II UK 272/10

Wyrok z dnia 11 lutego 2011 r.

II UK 272/10

„Zwolnienie z pracy z powodu inwalidztwa” w rozumieniu § 5 ust. 2 roz-

porządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytal-

nego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczegól-

nym charakterze (Dz.U. Nr 8, poz. 43 ze zm.) to rozwiązanie stosunku pracy z

członkiem personelu pokładowego z uwagi na niezdolność do pracy w takim

charakterze, stwierdzoną orzeczeniem lekarza medycyny pracy, w przypadku

zaś personelu lotniczego orzeczeniem komisji lotniczo-lekarskiej.

Przewodniczący SSN Zbigniew Korzeniowski, Sędziowie SN: Romualda Spyt

(sprawozdawca), Jolanta Strusińska-Żukowska.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 11 lutego

2011 r. sprawy z wniosku Jerzego G. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecz-

nych-Oddziałowi w W. o emeryturę, na skutek skargi kasacyjnej organu rentowego

od wyroku Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 5 maja 2010 r. [...]

1. o d d a l i ł skargę kasacyjną,

2. zasądził od Zakładu Ubezpieczeń Społecznych-Oddziału w W. na rzecz Je-

rzego G. kwotę 120 zł tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego w postępo-

waniu kasacyjnym.

U z a s a d n i e n i e

Decyzją z dnia 27 listopada 2008 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych-Oddział

w W. odmówił Jerzemu G. prawa do emerytury z tytułu zatrudnienia w szczególnych

warunkach wobec nieukończenia przez niego 60 lat.

Sąd Okręgowy-Sąd Ubezpieczeń Społecznych w Warszawie wyrokiem z dnia

12 listopada 2009 r. zmienił zaskarżoną decyzję w ten sposób, że przyznał ubezpie-

czonemu prawo do wcześniejszej emerytury od 1 października 2008 r. Sąd pierwszej

instancji ustalił, że ubezpieczony (urodzony 8 stycznia 1952 r.) udowodnił 31 lat, 8

2

miesięcy, 22 dni okresów składkowych oraz 3 lata, 2 miesiące, 27 dni okresów nie-

składkowych. Pozostawał w zatrudnieniu w okresie od 23 września 1975 r. do 29

lipca 2005 r. w Polskich Liniach Lotniczych LOT SA w W., przy czym w okresie od 23

września 1975 r. do 9 maja 1978 r. był zatrudniony na stanowisku mechanika lotni-

czego płatowcowego i w tym okresie stale i w pełnym wymiarze czasu pracy wyko-

nywał prace na statkach żeglugi powietrznej oraz prace związane z bezpośrednią

obsługą samolotów na płycie lotniska. Z tego okresu otrzymał od pracodawcy świa-

dectwo wykonywania prac w szczególnych warunkach na stanowisku wymienionym

w wykazie A, dział VIII, poz. 12 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983

r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych wa-

runkach lub w szczególnym charakterze (Dz.U. Nr 8, poz. 43 ze zm.). W okresie od 8

grudnia 1978 r. do 18 czerwca 1995 r. był zatrudniony na stanowisku mechanika po-

kładowego i stale oraz w pełnym wymiarze czasu pracy wykonywał prace na statkach

żeglugi powietrznej. Posiadał wymagane licencje. Otrzymał od pracodawcy świa-

dectwo wykonywania prac w szczególnych warunkach na stanowisku wymienionym

w wykazie B, dział I, poz. 4 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. W

okresie od 29 lipca 1995 r. do 20 marca 2005 r. był zatrudniony na stanowiskach:

młodszego stewarda pokładowego, stewarda pokładowego i stale, w pełnym wymia-

rze czasu pracy wykonywał prace na statkach żeglugi powietrznej, posiadając wy-

magane licencje. Otrzymał od pracodawcy świadectwo wykonywania prac w szcze-

gólnych warunkach na stanowisku wymienionym w wykazie B, dział I, poz. 8 rozpo-

rządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r.

Rozwiązanie umowy o pracę wnioskodawcy z PLL LOT SA nastąpiło z dniem

29 lipca 2005 r., na mocy art. 53 § 1 pkt 1 lit. b k.p. - bez wypowiedzenia, z uwagi na

niezdolność do pracy na stanowisku stewarda pokładowego. Przed rozwiązaniem

umowy o pracę ubezpieczony leczył się na nadciśnienie tętnicze z zajęciem serca,

chorobę wieńcową przewlekłą, chorobę zwyrodnieniową kręgosłupa oraz zespół

nerwicowy i przebywał na zwolnieniu lekarskim od 11 października 2004 r. do 7 lipca

2005 r. Orzeczeniami lekarskimi z dnia 21 marca 2005 r. oraz z dnia 22 lipca 2005 r.

ubezpieczony został uznany za niezdolnego do pracy na stanowisku stewarda po-

kładowego.

Sąd Okręgowy uznał, że w świetle obowiązującej regulacji prawnej ubezpie-

czony spełnia warunki do nabycia prawa do wcześniejszej emerytury w wieku 55 lat

3

na podstawie § 5 ust. 1 pkt 1 lit. b rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego

1983 r.

Powyższy wyrok zaskarżył organ rentowy, w następstwie czego Sąd Apelacyj-

ny-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Warszawie wyrokiem z dnia 5 maja

2010 r. oddalił apelację. Sąd drugiej instancji wskazał, że w pełni podziela zarówno

ustalenia Sądu Okręgowego, jak i ocenę prawną tej sprawy i przyjmuje je za własne.

Sąd uznał przede wszystkim, że z przedstawionych w sprawie dowodów wynika, iż

skarżący udowodnił 25 letni okres składkowy i nieskładkowy, 15 letni okres pracy na

statkach żeglugi powietrznej na stanowiskach wymienionych w dziale I wykazu B

stanowiącym załącznik do rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. i

osiągnął wiek 55 lat. Nie jest także sporne w sprawie, że wiek 55 lat ubezpieczony

osiągnął nie będąc zatrudniony w szczególnych warunkach, bowiem został zwolniony

z pracy z dniem 29 lipca 2005 r. na mocy art. 53 § 1 pkt 1 lit. b k.p. Jak ponadto wy-

nika z jego akt osobowych, pracodawca nie miał dla ubezpieczonego innych ofert

pracy i wobec tego zwolnienie z pracy nastąpiło z powodu niezdolności do wykony-

wania pracy na stanowisku stewarda pokładowego wobec braku orzeczenia lekar-

skiego o zdolności do tej pracy. Dlatego też w stosunku do ubezpieczonego ma za-

stosowanie § 5 ust. 2 rozporządzenia.

Sąd Apelacyjny wskazał również, że prawidłowe są rozważania Sądu pierw-

szej instancji w odniesieniu do pojęcia „personelu latającego", jak i rozważania

prawne oraz uznanie, iż Janusz J. był uprawniony do wydania ubezpieczonemu za-

świadczeń o niezdolności do wykonywania pracy na stanowisku stewarda pokłado-

wego. Zauważył także, że nie można podzielić poglądu organu rentowego zawartego

w apelacji, iż orzeczenie takie może wydać tylko lekarz orzecznik Zakładu Ubezpie-

czeń Społecznych.

Organ rentowy zaskarżył ten wyrok w całości skargą kasacyjną, wnosząc o

jego uchylenie w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi

Apelacyjnemu, ewentualnie o jego uchylenie w całości i poprzedzającego go wyroku

Sądu Okręgowego oraz orzeczenie co do istoty sprawy - poprzez oddalenie odwoła-

nia ubezpieczonego w całości. Zaskarżonemu wyrokowi zarzucił naruszenie prawa

materialnego, przez błędną wykładnię art. 12-14, art. 32 ust. 1, 2 i 4 w związku z art.

46 ust. 1, art. 184 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Fundu-

szu Ubezpieczeń Społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227 ze

zm.) oraz przepisu § 5 ust. 1 pkt 1 lit. b i pkt 2 oraz ust. 2 rozporządzenia Rady Mini-

4

strów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnio-

nych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze, niezastosowanie

przepisów art. 94 ust. 1-6, art. 105, art. 106 ust. 1 ustawy z dnia 3 lipca 2002 r. -

Prawo lotnicze (jednolity tekst: Dz.U. z 2006 r. Nr 100, poz. 696 ze zm.), rozporzą-

dzenia Ministra Infrastruktury z dnia 26 sierpnia 2003 r. w sprawie wymagań w za-

kresie sprawności psychicznej i fizycznej osób ubiegających się o licencje członka

personelu lotniczego albo posiadających licencje członka personelu lotniczego (Dz.U.

Nr 167, poz. 1627), rozporządzenia Ministra Komunikacji z dnia 10 września 1986 r.

w sprawie personelu lotniczego (Dz.U. Nr 41, poz. 199 ze zm.), rozporządzenia Mini-

stra Infrastruktury z dnia 3 września 2003 r. w sprawie licencjonowania personelu

lotniczego (Dz.U. Nr 165, poz. 1603 ze zm.), art. 2a ust. 2 pkt 4 ustawy z dnia 13

października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z

2009 r. Nr 205, poz. 1585 ze zm.), polegającego na przyjęciu przez Sąd drugiej in-

stancji stanowiska, że wskazane przepisy zezwalają na nabycie prawa do wcześniej-

szej emerytury po ukończeniu 55 lat (mężczyzna) i przepracowaniu 15 lat w szcze-

gólnych warunkach na stanowisku stewarda (wykaz B dział I pkt 8) - bez względu na

osiągnięcie wieku emerytalnego w czasie zatrudnienia na tym stanowisku z uwagi na

zwolnienie z pracy z powodu inwalidztwa. Ponadto wskazano na naruszenie przepi-

sów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, w szczególności art.

231 k.p.c., art. 233 § 1 k.p.c., art. 328 § 2 k.p.c., art. 382 k.p.c., art. 390 k.p.c., po-

przez przekroczenie granicy swobodnej oceny dowodów i nieustosunkowanie się do

całości materiału dowodowego, przyjęcie domniemania oraz niewyjaśnienie poważ-

nych wątpliwości prawnych w świetle orzecznictwa Sądu Najwyższego.

W uzasadnieniu skarżący podniósł, że nie sposób zaakceptować poglądu

Sądu drugiej instancji, że wobec zmiany systemu emerytalnego i niedostosowania

pojęcia „inwalidztwa" do definicji niezdolności do pracy należy oceniać inwalidztwo

według kryterium określonego w art. 23 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopa-

trzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz.U. Nr 40, poz. 267 ze zm.), w

brzmieniu obowiązującym przed 1 września 1997 r.

Wskazał także, że przepis § 5 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego

1983 r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych

warunkach lub w szczególnym charakterze ma charakter szczególny, odbiegający od

regulacji przechodzenia na wcześniejszą emeryturę w wieku 60 lat w przypadku prac

w żegludze powietrznej wymienionych w wykazie A, dział VIII (§ 4 rozporządzenia).

5

Racją jego ustanowienia było umożliwienie przechodzenia na emeryturę mężczy-

znom zatrudnionym przy pracach o znacznej szkodliwości dla zdrowia i znacznym

stopniu uciążliwości w wieku niższym o 10 lat od ustawowego (o 5 lat niższym przy

„zwykłych" warunkach szczególnych), pod warunkiem opuszczenia stanowiska

umieszczonego w wykazie B działu I. Jedynym wyjątkiem jest osiągnięcie wieku

emerytalnego podczas innej pracy, do której pracownik został skierowany stosownie

do zaleceń lekarskich. Innych wyjątków ten przepis nie przewiduje. Przepisy rozpo-

rządzenia należy wykładać ściśle. Nie można zastępować ustawodawcy w tym za-

kresie.

Skarżący podniósł także, iż ustalanie prawa do świadczenia emerytalnego

powinno odbywać się w oparciu o przejrzyste zasady i rygory prawa. Ma to istotne

znaczenie w przypadkach emerytur wcześniejszych (w wieku niższym niż ustawowy)

dla uprzywilejowanych grup zawodowych z uwagi na wiek emerytalny. Postępowanie

takie nie może polegać na uznaniowości i dowolności.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W pierwszej kolejności podnieść należy, że zarzuty dotyczące drugiej podsta-

wy kasacyjnej nie zostały w ogóle uzasadnione - poza nietrafnym zarzutem narusze-

nia art. 390 k.p.c., który nie zobowiązuje, ale jedynie uprawnia sąd drugiej instancji

do wystąpienia z pytaniem prawnym do Sądu Najwyższego (zob. wyrok Sądu Naj-

wyższego z dnia 12 września 2000 r., I PKN 10/00, OSNAPiUS 2002 nr 7, poz. 156).

Natomiast zarzut przekroczenia granic swobodnej oceny dowodów uchyla się spod

kontroli kasacyjnej z uwagi na to, że art. 233 § 1 k.p.c. nie mieści się we wskazanych

w przepisie art. 3983

§ 1 k.p.c. podstawach kasacyjnych. Zgodnie bowiem z § 3 tego

przepisu podstawą skargi kasacyjnej nie mogą być zarzuty dotyczące ustalenia fak-

tów lub oceny dowodów (por. uzasadnienie postanowienia Sądu Najwyższego z dnia

23 września 2005 r., III CSK 13/05, OSNC 2006 nr 4, poz. 76). Ten ostatni przepis

wprawdzie nie wskazuje expressis verbis konkretnych przepisów, których narusze-

nie, w związku z ustalaniem faktów i przeprowadzaniem oceny dowodów, nie może

być przedmiotem zarzutów wypełniających drugą podstawę kasacyjną, nie ulega jed-

nak wątpliwości, że obejmuje on art. 233 k.p.c. Wszakże ten właśnie przepis określa

kryteria oceny wiarygodności i mocy dowodów (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia

26 kwietnia 2006 r., V CSK 11/06, LEX nr 230204). Ustrojową funkcją Sądu Najwyż-

6

szego jest sprawowanie nadzoru judykacyjnego, w tym zapewnianie jednolitości

orzecznictwa sądów powszechnych. Z tego punktu widzenia każdy zarzut skargi ka-

sacyjnej, który ma na celu polemikę z ustaleniami faktycznymi sądu drugiej instancji,

chociażby pod pozorem błędnej wykładni lub niewłaściwego zastosowania określo-

nych przepisów prawa materialnego, z uwagi na jego sprzeczność z art. 3983

§ 3

k.p.c. jest a limine niedopuszczalny (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 4 stycznia

2007 r., V CSK 364/06, LEX nr 238975). Wobec tego zasadność niniejszej skargi

kasacyjnej oceniana może być jedynie w kontekście przepisów prawa materialnego.

Zgodnie z § 5 ust. 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w

sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach

lub w szczególnym charakterze, pracownik, który na statkach żeglugi powietrznej

wykonywał prace w szczególnych warunkach, wymienione w dziale I wykazu B, na-

bywa prawo do emerytury, jeżeli spełnia łącznie następujące warunki: (1) osiągnął

wiek emerytalny wynoszący: (a) 55 lat dla kobiet i 60 lat dla mężczyzn albo (b) 50 lat

dla kobiet i 55 lat dla mężczyzn, jeżeli komisja lotniczo-lekarska wydała orzeczenie o

niezdolności do wykonywania czynności członka personelu latającego, (2) wiek eme-

rytalny osiągnął w czasie wykonywania prac wymienionych w dziale I wykazu B lub w

czasie zatrudnienia, do którego został skierowany po zwolnieniu z pracy na statkach

żeglugi powietrznej, (3) ma wymagany okres zatrudnienia, w tym co najmniej 15 lat

pracy na statkach żeglugi powietrznej, wymienionej w dziale I wykazu B. W myśl ust.

2 tego przepisu warunek określony w ust. 1 pkt 2 nie jest wymagany, jeżeli pracownik

z powodu inwalidztwa został zwolniony z pracy na statkach żeglugi powietrznej lub z

pracy, do której został skierowany po zwolnieniu z pracy na statkach żeglugi po-

wietrznej, wymienionej w ust. 1. Jednym ze szczególnych wymagań dla osób wymie-

nionych w § 5 ust. 1 pkt 1 lit. b, a więc dla kobiet w wieku 50 lat i dla mężczyzn w

wieku 55 lat, jest orzeczenie komisji lekarsko-lotniczej o niezdolności do wykonywa-

nia czynności członka personelu latającego. Przepis ten odwołuje się do badań lotni-

czo-lekarskich, o jakich mowa w Rozdziale 2, Działu V Prawa lotniczego i chodzi w

nim o orzeczenia wydane w trybie i na zasadach wynikających z przepisu art. 106 tej

ustawy oraz w oparciu o przepisy rozporządzenia Ministra Infrastruktury z dnia 21

października 2003 r. w sprawie badań lotniczo-lekarskich (Dz.U. Nr 187, poz. 1829),

a nie o jakiekolwiek inne orzeczenia lekarskie.

Jednakże trzeba zauważyć, że chociaż praca stewarda pokładowego

wymieniona jest wykazie B, dziale I załącznika do rozporządzenia Rady Ministrów z

7

dnia 7 lutego 1983 r., to komisja lekarsko-lotnicza nie ma uprawnień do wydawania

orzeczeń o niezdolności do pracy na tym stanowisku. Badaniom lotniczo-lekarskim

we wskazanym wyżej trybie podlegają wyłącznie kandydaci na członków personelu

lotniczego i członkowie personelu lotniczego. W myśl art. 94 ust. 2 Prawa lotniczego

członkiem personelu lotniczego jest osoba, która posiada ważną licencję lub świa-

dectwo kwalifikacji i jest wpisana do państwowego rejestru personelu lotniczego lub

innego odpowiedniego rejestru prowadzonego zgodnie z odrębnymi przepisami.

Podkreślić należy, że praca stewarda pokładowego nie wymaga (i nie wymagała)

licencji ani świadectwa kwalifikacji. Przepis art. 94 ust. 6 Prawa lotniczego wymienia

enumeratywnie specjalności personelu lotniczego, dla którego wymagane są licencje,

podobnie jak art. 95 ust. 2, który dotyczy specjalności personelu lotniczego, dla któ-

rego wymagane są świadectwa kwalifikacji. Nie ma wśród nich stanowiska stewarda

(stewardesy) pokładowego. Podobnie zresztą kwestia ta była rozstrzygana przez

przepisy obowiązujące w dniu wejścia w życie rozporządzenia Rady Ministrów z dnia

7 lutego 1983 r. i w trakcie jego obowiązywania (art. 37 ustawy z dnia 31 maja 1962

r. - Prawo lotnicze, Dz.U. Nr 32, poz. 153 ze zm., rozporządzenie Ministra Komunika-

cji z dnia 8 października 1976 r. w sprawie personelu lotniczego, Dz.U. Nr 35, poz.

211 oraz rozporządzenie Ministra Komunikacji z dnia 10 września 1986 r. w sprawie

personelu lotniczego). W tym okresie również stanowisko stewarda (stewardesy) po-

kładowego nie wchodziło w skład personelu lotniczego. Wedle art. 113 Prawa lotni-

czego załogę statku powietrznego stanowią osoby wyznaczone przez użytkownika

statku powietrznego do wykonania określonych czynności na statku powietrznym w

czasie lotu. Załoga statku powietrznego to zatem członkowie personelu lotniczego

oraz personel pokładowy w rozumieniu § 2 pkt 8 rozporządzenia Ministra Infrastruk-

tury z dnia 13 grudnia 2002 r. w sprawie czasu pracy i wypoczynku członków załóg

statków powietrznych oraz kontrolerów ruchu lotniczego (Dz.U. Nr 219, poz. 1841)

wydanego na podstawie art. 103 ust. 4 Prawa lotniczego. Z tego ostatniego przepisu

wynika, że „personel pokładowy˝ stanowią członkowie załogi statku powietrznego

pełniący podczas lotu obowiązki niezwiązane z prowadzeniem statku powietrznego

oraz niebędący członkami personelu lotniczego. Stewardesy i stewardzi byli i są więc

członkami personelu pokładowego, wykonującego podczas lotu obowiązki w kabinie

pasażerskiej, niepodlegającymi orzecznictwu komisji lekarsko-lotniczych.

W wykazie B, dziale I wymienione są prace na statkach żeglugi powietrznej -

prace personelu latającego statków żeglugi powietrznej posiadającego ważne licen-

8

cje wydane przez państwowy organ nadzoru nad personelem lotniczym i wpisanego

do państwowego rejestru personelu lotniczego, którzy zatrudnieni są na statkach że-

glugi powietrznej na stanowiskach: 1) pilota, w tym również pilota wykonującego loty

próbne i doświadczalne, 2) skoczka spadochronowego, 3) nawigatora, 4) mechanika

pokładowego, 5) radiotelefonisty pokładowego, 6) instruktora, 7) radiooperatora po-

kładowego, 8) stewarda, stewardesy. Z przytoczonej treści wynika, że prawodawca

(Rada Ministrów) błędnie przyjął, iż praca stewarda (stewardesy) wymaga licencji i

wpisania do państwowego rejestru personelu lotniczego. Stąd też w § 5 ust. 1 pkt 1

lit. b rozporządzenia z dnia 7 lutego 1983 r. pojawiło się wymaganie dotyczące orze-

czenia komisji lekarsko-lotniczej w stosunku do każdego członka personelu latające-

go, a więc także i tego, który orzecznictwu takiej komisji nie podlega. To ostatnie po-

jęcie - „członek personelu latającego” - niewątpliwie oznacza członków personelu

lotniczego, podlegającego orzecznictwu komisji lekarsko-lotniczych oraz członków

personelu pokładowego niebędacych personelem lotniczym i niepodlegających orze-

czeniom tych komisji, co wynika z zaliczenia w wykazie B, dziale I do „członków per-

sonelu latającego” także stewardów i stewardes. Należy więc przyjąć, że prawo do

emerytury na podstawie § 5 ust. 1 pkt 1 lit. b rozporządzenia z dnia 7 lutego 1983 r.

ma także osoba, wobec której orzeczono niezdolność do wykonywania pracy w cha-

rakterze stewarda (stewardesy) wedle ogólnych zasad. Zasady te reguluje rozporzą-

dzenie Ministra Zdrowia i Opieki Społecznej z dnia 30 maja 1996 r. w sprawie prze-

prowadzania badań lekarskich pracowników, zakresu profilaktycznej opieki zdrowot-

nej nad pracownikami oraz orzeczeń lekarskich wydawanych do celów przewidzia-

nych w Kodeksie pracy (Dz.U. Nr 69, poz. 332 ze zm.), wydane w oparciu o przepis

art. 229 k.p. Zatem orzeczeniem o niezdolności do wykonywania czynności członka

personelu latającego (niebędącego członkiem personelu lotniczego) w rozumieniu §

5 ust. 1 pkt 1 lit. b rozporządzenia z dnia 7 lutego 1983 r. jest orzeczenie wydane w

trybie rozporządzenia Ministra Zdrowia i Opieki Społecznej z dnia 30 maja 1996 r. o

niezdolności do pracy stewarda (stewardesy) przez lekarza medycyny pracy speł-

niającego wymagania określone w tym akcie prawnym.

Spór w niniejszej sprawie sprowadza się do tego, czy do ubezpieczonego,

który wiek emerytalny (55 lat) osiągnął po zakończeniu wykonywania prac wymienio-

nych w dziale I, wykazie B (pracy stewarda) i nie został skierowany do innej pracy,

ma zastosowanie ust. 2 tego paragrafu, zgodnie z którym warunek określony w ust. 1

pkt 2 (osiągnięcie wieku emerytalnego w czasie wykonywania prac wymienionych w

9

dziale I, wykazie B lub w czasie zatrudnienia, do którego został skierowany po zwol-

nieniu z pracy na statkach żeglugi powietrznej) nie jest wymagany, jeżeli pracownik z

powodu inwalidztwa został zwolniony z pracy na statkach żeglugi powietrznej lub z

pracy, do której został skierowany po zwolnieniu z pracy na statkach żeglugi po-

wietrznej, wymienionej w ust. 1. Przepisy rozporządzenia nie definiują użytego poję-

cia „inwalidztwo”. Prima facie nasuwa się wniosek, że pojęcie „inwalidztwa” w ko-

mentowanym przepisie § 5 ust. 2 rozporządzenia z 7 lutego 1983 r. należy obecnie

odnosić do aktualnie obowiązującego pojęcia „niezdolności do pracy”. Jednakże

głębsza analiza przepisu - w szczególności z perspektywy wykładni systemowej, ce-

lowościowej i historycznej - prowadzi do wniosku przeciwnego. Zgodnie z art. 23

ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich ro-

dzin, w brzmieniu obowiązującym do dnia 31 sierpnia 1997 r. (przed zmianą dokona-

ną na podstawie ustawy z dnia 28 czerwca 1996 r. o zmianie niektórych ustaw o za-

opatrzeniu emerytalnym i o ubezpieczeniu społecznym, Dz.U. Nr 100, poz. 461), in-

walidą w rozumieniu ustawy była osoba częściowo lub całkowicie niezdolna do wy-

konywania zatrudnienia z powodu stałego lub długotrwałego naruszenia sprawności

organizmu. Przepis art. 24 ust. 2 pkt 1 i 2 tej ustawy, w brzmieniu obowiązującym w

analogicznym okresie, zaliczał do III grupy inwalidów osoby częściowo oraz całkowi-

cie niezdolne do wykonywania dotychczasowego zatrudnienia. Inwalidztwo było za-

tem odnoszone do dotychczasowego zatrudnienia. Wedle uprzednio obowiązującego

systemu inwalidztwo to całkowita lub częściowa niezdolność do wykonywania do-

tychczasowego zatrudnienia z powodu stałego lub długotrwałego naruszenia spraw-

ności organizm. Zmiana systemu zasad orzekania o prawie do renty dokonana

wskazaną wyżej ustawą zastąpiła pojęcie inwalidztwa nowym jakościowo pojęciem

niezdolności do pracy. Przepis art. 10 ust.1 ustawy z dnia 28 czerwca 1996 r. o

zmianie niektórych ustaw o zaopatrzeniu emerytalnym i o ubezpieczeniu społecznym

stanowi, że ilekroć przepisy regulujące sprawy zaopatrzenia emerytalnego pracowni-

ków, zaopatrzenia emerytalnego twórców, ubezpieczenia społecznego, zasiłków ro-

dzinnych i pielęgnacyjnych oraz zaopatrzenia inwalidów wojskowych objętych przepi-

sami o zaopatrzeniu inwalidów wojennych i wojskowych uzależniają określone prawo

od warunku inwalidztwa, należy przez to rozumieć całkowitą lub częściową niezdol-

ność do pracy. Przepis ten posługuje się pojęciem „warunek inwalidztwa”, którego nie

można rozumieć inaczej niż przesłankę prawa do świadczenia uzależnioną od zali-

czenia do jednej z grup inwalidów w trybie i na zasadach przewidzianych przez prze-

10

pisy dotychczasowe, a więc przez komisję lekarską Zakładu Ubezpieczeń Społecz-

nych. Oznacza to, że warunek inwalidztwa zastąpiony został warunkiem niezdolności

do pracy tylko w tych przepisach, które prawo do świadczenia uzależniały od zalicze-

nia do jednej z grup inwalidów. Przykładowo, można wskazać na art. 9 ustawy o za-

opatrzeniu inwalidów wojennych i wojskowych (jednolity tekst: Dz.U. z 2002 r. Nr 9,

poz. 87 ze zm.), stosownie do którego renta inwalidzka przysługuje żołnierzowi, który

został zaliczony do jednej z grup inwalidów wskutek inwalidztwa powstałego w

związku z działaniami wojennymi lub mającymi charakter wojennych, choćby nawet

inwalidztwo to powstało po zwolnieniu ze służby wojskowej. W tym właśnie przypad-

ku warunek inwalidztwa, czyli warunek zaliczenia do jednej z grup inwalidów, zamie-

niony został na warunek niezdolności do pracy, czyli warunek zaliczenia do osób nie-

zdolnych do pracy. Natomiast przepis § 5 ust. 2 rozporządzenia z dnia 7 lutego 1983

r. nie uzależnia prawa do świadczenia od „warunku inwalidztwa”, lecz od warunku

„zwolnienia z pracy z powodu inwalidztwa”, a więc odwołuje się do przyczyn podjęcia

decyzji przez pracodawcę o zwolnieniu pracownika z pracy. Kodeks pracy nie zna i

nie znał instytucji „zwolnienia z pracy z powodu inwalidztwa”. Określenie to można

przede wszystkim odnieść do przepisu art. 53 § 1 k.p., który uprawnia (i uprawniał)

pracodawcę do rozwiązania umowy o pracę bez wypowiedzenia, jeżeli pracownik po

okresie wskazanym w jego pkt 1 jest nadal niezdolny do pracy, ewentualnie do wy-

powiedzenia umowy o pracę (art. 32 k.p.) z powodu utraty zdolności (niezdolności)

do pracy z przyczyn zdrowotnych. Niezdolność do pracy w rozumieniu tych przepi-

sów nie jest i nie była wprawdzie tożsama z uprzednio obowiązującą definicją inwa-

lidztwa, jednakże należy zwrócić uwagę na art. 229 § 2 k.p. (w brzmieniu obowiązu-

jącym od dnia 2 czerwca 1996 r.). Zgodnie z jego treścią - w przypadku niezdolności

do pracy trwającej dłużej niż 30 dni, spowodowanej chorobą, pracownik podlega po-

nadto kontrolnym badaniom lekarskim w celu ustalenia zdolności do wykonywania

pracy na dotychczasowym stanowisku. Podobnie stanowił obowiązujący przed dniem

2 czerwca 1996 r. § 9 rozporządzenia Ministra Zdrowia i Opieki Społecznej z dnia 10

grudnia 1974 r. w sprawie przeprowadzania badań lekarskich pracowników (Dz.U. Nr

48, poz. 296). „Orzeczenie o niezdolności do wykonywania pracy na dotychczaso-

wym stanowisku” po zakończeniu okresu zasiłkowego (obecnie także po zakończe-

niu trzymiesięcznego okresu pobierania świadczenia rehabilitacyjnego) to nic innego

jak orzeczenie o niezdolności do wykonywania dotychczasowego zatrudnienia z po-

wodu naruszenia sprawności organizmu. To zaś oznacza, że omawiane orzeczenie o

11

niezdolności do pracy na dotychczasowym stanowisku opiera się na przesłankach

zbieżnych, z tymi które były brane pod uwagę przy ustalaniu istnienia inwalidztwa -

odnoszonego przecież do dotychczasowego zatrudnienia. Orzeczenie o niezdolności

do pracy na dotychczasowym stanowisku może stanowić powód zwolnienia pracow-

nika z pracy w trybie natychmiastowym lub za wypowiedzeniem. Z tego względu

uprawniony jest wniosek, że „zwolnienie z pracy z powodu inwalidztwa” to rozwiąza-

nie stosunku pracy z członkiem personelu pokładowego z uwagi na stwierdzoną

orzeczeniem lekarza medycyny pracy niezdolność do pracy na dotychczasowym sta-

nowisku pracy, w przypadku zaś personelu lotniczego wymagane jest orzeczenie

komisji lotniczo-lekarskiej. Związek „zwolnienia z pracy” z inwalidztwem nie ma za-

tem charakteru normatywnego w tym znaczeniu, że nie uzależnia prawa do emerytu-

ry od zwolnienia pracownika z pracy z powodu zaliczenia do jednej z grup inwalidów,

a jedynie chodzi o zbieżność przesłanki orzeczenia „inwalidztwa” i orzeczenia o „nie-

zdolności do wykonywania pracy na dotychczasowym stanowisku” wyrażającą się w

niezdolności do wykonywania dotychczasowego zatrudnienia.

Za takim stanowiskiem przemawia i to, że wyraźnym zamiarem ustawodawcy

było połączenie prawa do emerytury z § 5 ust. 1 pkt 1 lit. b rozporządzenia Rady Mi-

nistrów z dnia 7 lutego 1983 r. (mężczyzna 55 lat, kobieta 50 lat) przede wszystkim z

utratą zdolności do wykonywania pracy w szczególnych warunkach wskazanej w wy-

kazie B, dziale I załącznika, na co jednoznacznie wskazuje wymaganie, aby „komisja

lotniczo-lekarska wydała orzeczenie o niezdolności do wykonywania czynności

członka personelu latającego”. Konsekwentnie zatem, jeśli utrata tej zdolności spo-

wodowała rozwiązanie stosunku pracy, to ubiegający się o emeryturę zwolniony zo-

stał przez ustawodawcę z warunku osiągnięcia wieku emerytalnego w czasie wyko-

nywania prac wymienionych w dziale I wykazu B.

Taki sam cel przyświecał ustawodawcy w regulacjach dotyczących emerytur

pomostowych, które w zamierzeniu ustawodawcy zastąpić mają w okresie przejścio-

wym emerytury z tytułu pracy w szczególnych warunkach i w szczególnym charakte-

rze. Zgodnie z art. 5 ustawy z dnia 19 grudnia 2008 r. o emeryturach pomostowych

(Dz.U. Nr 237, poz. 1656), pracownik wykonujący w powietrzu na statkach powietrz-

nych pracę w szczególnych warunkach wymienioną w pkt 25 załącznika nr 1 do

ustawy lub o szczególnym charakterze wymienioną w pkt 1 załącznika nr 2 do

ustawy, który spełnia warunki określone w art. 4 pkt 1, 4-7, nabywa prawo do eme-

rytury pomostowej, jeżeli: (1) osiągnął wiek wynoszący co najmniej 50 lat dla kobiet i

12

co najmniej 55 lat dla mężczyzn; (2) ma okres pracy w szczególnych warunkach wy-

mienionej w pkt 25 załącznika nr 1 do ustawy lub okres pracy o szczególnym cha-

rakterze wymienionej w pkt 1 załącznika nr 2 do ustawy, wynoszący co najmniej 15

lat; (3) uzyskał orzeczenie o niezdolności do wykonywania pracy w szczególnych

warunkach wymienionej w pkt 25 załącznika nr 1 do ustawy lub o szczególnym cha-

rakterze wymienionej w pkt 1 załącznika nr 2 do ustawy, w rozumieniu art. 105-107

ustawy z dnia 3 lipca 2002 r. - Prawo lotnicze. Wyraźnie zatem i w tym przepisie

prawo do emerytury pomostowej (dla osób w tej samej kategorii wiekowej jak w

przepisie § 5 ust. 1 pkt 1 lit. b rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r.)

wynikające z wykonywania w powietrzu na statkach powietrznych pracy w szczegól-

nych warunkach lub w szczególnym charakterze uzależnione zostało od utraty zdol-

ności do wykonywania takiej pracy. Potwierdza to pogląd, że nie ma podstaw, aby

uznać, że prawo do emerytury na podstawie § 5 ust. 1 pkt 1 lit. b w związku z ust. 2

jest uzależnione od orzeczenia o niezdolności do pracy w rozumieniu art. 12 ustawy

o emeryturach i rentach z FUS, na zasadach wynikających z art. 14 tej ustawy.

Odnosząc się do tak silnie zaakcentowanej w skardze kasacyjnej wykładni § 7

rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. dokonanej w wyrokach Sądu

Najwyższego: z dnia 9 listopada 1999 r. II UKN 187/99 (OSNAPiUS 2001 nr 4, poz.

121), z dnia 23 października 2006 r., I UK 128/06 (OSNP 2007 nr 23-24, poz. 359)

oraz z dnia 25 czerwca 2008 r., II UK 315/07 (LEX nr 496396), stwierdzić należy, że

wywodzony z niej przez skarżącego wniosek nie jest trafny. Przepis § 7 dotyczący

pracy w hutnictwie - w przeciwieństwie do § 5 - nie przewiduje żadnego odstępstwa

od zasady, że prawo do świadczenia uwarunkowane jest osiągnięciem wieku eme-

rytalnego w czasie wykonywania prac wymienionych w dziale III wykazu B lub w

okresie zatrudnienia, do którego pracownik został skierowany stosownie do zalecenia

lekarza. Inaczej rzecz ujmując, nie ma w nim odpowiednika przepisu § 5 ust. 2, a

więc jego konstrukcja prawna nie odpowiada w pełni treści § 5. Stąd cała argumenta-

cja Sądu Najwyższego o prymacie w prawie ubezpieczeń społecznych dyrektyw wy-

kładni językowej w odniesieniu do pozostałych metod wykładni, w tym wykładni sys-

temowej i wykładni historycznej lub celowościowej, prowadząca do wniosku, że prze-

pis § 7 pkt 2 rozporządzenia ustanawia warunek, aby osiągnięcie wieku emerytalne-

go nastąpiło w czasie wykonywania pracy w szczególnych warunkach, bazuje na

tym, że ustawodawca - inaczej niż w § 5 - żadnego odstępstwa od tej zasady nie

wprowadził. W przypadku zaś § 5 posłużenie się właśnie dyrektywą językową naka-

13

zuje przyjąć, że osoba domagająca się prawa do emerytury na podstawie przepisu

art. 32 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z FUS w związku z

§ 5 ust. 1 pkt 1 lit. b rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. musi wy-

kazać, że w dacie osiągnięcia wieku emerytalnego pozostawała w zatrudnieniu na

stanowisku wymienionym w dziale I, wykazu B, stanowiącego załącznik do rozporzą-

dzenia lub w zatrudnieniu, do którego została skierowana po zwolnieniu z pracy na

statkach żeglugi powietrznej - za wyjątkiem sytuacji, kiedy „z powodu inwalidztwa”

została zwolniona z pracy na tych stanowiskach.

Także i argumenty skarżącego dotyczące prawa do emerytury pomostowej

wskazujące na to, że regulacja w art. 5 tej ustawy uprawniająca do emerytury w

wieku 50 lat (kobiety) i 55 lat (mężczyźni) ogranicza to prawo wyłącznie do personelu

lotniczego (nie obejmując stewardów), nie są trafne. Mianowicie, art. 5 ustawy o

emeryturach pomostowych odnosi się do prac w szczególnych warunkach wymienio-

nych w pkt 25 załącznika nr 1 do ustawy i są to prace w powietrzu wykonywane na

statkach powietrznych przez personel pokładowy, a więc - zgodnie z § 2 pkt 8 rozpo-

rządzenia Ministra Infrastruktury z dnia 13 grudnia 2002 r. w sprawie czasu pracy i

wypoczynku członków załóg statków powietrznych oraz kontrolerów ruchu lotniczego

- prace stewardów (stewardes). Zatem i w tym akcie prawnym prawo do emerytury w

wieku 55 lat przyznano stewardom, obejmując ich zresztą mylnie znowu warunkiem

legitymowania się orzeczeniem komisji lekarsko-lotniczej, orzecznictwu której ste-

wardzi nienależący do personelu lotniczego nie podlegają. Jedyną, istotną różnicę

stanowi to, że w przepisie tym nie ma odpowiednika § 5 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia z

7 lutego 1983 r. - wymagania osiągnięcia wieku 55 lat w okresie wskazanego wyżej

zatrudnienia, a w konsekwencji i odpowiednika § 5 ust. 2 rozporządzenia.

Przenosząc te uwagi na grunt niniejszej sprawy, stwierdzić należy, że z nie-

kwestionowanej w tym zakresie podstawy faktycznej wyroku wynika, iż ubezpieczony

zwolniony został z pracy na stanowisku stewarda ze względu na niezdolność do jej

wykonywania trwającą dłużej niż okres wskazany w art. 53 § 1 k.p., potwierdzoną

orzeczeniem lekarza medycyny pracy o utracie przez pracownika zdolności do wyko-

nywania dotychczasowej pracy (orzeczenia lekarskie z dnia 21 marca 2005 r. oraz z

dnia 22 lipca 2005 r. - uznające ubezpieczonego za niezdolnego do pracy na stano-

wisku stewarda pokładowego). Z tej przyczyny w niniejszej sprawie ma zastosowanie

§ 5 ust. 2 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r.

14

Mając na uwadze powyższe Sąd Najwyższy na mocy art. 39814

k.p.c. orzekł

jak w sentencji. O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono na podstawie art.

98 k.p.c. w związku z § 11 ust. 2 w związku z § 12 ust. 4 pkt 2 rozporządzenia Mini-

stra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności radców

prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej udzielo-

nej przez radcę prawnego ustanowionego z urzędu (Dz.U. Nr 163, poz. 1349 ze zm.).

========================================