I CSK 358/10

Sygn. akt I CSK 358/10

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 18 lutego 2011 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Kazimierz Zawada (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Mirosław Bączyk

SSN Dariusz Dończyk

Protokolant Anna Matura

w sprawie z powództwa J. Ł.

przeciwko K. P.

o ustalenie nieważności umowy,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 18 lutego 2011 r.,

skargi kasacyjnej powódki od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 28 października 2009 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i orzeczenia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

2

Uzasadnienie

Sąd Okręgowy wyrokiem z dnia 3 grudnia 2008 r. w sprawie z powództwa J.

Ł. przeciwko K. P. orzekł, że zawarta między stronami w dniu 30 maja 2007 r. przed

notariusz J. J. w W. umowa sprzedaży oznaczonej bliżej, zabudowanej budynkiem

mieszkalnym nieruchomości, położonej w G., jest nieważna.

Sąd Okręgowy ustalił, że powódka od 2002 r. była klientką lombardu

prowadzonego przez pozwanego oraz J. W., którego pozwany był wychowankiem.

W dniu 31 sierpnia 2005 r., po kolejnym zwróceniu się do nich o pożyczkę,

powódka zawarła z pozwanym w formie aktu notarialnego umowę przedwstępną

sprzedaży nieruchomości, której dotyczy pozew. W umowie tej postanowiono, że

sprzedaż nieruchomości nastąpi 31 października 2005 r., a cenę nieruchomości

określono na 38 850 zł, jednocześnie zastrzegając, że została ona już w całości

uiszczona przez pozwanego. Otrzymał ją komornik z przeznaczeniem na spłacenie

zobowiązań powódki wobec jej innego wierzyciela – W. B. Ponadto powódka w § 3

omawianej umowy udzieliła pozwanemu oraz J. W. – każdemu samodzielnie –

nieodwołalnego i niegasnącego z jej śmiercią pełnomocnictwa do zawarcia w jej

imieniu przyrzeczonej umowy sprzedaży oraz dokonywania „wszelkich czynności

faktycznych i prawnych koniecznych do zawarcia umowy przyrzeczonej”.

Zastrzeżenie, że pełnomocnictwo jest nieodwołalne i niegasnące wraz ze śmiercią

mocodawczyni nastąpiło – jak określono – „w związku z wykonaniem świadczeń

wzajemnych przez strony”. W dniu 30 maja 2007 r. J. W. powołując się na

udzielone mu przez powódkę pełnomocnictwo zawarł w jej imieniu z pozwanym

umowę sprzedaży nieruchomości, której dotyczy pozew, na warunkach określonych

w umowie przedwstępnej. Wartość tej nieruchomości w chwili jej sprzedaży

pozwanemu biegły ustalił na kwotę 168 000 zł.

W ocenie Sądu Okręgowego nieodwołalne pełnomocnictwo udzielone przez

powódkę umocowywało J. W. do zawarcia umowy przyrzeczonej w umowie

przedwstępnej jedynie przed przedawnieniem się roszczenia o zawarcie umowy

przyrzeczonej. Postanowienia umowy przedwstępnej dotyczące pełnomocnictwa

nie mogły być interpretowane wbrew art. 117 § 2 zdanie drugie k.c., stanowiącemu,

3

że zrzeczenie się zarzutu przedawnienia przed upływem terminu przedawnienia

jest nieważne. Zgodnie z art. 390 § 3 k.c. roszczenie z umowy przedwstępnej

zawartej przez powódkę z pozwanym przedawniło się z upływem 31 października

2006 r. W dniu 30 maja 2007 r. J. W. nie był więc już umocowany do zawarcia w

imieniu powódki umowy przyrzeczonej. Powódka zawartej w jej imieniu w tym dniu

umowy przyrzeczonej nie potwierdziła, nie doszło więc do skutecznego jej

zawarcia. W tej sytuacji można było pozostawić na uboczu kwestię wartości

nieruchomości w kontekście podnoszonego przez pełnomocnika powódki

wykorzystania przy zawarciu umowy przymusowego położenia powódki.

Sąd Apelacyjny na skutek apelacji pozwanego, zarzucającej m.in.

nierozpoznanie sprawy pod kątem podnoszonego przez powódkę wyzysku (art. 388

k.c.), zmienił wyrok i powództwo oddalił.

Zdaniem Sądu Apelacyjnego, powódka dochodziła tylko ustalenia

nieważności umowy. Sprecyzowanie żądania pozwu pismem z dnia 28 marca

2008 r. wykluczało rozpoznanie sprawy pod kątem wyzysku. Według Sądu

Apelacyjnego, Sąd Okręgowy dokonał błędnej wykładni § 3 umowy przedwstępnej.

Pominął, że w paragrafie tym pełnomocnicy zostali wyraźnie upoważnieni także do

dokonywania „wszelkich czynności faktycznych i prawnych koniecznych do

zawarcia umowy”. Tak szeroko ujęte pełnomocnictwo upoważniało ich również do

złożenia w imieniu powódki oświadczenia o zrzeczeniu się zarzutu przedawnienia

roszczenia o zawarcie umowy przyrzeczonej po upływie terminu przedawnienia się

tego roszczenia. Oświadczenie to mogło zostać złożone w sposób dorozumiany.

Skarżąc wyrok Sądu Apelacyjnego w całości powódka jako podstawy

kasacyjne przytoczyła naruszenie art. 60, 98, 101, 105 i 117 § 2 k.c. oraz

naruszenie art. 158, 160, 210 i 325 k.p.c.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Artykuł 117 § 2 k.c. pozostawia skorzystanie z przedawnienia roszczenia

decyzji zobowiązanego, tj. podmiotu, przeciwko któremu roszczenie przysługuje.

4

Upływ terminu przedawnienia roszczenia uwzględnia się tylko na zarzut tego

podmiotu. W razie wystąpienia przeciwko zobowiązanemu z roszczeniem,

w procesie lub poza procesem, może on, jeżeli roszczenie to przedawniło się,

podnieść zarzut przedawnienia i odmówić spełnienia skierowanego do niego

żądania. Może jednak też nie podnosić zarzutu przedawnienia lub uczynić zadość

skierowanemu do niego roszczeniu. W przypadku podniesienia zarzutu

przedawnienia odpada możliwość przymusowej realizacji przedawnionego

roszczenia; wytoczone powództwo ulega oddaleniu ze względu na ziszczenie się

negatywnej przesłanki jurysdykcyjnej. W przypadku natomiast zadośćuczynienia

przedawnionemu roszczeniu spełnione świadczenie jest należne i nie można żądać

jego zwrotu (art. 411 pkt 3 k.c.). Zarówno podniesienie zarzutu przedawnienia, jak

i wykonanie przedawnionego roszczenia może być w zasadzie dokonane w imieniu

zobowiązanego także przez umocowanego do tego pełnomocnika.

Zobowiązany nie może skorzystać z przedawnienia roszczenia – pomijając

problematykę nadużycia prawa (art. 5 k.c.) – jedynie wtedy, gdy zrzekł się

korzystania z zarzutu przedawnienia. W następstwie tego zrzeczenia zobowiązanie

z naturalnego (niezupełnego) przekształca się znów w zobowiązanie zupełne;

z chwilą zrzeczenia się ponownie rozpoczyna się bieg przedawnienia roszczenia.

Jak jednak wynika w wcześniejszych uwag, zobowiązany, który chce uczynić

zadość przedawnionemu roszczeniu, nie musi się zrzec korzystania z zarzutu

przedawnienia, wystarczy, że spełni świadczenie objęte przedawnionym

roszczeniem.

Zrzeczenie się korzystania z zarzutu przedawnienia może jednak nastąpić

dopiero po upływie terminu przedawnienia, zrzeczenie się dokonane wcześniej jest,

zgodnie z art. 117 § 2 zdanie drugie k.c., nieważne. Rozwiązanie to, podobnie jak

zakaz skracania lub przedłużania terminów przedawnienia przez czynność prawną

(art. 119 k.c.) oraz wykluczenie możliwości oddziaływania przez strony w drodze

umowy na bieg terminów przedawnienia (art. 120-125 k.c.), ma na celu ochronę

słabszej stronny stosunku prawnego. Norma zawarta w art. 117 § 2 zdanie drugie

k.c. jest więc niewątpliwie normą bezwzględnie obowiązujący. W konsekwencji nie

dopuszcza ona pod przewidzianą w niej sankcją nieważności wszelkich czynności

prawnych prowadzących do ukształtowania się niezgodnych z nią stosunków

5

prawnych (por. aktualne także na gruncie omawianego przepisu wyjaśnienia

dotyczące art. 58 § 1 k.c. zawarte w wyroku Sądu Najwyższego z 1 grudnia 2006 r.,

I CSK 299/06 (OSNC 2007, nr 10, poz. 157 i powołanych w nim orzeczeniach).

Artykuł 101 § 1 k.c. zezwala na udzielenie pełnomocnictwa nieodwołalnego.

Do ustanowienia takiego pełnomocnictwa konieczne jest zrzeczenie się przez

mocodawcę odwołania pełnomocnictwa z przyczyn uzasadnionych treścią stosunku

prawnego będącego podstawą pełnomocnictwa (zob. co tych wymagań wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 15 lipca 1998 r., II CKN 832/97, OSNC 1999, nr 3, poz. 50).

Nie ulega wątpliwości, że jeżeli dane oświadczenie woli – tak jak oświadczenie

niezbędne do zawarcia umowy sprzedaży przyrzeczonej w umowie przedwstępnej

– może być złożone przez pełnomocnika, to umocowanie do złożenia tego

oświadczenia może być również pełnomocnictwem nieodwołalnym. Jednakże przy

udzielaniu pełnomocnictwa – tak jak przy dokonywaniu wszelkich czynności

prawnych – należy respektować bezwzględnie obowiązujące normy prawne.

Udzielenie zaś przez stronę umowy przedwstępnej przed upływem terminu

przedawnienia roszczenia o zawarcie umowy przyrzeczonej nieodwołalnego

pełnomocnictwa umocowującego do zawarcia umowy przyrzeczonej także po

przedawnieniu się roszczenia o jej zawarcie byłoby w istocie jednoznaczne

z zakazanym przez art. 117 § 2 zdanie drugie k.c. zrzeczeniem się z góry

korzystania z zarzutu przedawnienia. Pełnomocnik dysponujący takim

pełnomocnictwem mógłby zawrzeć w imieniu mocodawcy umowę przyrzeczoną

także po przedawnieniu się roszczenia o jej zawarcie i tym samym zadecydować ze

skutkiem dla mocodawcy o nieskorzystaniu z przedawnienia tego roszczenia. Jak

wiadomo, do nieskorzystania z przedawnienia nie jest konieczne zrzeczenie się

korzystania z zarzutu przedawnienia, wystarczy spełnienie świadczenia objętego

przedawnionym roszczeniem, które co do zasady może nastąpić także przez

pełnomocnika. Od chwili zatem udzielenia takiego pełnomocnictwa decyzja co do

skorzystania z przedawnienia roszczenia o zawarcie umowy przyrzeczonej

należałaby wyłącznie do pełnomocnika. Zobowiązany mógłby odzyskać możliwość

decyzji w tym względzie tylko w wyjątkowych sytuacjach, w których uzasadnione

byłoby odwołanie rozpatrywanego pełnomocnictwa z ważnej przyczyny (zob. wyrok

Sądu Najwyższego z dnia 24 stycznia 2008 r., I CSK 362/07, OSNC 2009, nr 3,

6

poz. 46). Udzielenie przez stronę umowy przedwstępnej przed upływem terminu

przedawnienia roszczenia o zawarcie umowy przyrzeczonej nieodwołalnego

pełnomocnictwa umocowującego do zawarcia umowy przyrzeczonej także po

przedawnieniu się roszczenia o jej zawarcie musi być zatem uznane ze względu na

swe skutki – w istocie takie same jak zrzeczenia się z góry korzystania z zarzutu

przedawnienia – za objęte zakazem art. 117 § 2 k.c. i tym samym nieważne.

Podobnie należy ocenić udzielenie przez stronę umowy przedwstępnej przed

upływem terminu przedawnienia roszczenia o zawarcie umowy przyrzeczonej

nieodwołalnego pełnomocnictwa umocowującego do zrzeczenia się korzystania

z zarzutu przedawnienia tego roszczenia po jego upływie. Ze względu na

nieodwołalność takiego pełnomocnictwa jego skutek byłby w istocie taki sam jak

zrzeczenia się korzystania z zarzutu przedawnienia przed upływem terminu

przedawnienia. Od chwili udzielenia takiego pełnomocnictwa decyzja co do

zrzeczenia się korzystania z zarzutu przedawnienia należałaby nie do

zobowiązanego, lecz do jego pełnomocnika. Zobowiązany mógłby odzyskać

możliwość decyzji w tym względzie tylko w tych, wyjątkowych przypadkach,

w których uzasadnione byłoby odwołanie tego pełnomocnictwa z ważnej

przyczyny.

Jeżeli zaś przy wykładni nieodwołalnego pełnomocnictwa do zawarcia

umowy przyrzeczonej w umowie przedwstępnej wyłoni się kwestia, czy umocowuje

ono także do zawarcia umowy przyrzeczonej po przedawnieniu się roszczenia o jej

zawarcie albo kwestia, czy pełnomocnik jest umocowany również do zrzeczenia się

korzystania z zarzutu przedawnienia roszczenia o zawarcie tej umowy po jego

przedawnieniu się, należy, kierując się dyrektywą zalecającą utrzymanie czynności

prawnej w mocy (benigna interpretatio), odrzucić te ewentualności interpretacyjne,

które prowadziłyby do omówionej wyżej sprzeczności udzielonego pełnomocnictwa

z art. 117 § 2 k.c. Należy zatem ewentualne wątpliwości interpretacyjne

rozstrzygnąć na rzecz stanowiska, że nieodwołalne pełnomocnictwo umocowuje

tylko do zawarcia umowy przyrzeczonej przed przedawnieniem się roszczenia o jej

zawarcie, a przy tym nie obejmuje zrzeczenia się korzystania z zarzutu

przedawnienia tego roszczenia.

7

W świetle poczynionych uwag za uzasadnione należy zatem uznać

podniesione w skardze kasacyjnej zarzuty naruszenia art. 60, 98 zdanie drugie, art.

101 § 1 i art. 117 § 2 k.c. Przepisy te nie dawały podstaw do zajętego

w zaskarżonym wyroku stanowiska o możliwości skutecznego zawarcia w dniu

30 maja 2007 r. przez J. W. w imieniu powódki umowy sprzedaży nieruchomości

przyrzeczonej w umowie przedwstępnej z dnia 31 sierpnia 2005 r.

Ze względu na zasadność wymienionych wyżej dalej idących zarzutów

kasacyjnych niż przytoczone także w skardze powódki zarzuty naruszenia art. 158,

160, 210 i 325 k.p.c., dotyczące nierozpoznania sprawy przez Sąd Apelacyjny pod

kątem wyzysku (art. 388 k.c.), rozpatrywanie tych ostatnich stało się

bezprzedmiotowe.

Z przedstawionych przyczyn Sąd Najwyższy orzekł na podstawie art. 39815

§ 1 k.p.c. jak w sentencji.