V CSK 256/10

Sygn. akt V CSK 256/10

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 9 lutego 2011 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Lech Walentynowicz (przewodniczący)

SSN Iwona Koper (sprawozdawca)

SSN Marek Sychowicz

w sprawie z powództwa Tadeusza S.

przeciwko Specjalistycznemu Szpitalowi im. […] w W.

o ochronę dóbr osobistych,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 9 lutego 2011 r.,

skargi kasacyjnej powoda od wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 24 lutego 2010 r.,

oddala skargę kasacyjną;

zasądza od powoda na rzecz pozwanego kwotę 180

(sto osiemdziesiąt) zł tytułem kosztów postępowania

kasacyjnego.

Uzasadnienie

2

Wyrokiem z dnia 29 października 2009 r. Sąd Okręgowy oddalił powództwo

Tadeusza S. przeciwko Specjalistycznemu Szpitalowi im. […] w W. o ochronę dóbr

osobistych

Sąd Okręgowy ustalił, że powód jest synem Marii S. zmarłej 31 lipca 2008 r.

na oddziale neurochirurgii pozwanego Szpitala. W dniu 1 sierpnia 2008 r. na

zlecenie ordynatora tego oddziału wykonana została sekcja zwłok matki powoda w

celu wyjaśnienia przyczyny jej śmierci. Podczas sekcji pobrano wycinki tkanek i

narządów (fragmenty tkankowe), co umożliwiło potwierdzenie przyczyny śmierci

Marii S. Ciało zmarłej wydano bratu powoda.

Strona pozwana wykonuje badania pośmiertne w oparciu o przepisy ustawy

z dnia 30 sierpnia 1991 r. o zakładach opieki zdrowotnej (tekst jedn. Dz.U.

z 2007 r., Nr 14, poz. 89 ze zm. – dalej jako „ustawa o ZOZ”). Obowiązujące

w pozwanym szpitalu regulaminy dotyczące postępowania w razie śmierci chorego

i zasad przeprowadzania sekcji zwłok oraz dokument dotyczący wykonywania

badania pośmiertnego nie precyzują sposobu postępowania z materiałami

(preparatami histopatologicznymi) pobranymi w toku sekcji zwłok. Brak jest

unormowań określających wprost czas ich przechowywania i wskazania, czy i komu

mają być wydane oraz, czy ulegają zniszczeniu. Pobieranie materiału do sekcji jest

działaniem rutynowym. Materiał opracowuje Zakład Patomorfologii w szpitalu.

Jednostkowe wymiary wycinków pobieranych ze zwłok wynoszą 1 x 1x 2 cm.

Fragmenty wycinków zatapiane są w bloczku parafinowym (o rozmiarach 1 x 1 x

0,5 cm), a następnie skrawane i barwione na szkiełkach laboratoryjnych.

Fragmenty tkankowe, zgodnie instrukcją szpitalną podlegają utylizacji jako odpady

medyczne. Pozostawiane są natomiast bloczki parafinowe i preparaty

histopatologiczne, które podlegają archiwizacji. Taka procedura jest zgodna

z wytycznymi instrukcji szpitalnej i zaleceniami Polskiego Towarzystwa Patologów

1999 r. W przypadku zgonu pacjenta w pozwanym szpitalu prowadzi się

dokumentację papierową i roboczą dokumentację elektroniczną. W dokumentach

dotyczących sekcji zwłok zawarte są informacje o pobranych tkankach i narządach.

Lista tych tkanek i narządów jest ponumerowana i odpowiada zachowanym

bloczkom i szkiełkom. Preparaty histopatologiczne, traktowane jako dokumentacja

3

medyczna, mogą być wydawane jedynie uprawnionym do tego organom

państwowym i zakładom medycznym.

W tak ustalonym stanie faktycznym Sąd Okręgowy uznał, że pozwany

w żaden sposób nie naruszył dobra osobistego powoda w postaci prawa do

pochówku osoby bliskiej. Preparując pobrane w czasie sekcji fragmenty tkanek

i narządów, a następnie je przechowując pozwany wykonywał swoje obowiązki.

Status prawny preparatów i próbek wydzielin pobranych z organizmu ludzkiego

i zwłok nie jest wyraźnie określony żadnym przepisem prawa powszechnego.

Pobrany podczas sekcji zwłok matki powoda materiał – stanowiący niewielkie

fragmenty tkanek - nie może być traktowany w kategorii narządów, tkanek,

szczątków ludzkich, a tym bardziej fragmentów zwłok. W ocenie Sądu Okręgowego

stanowią one dokumentację medyczną. Obowiązujące w dacie właściwej dla oceny

stanu sprawy rozporządzenie Ministra Zdrowia z 21 grudnia 2006 r. w sprawie

rodzajów i zakresu dokumentacji medycznej w zakładach opieki zdrowotnej

i sposobu jej przetwarzania (Dz.U. Nr 247, poz. 1819) zawiera niezamknięty

katalog dokumentacji, możliwe jest więc zaliczenie do tej kategorii preparatów,

których nazwa, cel i okres przechowywania sprzeciwiają się uznaniu ich za szczątki

ludzkie, które podlegałyby pochowaniu razem z wcześniej pochowanym ciałem

matki powoda.

Zaskarżonym obecnie wyrokiem Sąd Apelacyjny oddalił apelację powoda.

Sąd ten podzielił ocenę Sądu Okręgowego odnośnie do kwalifikacji oraz

statusu prawnego wycinków tkanek pobranych z organizmu ludzkiego w celach

diagnostycznych i preparatów histopatologicznych. Za decydujące dla odrzucenia,

zgodnej ze stanowiskiem powoda, ich kwalifikacji jako szczątków ludzkich,

w rozumieniu § 8 rozporządzenia z 7 grudnia 2001 r. w sprawie postępowania ze

zwłokami i szczątkami ludzkimi (Dz.U. Nr 153, poz.1783 ze zm.) uznał cel ich

odłączenia od ciała (zwłok) i wielkość. W jego ocenie bloczki parafinowe i preparaty

histopatologiczne spreparowane z pobranych ze zwłok wycinków trafnie uznane

przez Sąd Okręgowy za swoistą dokumentacje lekarską, nie podlegały wydaniu

powodowi. Odmowa ich wydania nie narusza jego prawa do pochowania zwłok

matki w całości.

W skardze kasacyjnej powód zarzucił naruszenie:

4

1/ art. 87 Konstytucji przez niesłuszne przyjęcie, że strona pozwana wykonywała

swoje obowiązki działając w oparciu o obowiązujące w tym zakresie przepisy tj.

regulamin szpitalny i Wytyczne Towarzystwa Patomorfologów podczas, gdy nie

stanowią one źródła prawa w rozumieniu tego przepisu, co doprowadziło do

błędnego wniosku, że działanie pozwanego nie nosiło znamion bezprawności ;

2/ art. 31 Konstytucji przez bezpodstawne przyjęcie przez Sądy obu instancji, że

uniemożliwienie powodowi dokonania pochówku całości zwłok matki nie narusza

jego konstytucyjnych praw, które mogą być ograniczone tylko w ustawie i tylko dla

celów wskazanych w tym przepisie;

3/ art. 23 k.c. i 24 k.c. przez przyjęcie, że nie doszło do naruszenia dóbr osobistych

powoda, a to jego prawa do pochowania całości zwłok matki i prawa do czczenia jej

pamięci i uprawnienia do sposobu pochowania zwłok, których dezintegracja

powoduje u powoda negatywne odczucia i przeżycia.

Wnosił o uchylenie wyroku Sądu Apelacyjnego (błędnie określonego we

wnioskach skargi jako postanowienie) i orzeczenie co do istoty sprawy.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zasadniczym celem ochrony prawnej, której udzielenia domagał się powód

formułując żądanie wydania tkanek pobranych w czasie sekcji zwłok jego matki,

jest ochrona dobra osobistego w postaci kultu pamięci zmarłej, obejmującego nie

tylko prawo osób bliskich zmarłego do czczenia jego pamięci, ale także uprawienie

dotyczące sposobu i miejsca pochowania zwłok lub prochów. Cel ten chciał powód

osiągnąć przez nakazanie pozwanemu określonego żądaniem zachowania,

stanowiącego w jego przekonaniu sposób realizacji przysługującego mu prawa.

Prawo do kultywowania pamięci osoby zmarłej, chociaż niewymienione

w art. 23 k.c., jest jednak uznawane powszechnie za samoistne dobro osobiste.

Wynikają z niego dla bliskiej osoby zmarłego, służące ochronie jej sfery uczuciowej,

uprawienia do pochowania zwłok, ich przeniesienia lub ekshumacji, wybudowania

nagrobka i ustalenia na nim napisu, odwiedzania i pielęgnacji grobu, kontemplacji,

odbywania ceremonii religijnych.

Jak podnosi się w piśmiennictwie przy ocenie, czy nastąpiło naruszenie dóbr

osobistych, należy wyraźnie rozdzielić kwestię określenia granic dóbr osobistych

od samej oceny bezprawności działania osoby je naruszającej. W pierwszej

5

kolejności ustaleniu podlega, czy rzeczywiście zostało naruszone konkretne dobro

osobiste.

Na tle okoliczności niniejszej sprawy widoczna jest szczególna trudność

w zakresie oceny natężenia ujemnych przeżyć osoby, która twierdzi, że jej dobro

osobiste (tu w postaci kultu pamięci osoby zmarłej) zostało naruszone. W doktrynie

poglądy w tej kwestii są zróżnicowane. Część autorów uważa bowiem, że

rozstrzyga o tym sam fakt naruszenia stanu uczuciowego, chociażby odczucie było

w znacznym stopniu zindywidualizowane. Istnieje jednak także odmienny pogląd,

zgodnie z którym nie wystarczy uwzględnić tylko sferę indywidualnych przeżyć

poszkodowanego, lecz ze względu na zasadę chronienia interesów typowych,

należy brać pod uwagę przeciętną reakcję człowieka. Opierając się więc na

obiektywnych kryteriach sąd powinien ustalić czy wskutek działania sprawcy

została naruszona sfera uczuciowa danej osoby związana z jej określonym dobrem

osobistym. Nie należy przy tym uprzywilejowywać osób, które charakteryzuje

nadmierna wrażliwość. Ten drugi pogląd, obecnie dominujący w nauce

prezentowany jest jednolicie w judykaturze (m. in. wyroki SN: z dnia 16 stycznia

1976 r., II CR 692/75, OSNCP 1976, nr 11, poz. 251, z dnia 26 października

2001 r., V CKN 195/01 niepubl., z dnia 5 kwietnia 2002 r., II CKN 953/00, niepubl.,

z dnia 28 lutego 2003 r., V CK 308/02, OSNC 2004, nr 5, poz. 82). W myśl tego

zapatrywania, zarówno przy określaniu granic (istoty) dobra osobistego jak i jego

naruszenia należy posługiwać się kryterium obiektywnym, odwołującym się do

przyjętych w społeczeństwie ocen, zapatrywań moralnych i obyczajów.

Do obiektywnego ujęcia dóbr osobistych trafnie odwołuje się, szerzej

umotywowany w tym zakresie, wyrok Sądu Okręgowego. Na tle przytoczonych

w nim rozważań i przy uwzględnieniu typowych - w świetle panujących

w społeczeństwie zasad i obyczajów - reakcji człowieka, żądanie wydania

niewielkich fragmentów tkanek pobranych przy sekcji ze zwłok zmarłej matki

powoda, pozostałych w obecnej postaci preparatów histopatologicznych,

przedstawia się jako nieuzasadnione. Nie można w takiej sytuacji uznać – jak

podnosi skarżący - że będący następstwem ich zatrzymania przez stronę pozwaną

stan jest równoznaczny z „rozdzieleniem zwłok” i „stanem ich dezintegracji”

mogącym, przy przyjęciu przeciętnej - według poglądów powszechnie

6

przyjmowanych - miary wrażliwości, prowadzić do negatywnych uczuć i przeżyć

u osoby bliskiej zmarłego.

W ocenie obu Sądów orzekających, pobrane ze zwłok w czasie sekcji

wycinki tkanek i narządów nie stanowią narządów, szczątków ludzkich, czy

fragmentów zwłok podlegających pochowaniu zgodnie z art. 10 ustawy

o cmentarzach i chowaniu zamarłych z dnia 31 stycznia 1959 r. (tekst jedn. Dz.U.

z 2000 r., Nr 23, poz. 295), ustanawiającego dla określonych osób i w ustalonej

w nim kolejności prawo do pochowania zwłok ludzkich i stanowiącego zarazem

podstawę oceny w odniesieniu do kwestii bezprawnego zachowania się osoby

naruszającej dobro osobiste w postaci kultu osoby zmarłej. Przyjęte dla potrzeb tej

oceny pojęcie zwłok i szczątków ludzkich, do których stosuje się odpowiednio

przepisy o postępowaniu ze zwłokami definiuje, wydane na podstawie art. 20 ust. 3

tej ustawy (właściwe w stanie sprawy) rozporządzenie Ministra Zdrowia z 7 grudnia

2001 r. (Dz.U. Nr 153, poz. 1783 ze zm.).

Nie może odnieść skutku podjęta w uzasadnieniu podstaw wniesionej skargi

kasacyjnej krytyka zaskarżonego wyroku w tym zakresie, która nie została poparta

sformułowaniem właściwych, ze względu na możliwość jego podważenia, zarzutów

naruszenia wyżej powołanych przepisów.

Bezzasadnie zarzuca skarżący, że poddanie zwłok jego matki sekcji,

spreparowanie pobranych przy niej fragmentów tkanek i narządów oraz dalsze

postępowania z nimi nie było działaniem podjętym w ramach porządku prawnego.

Każdy z etapów tego postępowania znajduje oparcie w istniejących regulacjach

prawnych.

Kwestię poddania zwłok osoby, która zmarła w szpitalu, sekcji oraz pobrania

ze zwłok komórek, wycinków tkanek i narządów oraz ich badania regulują ustawa

o ZOZ w jej art. 24 i 25, ustawa z dnia 1 lipca 2005 r. o pobieraniu, przechowywaniu

i przeszczepianiu komórek, tkanek i narządów z dnia 1 lipca 2005 r. (Dz. U. Nr 169,

poz. 1411 ze zm.), definiująca te pojęcia oraz ustawa z dnia 27 lipca 2001 r.

o diagnostyce laboratoryjnej (tekst jedn. Dz.U. z 2004 r., Nr 144, poz. 1529), której

czynności obejmują m. innymi badania laboratoryjne płynów ustrojowych, wydzielin,

wydalin i tkanek pobranych dla celów profilaktycznych, diagnostycznych

leczniczych lub sanitarno-epidemiologicznych (art. 2).

7

Kwalifikacja odpadów powstających w związku z udzielaniem świadczeń

zdrowotnych oraz prowadzeniem badań i doświadczeń naukowych w zakresie

medycyny jako odpadów medycznych wynika z art. 3 ust. 1 pkt 5 ustawy z dnia

27 kwietnia 2001 r. o odpadach medycznych (tekst jedn. Dz. U. z 2010 r., Nr 185,

poz. 1243) określającej zasady ich utylizacji.

Sposób postępowania szpitala w razie śmierci pacjenta oraz zakres

czynności należących do obowiązków szpitala związanych z przygotowaniem zwłok

pacjenta do wydania osobom uprawnionym do ich pochowania określa, wydane na

podstawie art. 25 a ustawy o ZOZ, rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia

31 października 2006 r. w sprawie postępowania ze zwłokami osób zmarłych

w szpitalu (Dz.U. Nr 203, poz. 1503). Jego § 6 odwołuje się do regulaminu

porządkowego szpitala i precyzuje obowiązki związane z przygotowaniem zwłok do

wydania. Rozporządzenie zawiera przepisy organizacyjne służące wykonaniu art.

25a ustawy o zoz, nie ingerujące w prawa zmarłego i jego bliskich.

Obowiązek ustanowienia regulaminu szpitalnego – porządkowego, który

z nakazu tej ustawy, nie może naruszać, wynikających z niej i z odrębnych

przepisów, praw pacjentów, zawiera art. 18 a ustawy o ZOZ. Jego obligatoryjnym

elementem jest m. innymi określenie obowiązków szpitala w razie śmierci pacjenta.

Działanie na podstawie regulaminu szpitala, jeżeli mieści się on w zakresie

umocowanie ustawy do jego wydania, jest działaniem w oparciu o obowiązujące

przepisy i na podstawie powszechnie obowiązującego prawa. Znaczenie

pomocnicze w ramach porządku prawnego wynikającego z przedstawionych

regulacji prawnych mają powołane dodatkowo przez Sąd Apelacyjny, jako

podstawa działania pozwanego, zalecenia Polskiego Towarzystwa Patologów

określające stosowne procedury medyczne.

Skarżący nie zarzuca jednak, że treść regulaminu pozwanego wykracza

poza granice umocowania do jego wydania, ani nie wskazuje takich jego

postanowień, które ograniczałyby możliwość korzystania przez niego

z konstytucyjnych wolności i praw. W tym stanie rzeczy, chociaż niewątpliwe

trafne jest samo stwierdzenie, że ograniczenia takie mogą być ustanowione tylko

w ustawie i tylko ze względów określonych w art. 31 ust. 3 Konstytucji, to nie

8

uzasadnia ono uznania, że zaskarżony wyrok narusza zarówno ten przepis jak i art.

87 Konstytucji.

Pojęcie dokumentacji medycznej, którą stanowią dane i informacje

medyczne odnoszące się do stanu zdrowia pacjenta, udzielonych mu w zakładzie

opieki zdrowotnej świadczeń zdrowotnych, gromadzone i udostępniane na

zasadach określonych w ustawie z dnia 6 listopada 2008 r. o prawach pacjenta

i Rzeczniku Praw Pacjenta definiuje ustawa o ZOZ w art. 18 d. Podzielić należy

wyrażony w zaskarżonym wyroku pogląd, że jego szerokie ujęcie pozwala zaliczyć

do kategorii dokumentacji medycznej także informacje medyczne

uprzedmiotowione w postaci spreparowanych fragmentów tkanek i narządów

pobranych, w celu określenia przyczyny zgonu pacjenta, przy wykonywaniu sekcji

zwłok. Do ich wydania i udostępniania będą więc mieć zastosowanie przepisy

rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia 21 grudnia 2010 r. w sprawie rodzajów

i zakresu dokumentacji medycznej oraz sposobu jej przetwarzania, Dz. U. Nr 252,

poz. 1697 (wcześniej rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia 21 grudnia 2006 r.

w sprawie rodzajów i zakresu dokumentacji medycznej w zakładach opieki

zdrowotnej oraz sposobu jej przetwarzania, Dz. U Nr 247, poz. 1819).

Na tle wcześniejszych wywodów kwestia ta nie ma jednak istotnego

znaczenia dla oceny zasadności wniesionej skargi kasacyjnej, nie zawierającej

przy tym odnoszących się do niej zarzutów.

W tym stanie rzeczy wniesiona skarga kasacyjna, bezzasadna z powyższych

przyczyn, także w zakresie podniesionego w niej zarzutu naruszenia art. 23 i 24

k.c., podlegała oddaleniu stosownie do art. 39814

k.p.c. O kosztach postępowania

kasacyjnego orzeczono na podstawie art. 98 § 1 i 3, w zw. z art. 391 § 1 i art.

39821

k.p.c.