II UK 269/10

Sygn. akt II UK 269/10

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 11 lutego 2011 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Zbigniew Korzeniowski (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Romualda Spyt

SSN Jolanta Strusińska-Żukowska

w sprawie z wniosku Z. Z.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych

o rentę z tytułu niezdolności do pracy,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 11 lutego 2011 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawcy od wyroku Sądu Apelacyjnego w[…]

z dnia 24 lutego 2010 r.,

oddala skargę kasacyjną.

Uzasadnienie

Sąd Apelacyjny wyrokiem z 24 lutego 2010 r. oddalił apelację skarżącego od

wyroku Sądu Okręgowego z 30 kwietnia 2009 r., oddalającego jego odwołanie od

decyzji pozwanego z 10 czerwca 2008 r., wobec niestwierdzenia niezdolności do

2

pracy. Skarżący, urodzony w 1956 r., ukończył technikum mechaniczne i pracował

w tym zawodzie. W 1988 r. uległ wypadkowi przy pracy i doznał urazu kręgosłupa,

był leczony, w tym operacyjnie. Był niezdolny do pracy i do 29 lutego 2004 r. miał

rentę w związku z wypadkiem przy pracy. Kolejne wnioski o dalszą rentę nie były

uwzględniane z braku niezdolności do pracy i Sądy ubezpieczeń społecznych po

wcześniejszym wniosku o rentę oddaliły jego odwołania (obecną sprawę

poprzedzał oddalający odwołanie skarżącego wyrok Sądu Okręgowego z 26

czerwca 2007 r., i wyrok Sądu Apelacyjnego z 14 marca 2008 r., oddalający jego

apelację). Od 1998 r. skarżący prowadzi działalność gospodarczą (sklep chemiczno

– kosmetyczny). We wniosku z lipca 2007 r. o rentę z tytułu niezdolności do pracy

skarżący wskazał na schorzenie zwyrodnieniowe kręgosłupa, zmiany w polu

widzenia oraz niewielki niedosłuch. Komisja lekarska nie stwierdziła niezdolności do

pracy co dla pozwanego stanowiło podstawę decyzji z 10 czerwca 2008 r. W innym

postępowaniu skarżący uzyskał orzeczenie z 15 kwietnia 2008 r. o znacznym

stopniu niepełnosprawności. W postępowaniu odwoławczym od decyzji pozwanego

Sąd Okręgowy przeprowadził dowód z opinii biegłych chirurga-ortopedy i

neurologa. Przy określonym rozpoznaniu biegli ocenili, że zmiany kręgosłupa nie

powodują częściowej niezdolności do pracy. Przyjmując tę opinię za miarodajną

Sąd Okręgowy oddalił odwołanie na podstawie art. 12 i 57 ustawy z 17 grudnia

1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Uznał

jednocześnie, że niepełnosprawność nie jest tożsama z niezdolnością do pracy.

Brak niezdolności do pracy stwierdzono w poprzedniej sprawie, zakończonej

wyrokiem Sądu Apelacyjnego z 14 marca 2008 r., z którego wynikało, że u

wnioskodawcy nastąpiła poprawa umożliwiająca mu prowadzenie działalności

gospodarczej. W obecnej sprawie (objętej skargą) Sąd Apelacyjny uzupełnił

postępowanie dowodowe o opinię innych biegłych neurologa i ortopedy, którzy

stwierdzili, że rozpoznany stan zdrowia nie powoduje niezdolności do pracy i nie

stanowi przeszkody do wykonywania pracy zgodnej z kwalifikacjami wnioskodawcy.

Oddalając apelację Sąd Apelacyjny wskazał, że prowadzenie działalności

gospodarczej przez wnioskodawcę od 1998 r. i zarobkowanie polegające na

wieloletnim prowadzeniu sklepu (chemiczno – kosmetycznego) powinno być także

uwzględniane jako kryterium określające jego kwalifikacje zawodowe.

3

Przeprowadzona w postępowaniu apelacyjnym kolejna opinia biegłych potwierdziła

ustalenie o braku niezdolności do pracy. Zarzuty do tej opinii zawarte w piśmie

wnioskodawcy z 2 lutego 2010 r. były nieuzasadnione. Zakres kwalifikacji

wnioskodawcy wyznacza również prowadzona od kilkunastu lat działalność

gospodarcza, zatem brak odniesienia się do możliwości wykonywania zawodu

ślusarza nie był błędem biegłych. Biegli nie uznali wnioskodawcy za osobę zdrową,

jednak dokonali oceny wpływu schorzeń na zdolność do pracy. Nie było potrzeby

wydania opinii uzupełniającej w oparciu o dokumentację medyczną będącą

podstawą orzeczenia o stopniu niepełnoprawności lub powołania biegłych innych

specjalności. Obie wydane w sprawie opinie biegłych miały na uwadze złożoną

dokumentację z Wojewódzkiego Zespołu do Spraw Orzekania o

Niepełnosprawności i biegli nie wskazali na potrzebę badania wnioskodawcy przez

biegłych innych specjalności.

Skarga kasacyjna zarzuciła naruszenie: I. 1. art. 12 w związku z art. 13 ust. 1

ustawy o emeryturach i rentach przez ich niewłaściwe zastosowanie i błędną

wykładnię wyrażającą się w przyjęciu, iż wnioskodawca nie jest niezdolny do pracy

zgodnej z poziomem jego kwalifikacji, a zatem nie przysługuje mu prawo do renty,

ponieważ zakres jego kwalifikacji wyznacza również prowadzona przez niego

działalność gospodarcza; II. 1. art. 232 k.p.c., art. 233 § 1 k.p.c. w związku z art.

278 k.p.c., art. 286 k.p.c. i art. 468 § 1 i 2 k.p.c. w związku z art. 391 § 1 k.p.c. oraz

art. 382 k.p.c. przez nierozpoznanie w całości zebranego w sprawie materiału

dowodowego, a w szczególności nieuwzględnienie przez Sąd drugiej instancji

żądania dowodu z opinii biegłego laryngologa oraz neurochirurga oraz

nieodniesienie się do zarzutów wnioskodawcy wskazujących na wadliwość

wniosków zawartych w opiniach biegłych ortopedy i neurologa, a także

niedopuszczenie dowodu z opinii uzupełniającej tych biegłych lub z opinii innych

biegłych o tej samej specjalności oraz nieprzeprowadzenie z urzędu dowodu z

opinii biegłego z zakresu okulistyki na sporną okoliczność istnienia u wnioskodawcy

niezdolności do pracy zgodnie z posiadanymi kwalifikacjami; 2. art. 217 § 2 k.p.c. w

związku z art. 391 § 1 k.p.c. i art. 382 k.p.c. poprzez niesłuszne pominięcie żądania

wnioskodawcy dopuszczenia dowodu z opinii biegłego laryngologa i neurochirurga,

mimo że sporna okoliczność istnienia u wnioskodawcy niezdolności do pracy nie

4

została udowodniona zgodnie z jego twierdzeniem; 3. art. 227 k.p.c. w związku z

art. 391 § 1 k.p.c. i art. 382 k.p.c. przez pominięcie przez Sąd pierwszej instancji

żądania wnioskodawcy przeprowadzenia dowodu z opinii biegłego laryngologa i

neurochirurga na okoliczność spornej i istotnej okoliczności istnienia u

wnioskodawcy niezdolności do pracy. We wniosku o przyjęcie skargi wskazano,

że jest oczywiście uzasadniona ze względu na naruszenie przepisów o

postępowaniu dowodowym oraz wobec istotnego zagadnienia prawnego – czy

osoba ze znacznym stopniem niepełnoprawności na stałe orzeczonym na

podstawie art. 4 ustawy z 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej

oraz zatrudnieniu osób niepełnoprawnych może zostać uznana za zdolną do pracy

w rozumieniu art. 12 i 13 ustawy o emeryturach i rentach.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Podstawy kasacyjne nie są zasadne i dlatego skarga została oddalona.

1. Znaczny stopień niepełnosprawności u skarżącego, orzeczony na podstawie

ustawy z 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz

zatrudnieniu osób niepełnosprawnych nie podważa orzeczenia o zdolności

do pracy w rozumieniu ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach.

Przede wszystkim w skardze nie ma zarzutu naruszenia przepisów pierwszej

ustawy (Sąd Najwyższy rozpoznaje skargę kasacyjną tylko w granicach

zarzutów jej podstaw - art. 39813

§ 1 w związku z art. 3983

§ 1 pkt 1 k.p.c.) i

z którego wynikałaby norma pozostająca w konflikcie z przepisami art. 12 i

13 drugiej ustawy. Po wtóre, kwestia relacji orzeczenia o niepełnosprawności

i niezdolności do pracy ma już niemałe orzecznictwo, które zgodnie

przyjmuje, że orzeczenie o stopniu niepełnosprawności, nawet znacznym,

nie jest równoznaczne z orzeczeniem o niezdolności do pracy jako

przesłance prawa do renty z ustawy o emeryturach i rentach (por. wyroki

Sądu Najwyższego: z 4 lutego 2010 r., III UK 60/09, LEX 585847; z 11

marca 2008 r., I UK 286/07, OSNP 2009 nr 13-14, poz. 178; z 4 marca 2008

r., II UK 130/07, OSNP 2009 nr 11-12, poz. 156; postanowienie Sądu

Najwyższego z 16 grudnia 2005 r., II UK 77/05, OSNP 2006 nr 23-24, poz.

372). W tej sprawie nie można nie zauważyć, że orzeczenie o

niepełnosprawności jest czasowo zbieżne z orzeczeniem o braku

5

niezdolności do pracy w postępowaniu przed organem rentowym. W

postępowaniu odwoławczym Sąd Okręgowy uzyskał dokumentację

medyczną dotyczącą niepełnosprawności i również ona stanowiła

odniesienie w ocenie zdolności do pracy. Nie ma przy tym sporu co do

rozpoznania medycznego, jak i tego, że przed tą sprawą pozwany odmawiał

wnioskodawcy dalszej renty z braku niezdolności do pracy i jego odwołanie

nie zostało uwzględnione w sądowym postępowaniu odwoławczym.

2. Zarzuty procesowe mają znaczenie, jeżeli uchybienie przepisom

postępowania mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 3983

§ 1 pkt 2

k.p.c.). Sąd Najwyższy nie rozpoznaje ponownie sprawy tak jak sąd

powszechny, leczy tylko skargę kasacyjną w granicach zarzutów jej podstaw

(art. 39813

§ 1 k.p.c.). O wyniku sprawy (rozstrzygnięciu sporu) decyduje w

pierwszej kolejności prawo materialne, a więc art. 12 i 13 ustawy o

emeryturach i rentach. Skarżący w tym zakresie zarzuca jedynie błędną

wykładnię i niewłaściwe zastosowanie przez przyjęcie, iż nie jest niezdolny

do pracy zgodnej z poziomem jego kwalifikacji, ponieważ zakres jego

kwalifikacji wyznacza również prowadzona przez niego działalność

gospodarcza. Uważa zatem, że działalność gospodarcza w ogóle nie

powinna stać na przeszkodzie w ocenie niezdolności do pracy, gdyż tę

należało rozważać w odniesieniu do jego wykształcenia technicznego

(średniego) i uprzedniej pracy ślusarza. Skarżący miałby rację, iż z samego

podjęcia się działalności gospodarczej nie od razu wynika zmiana

posiadanych kwalifikacji. Nie ma prawnej definicji kwalifikacji, niemiej w

orzecznictwie nie zawęża się tego pojęcia tylko do stopnia i rodzaju

wykształcenia, lecz ujmuje się w nim również doświadczenie zawodowe w

innej pracy, jeżeli bez dalszych warunków (formalnych) i potrzeby

przekwalifikowania pozwala na wykonywanie zatrudnienia. Spektrum prac,

do których ubezpieczony jest zdolny, może być zatem szersze niż

wynikające z samego wykształcenia. Niesporny niekrótki okres prowadzenia

przez skarżącego działalności gospodarczej (sklepu) uprawniał Sąd do

przyjęcia w zaskarżonym wyroku, że sytuacja ta nie powinna być pomijana

jako kryterium określające kwalifikacje zawodowe wnioskodawcy. Jednakże

6

w ocenie składu rozpoznającego skargę w tej sprawie znaczenie ma inna

norma z art. 12 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach. Chodzi o warunek, że

niezdolną do pracy jest osoba, która utraciła zdolność do pracy zarobkowej

(całkowicie lub częściowo). Praca zarobkowa to nie tylko praca w

zatrudnieniu pracowniczym, lecz także inna pozwalająca zarabiać na

utrzymanie. Ustawa o emeryturach i rentach, po zmianie systemowej od 1

stycznia 1999 r. ma charakter powszechny, gdyż nie różnicuje podstaw

ubezpieczenia w zakresie prawa do rent. Pojęcie niezdolności do pracy jako

przesłanki renty (art. 57 ust. 1 pkt 1 w związku z art. 12) stało się wspólne

dla pracowników i innych ubezpieczonych, w tym z tytułu prowadzenia

działalności gospodarczej. Pożądane jest, iżby pracownik, który nie ma

pracy, podejmował działalność gospodarczą, po której może podejmować

zatrudnienie pracownicze. Nie ma więc podstaw do rozgraniczenia i

odrębnej wykładni pojęcia działalności zarobkowej odnoszonej tylko do

ubezpieczonych, którzy uprzednio przed wnioskiem o rentę byli

pracownikami i do tych, którzy prowadzili działalność gospodarczą i w

efekcie do dyferencjacji tego pojęcia dla pierwszych jako działalności

zarobkowej tylko w zatrudnieniu pracowniczym a dla drugich tylko w

działalności gospodarczej. Właśnie z tytułu prowadzonej działalności

skarżący ma ubezpieczenie rentowe (społeczne) i spełnia warunki

temporalne prawa do renty (art. 57 i art. 58). Ustalony okres prowadzenia

działalności świadczy, że działalność ta jest utrwalona. W sprawie nie

ustalono, iżby skarżący był niezdolny do prowadzenia tej działalności (art.

39813

§ 2 k.p.c.); skarżący wszak kwestionuje tylko ustalenia poprzez

twierdzenie, że jest niezdolny do pracy zgodnej z jego wykształceniem

zawodowym (ślusarza). Innymi słowy o prawie do renty z tytułu niezdolności

do pracy decyduje kryterium biologiczne i ekonomiczne. Gorszy stan zdrowia

nie jest wystarczający, gdy nie uniemożliwia wykonywania pracy zarobkowej,

a w tym przypadku prowadzenia działalności gospodarczej.

3. Skoro Sąd Apelacyjny zastosował prawidłowo prawo materialne (nawet z

oceną z art. 39814

k.p.c. in fine), gdyż pytanie o niezdolność do pracy odniósł

do działalności gospodarczej, to tracą na znaczeniu zarzuty procesowej

7

podstawy skargi, gdyż skarżący niezasadnie trzyma się założenia, że

niezdolność do pracy mogła być oceniana wyłącznie do pracy ślusarza, którą

wykonywał przed wypadkiem w 1988 r.

4. Z zarzutów procesowych jako kluczowe jawi się twierdzenie, że sąd

ubezpieczeń społecznych powinien z urzędu prowadzić postępowanie

dowodowe w kwestii ustalenia niezdolności do pracy, w przeciwnym

wypadku narusza art. 232 k.p.c. i art. 468 § 1 i 2 k.p.c. Założenie to nie jest

uprawnione, gdyż sąd ubezpieczeń społecznych nie ma obowiązku

prowadzenia postępowania dowodowego z urzędu i taka reguła z art. 468

k.p.c. nie wynika (pomijając, że ten ostatni przepis odnosi się do Sądu

pierwszej a nie do Sądu drugiej instancji). Odrębny charakter postępowania

nie wyłącza zasady kontradyktoryjności w tych sprawach, w tym ciężaru

dowodzenia twierdzeń przez ubezpieczonego w sprawie o rentę z tytułu

niezdolności do pracy – art. 232 k.p.c. (por. wyroki Sądu Najwyższego z 8

stycznia 2008 r., I UK 193/07, LEX nr 447681; z 8 lipca 2008 r., II UK 344/07,

LEX nr 497701).

5. Z drugiej strony nie jest zasadne założenie, że Sąd Apelacyjny nie mógł

uznać sprawy za dostatecznie wyjaśnioną, gdyż powinien prowadzić dalsze

postępowanie dowodowe. Skarga zarzuca naruszenie art. 217 § 2 k.p.c.

przez pominięcie dowodu z opinii laryngologa i neurochirurga, mimo że

sporna okoliczność niezdolności do pracy „nie została udowodniona zgodnie

z twierdzeniem wnioskodawcy”. Skarżący zarzuca naruszenie tylko § 2 tego

przepisu, zgodnie z którym sąd pominie środki dowodowe, jeżeli okoliczności

sporne zostały już dostatecznie wyjaśnione lub jeżeli strona powołuje

dowodowy jedynie dla zwłoki. Stwierdzenie naruszenia § 2 oznaczałoby

naruszenie § 1 art. 217 k.p.c., który pozwala stronie aż do zamknięcia

rozprawy przytaczać okoliczności faktyczne i dowody na uzasadnienie

swych wniosków lub dla odparcia wniosków i twierdzeń strony przeciwnej.

Jednak skarga nie zarzuca naruszenia przepisu z § 1 lecz tylko przepisu z §

2 art. 217 k.p.c. Ten zaś oznacza, że sąd nie musi, a nawet nie powinien

(„Sąd pominie...") przeprowadzać wszystkich zgłoszonych przez stronę

8

dowodów, jeżeli sporne okoliczności zostały już dostatecznie wyjaśnione. O

dalszym prowadzeniu postępowania dowodowego decydował zatem przepis

art. 227 k.p.c., zgodnie z którym przedmiotem dowodu są fakty mające dla

rozstrzygnięcia sprawy istotne znaczenie. W tym zakresie Sąd Apelacyjny

uzasadnił, dlaczego nie prowadził dalszego postępowania dowodowego.

Wszak powołani w postępowaniu apelacyjnym biegli neurolog i chirurg

stwierdzili, że nie ma podstaw do przebadania skarżącego przez innych

biegłych. Po tej opinii skarżący w piśmie z 2 lutego 2010 r. sformułował tylko

bardzo ogólne zastrzeżenia, które metodycznie i merytorycznie nie

podważały opinii dotychczasowych biegłych, jako że te nie pomijały

dokumentacji medycznej, w tym dotyczącej orzeczenia o znacznym stopniu

niepełnosprawności. Przy braku merytorycznego uzasadnienia wniosek o

wydanie opinii uzupełniającej lub o przeprowadzenie kolejnej przez

neurochirurga i ortopedę nie musiał być uwzględniony, gdyż dotychczasowe

opinie były zgodne w rozpoznaniach medycznych i ocenie, że nie zachodzi

niezdolność do pracy (art. 217 § 2 k.p.c.).

6. Powyższe należy również odnieść do zarzutu o braku opinii laryngologa i

okulisty. Stan laryngologiczny był rozpoznany, wszak skarżący złożył

dokument (kartę informacyjną) z 27 kwietnia 2009 r. z SPZOZ w Z. (rok po

badaniu przez komisje lekarską) i nie zgłosił wniosku o dowód z opinii

biegłego laryngologa. Postępowanie dowodowe powinno koncentrować się

w postępowaniu przed sądem pierwszej instancji (art. 381 k.p.c.). Dopiero w

apelacji skarżący wniósł o uzupełnienie postępowania dowodowego przez

zasięgnięcie opinii laryngologa, jednak wniosek nie zawierał uzasadnienia.

Lekarze leczący skarżącego nie decydują o niezdolności do pracy i w

dokumentacji z leczenia laryngologicznego nie stwierdzono niezdolności do

pracy, co w procesie nie zwalniało skarżącego od złożenia wniosku

dowodowego, który podlegałby jeszcze ocenie w aspekcie art. 227 k.p.c.,

art. 278 k.p.c. i art. 217 § 2 k.p.c. Natomiast co do zarzutu zaniechania

dowodu z opinii biegłego okulisty, to wniosek wydaje się bezprzedmiotowy,

gdyż analiza akt nie pozwala na ustalenie, iżby taki wniosek został złożony w

postępowaniu. Skarga w tym zakresie nie podaje, kiedy wniosek został

9

złożony i jaką miał treść. Można tylko ustalić, iż na etapie postępowania

przed organem rentowym stan wzroku nie powodował niezdolności do pracy.

Reasumując, Sąd Apelacyjny zakończył postępowanie dowodowe i nie

naruszył art. 217 § 2 k.p.c. oraz art. 232 k.p.c., w konsekwencji także art.

278 k.p.c. i 286 k.p.c., skoro w dalszym zakresie nie było potrzeby

zasięgania wiadomości specjalnych od biegłych. Przepis art. 382 k.p.c. byłby

naruszony, gdyby orzeczono z pominięciem materiału dowodowego

zebranego w pierwszej instancji oraz w postępowaniu apelacyjnym a więc

nie tego, którego nie przeprowadzono. Orzeczenia i dokumentacja

dotyczące niepełnosprawności nie były pominięte. Natomiast przepis art. 233

§ 1 k.p.c. bezpośrednio odnosi się do oceny dowodów i dlatego wobec art.

3983

§ 3 k.p.c. w orzecznictwie przyjmuje się, że nie może być podstawą

zarzutu skargi kasacyjnej.

Z tych motywów orzeczono jak w sentencji, stosownie do art. 39814

k.p.c.