało zastosowania).

Mając powyższe na uwadze Sąd Najwyższy oddalił skargę kasacyjną na

podstawie art. 39814

k.p.c.

/tp/