III CZP 129/10

Uchwała z dnia 17 lutego 2011 r., III CZP 129/10

Sędzia SN Antoni Górski (przewodniczący, sprawozdawca)

Sędzia SN Krzysztof Pietrzykowski

Sędzia SN Katarzyna Tyczka-Rote

Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa Barbary P. przeciwko Feliksowi S. o

zapłatę, po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym w dniu 17

lutego 2011 r. zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd Okręgowy w

Szczecinie postanowieniem z dnia 17 września 2010 r.:

"Czy członek zarządu spółki z ograniczoną odpowiedzialnością, pozwany na

podstawie art. 299 § 1 k.s.h. może bronić się zarzutem nieistnienia zobowiązania

spółki wskutek złożonego przez nią, po powstaniu tytułu wykonawczego,

oświadczenia o potrąceniu?"

podjął uchwałę:

Członek zarządu spółki z ograniczoną odpowiedzialnością pozwany na

podstawie art. 299 § 1 k.s.h. może bronić się zarzutem, że objęta tytułem

wykonawczym wierzytelność uległa umorzeniu na skutek potrącenia z

wierzytelności powoda, dokonanego po powstaniu tego tytułu.

Uzasadnienie

Pozwany Feliks S. pełni funkcje prezesa jednoosobowego zarządu "S.", spółki

z o.o. w W., której przysługiwała w stosunku do "PW.R.", spółki z o.o. w S.S.

wierzytelność w wysokości 111 895,51 zł. Po ogłoszeniu upadłości "PW.R.",

wierzytelność ta została ujęta na liście wierzytelności, zatwierdzonej przez

sędziego-komisarza. W czasie postępowania upadłościowego "PW.R.", syndyk

masy upadłości wytoczył przeciwko spółce "S." powództwo o zapłatę i Sąd

Rejonowy w Szczecinie prawomocnym nakazem zapłaty wydanym w postępowaniu

upominawczym w dniu 9 lutego 2007 r. zasądził na rzecz powoda od pozwanej

spółki "S." kwotę 14 517,53 zł z ustawowymi odsetkami. Wierzyciel wszczął

przeciwko spółce "S." postępowanie egzekucyjne, które zostało umorzone w dniu

31 grudnia 2007 r. z powodu bezskuteczności egzekucji.

Wierzytelność objęta nakazem zapłaty z dnia 9 lutego 2007 r. została

przeniesiona przez pierwotnego wierzyciela na podstawie umowy cesji na Barbarę

P., na rzecz której Sąd nadał temu nakazowi zapłaty klauzulę wykonalności w dniu

2 grudnia 2008 r.

W dniu 5 czerwca 2009 r. powódka Barbara P. wniosła przeciwko pozwanemu

Feliksowi S. powództwo o zasądzenie należności wynikających z nakazu zapłaty w

kwocie 22 413,43 zł, wskazując jako podstawę roszczenia art. 299 § 1 k.s.h. W toku

sprawy pozwany, działając jako zarząd spółki "S.", złożył w dniu 6 sierpnia 2009 r.

oświadczenie o potrąceniu należności z tego nakazu z wierzytelnością

przysługującą jego spółce w stosunku do Przedsiębiorstwa Wielobranżowego "R."

spółka z o.o. w wysokości 111 895, 51 zł. Sąd Rejonowy uznał ten zarzut za

dopuszczalny i skuteczny, przyjął więc, że wierzytelność objęta nakazem uległa

umorzeniu i wyrokiem z dnia 26 stycznia 2010 r. oddalił powództwo.

Przy rozpoznawaniu apelacji powódki, Sąd Okręgowy powziął wątpliwość, czy

w takiej sytuacji członek zarządu spółki, pozwany na podstawie art. 299 § 1 k.s.h.,

może bronić się zarzutem potrącenia dokonanego przez tę spółkę i przedstawił ją

do rozstrzygnięcia Sądowi Najwyższemu.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Przedstawiony problem prawny wiąże się z przesądzeniem przez Sąd

Najwyższy w uchwale składu siedmiu sędziów z dnia 7 listopada 2008 r., III CZP

72/08 (OSNC 2009, nr 2, poz. 20) kwestii, że przewidziana w art. 299 § 1 k.s.h.

odpowiedzialność członka zarządu spółki jest odpowiedzialnością odszkodowawczą

o charakterze deliktowym. Oznacza to, że odpowiedzialność członka zarządu na

podstawie tego przepisu jest odpowiedzialnością własną za szkodę wyrządzoną

wierzycielowi, a nie odpowiedzialnością za reprezentowaną spółkę

(odpowiedzialnością gwarancyjną). W uchwale podzielone zostało stanowisko, że

szkodą poniesioną przez wierzyciela jest uszczerbek powstały na skutek

niemożności wyegzekwowania od spółki wierzytelności, spowodowany

bezprawnym, zawinionym niezgłoszeniem przez członków zarządu wniosku o

ogłoszenie upadłości spółki. W związku z tym przyjęto, że ciążący na

poszkodowanym wierzycielu spółki dowód bezskuteczności egzekucji przeciwko

spółce stanowi w istocie dowód doznania szkody w wysokości niewyegzekwowanej

wierzytelności i związanych z bezskutecznością egzekucji kosztów.

Zgodnie z art. 299 § 1 k.s.h., przesłanką odpowiedzialności odszkodowawczej

członka zarządu jest bezskuteczność egzekucji wobec spółki. Wierzyciel

pozywający członków zarządu spółki z ograniczoną odpowiedzialnością powinien

zatem legitymować się co najmniej tytułem egzekucyjnym przeciwko spółce w

postaci prawomocnego orzeczenia zasądzającego świadczenie od niej oraz

wykazać bezskuteczność egzekucji tego świadczenia (wyroki Sądu Najwyższego z

dnia 21 października 2003 r., I CK 160/02, nie publ. i z dnia 17 marca 2010 r., II

CSK 506/09, OSNC-ZD 2011, nr A, poz. 2 oraz uchwała Sądu Najwyższego z dnia

15 czerwca 1999 r., III CZP 10/99, OSNC 1999, nr 12, poz. 203).

Z uregulowanej w art. 365 § 1 k.p.c. instytucji prawomocności materialnej

orzeczenia wynika, że wiąże ono nie tylko strony i sąd, który je wydał, lecz również

inne sądy oraz inne organy państwowe i organy administracji publicznej. Sąd

rozpoznający sprawę dotyczącą roszczenia opartego na art. 299 § 1 k.s.h. musi

więc uznać istnienie roszczenia powoda przeciwko spółce, zasądzone dołączonym

do pozwu prawomocnym orzeczeniem (por. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 20

grudnia 2001 r., III CZP 69/01, OSNC 2002, nr 10, poz. 118 i wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 27 października 2004 r., IV CK 148/04, nie publ.). Pozwany

członek zarządu nie może zatem bronić się zarzutami przysługującymi ewentualnie

spółce, których spółka nie wykorzystała w sprawie, w której wydano tytuł

egzekucyjny przeciwko niej, np. zarzutem przedawnienia roszczenia (uchwała Sądu

Najwyższego z dnia 19 listopada 2008 r., III CZP 94/08, OSNC 2009, nr 10, poz.

135) albo zarzutem, że dochodzenie tego roszczenia stanowiło nadużycie prawa

(wyrok Sądu Najwyższego z dnia 17 marca 2010 r., II CSK 506/09), prowadziłoby to

bowiem do podważenia prawomocnego orzeczenia zapadłego przeciwko spółce

przez ponowne badanie zasadności zasądzonego już w nim świadczenia, co jest w

świetle art. 365 § 1 k.p.c. niedopuszczalne.

W stanie faktycznym rozpoznawanej sprawy podnoszone obawy o naruszenie

tego przepisu są nieuzasadnione, chodzi w niej bowiem o sytuację, w której po

wydaniu prawomocnego orzeczenia przeciwko spółce i po stwierdzeniu

bezskuteczności wyegzekwowania od niej zasądzonej tym orzeczeniem należności,

spółka złożyła oświadczenie o potrąceniu wierzytelności objętej wystawionym

przeciwko niej tytułem wykonawczym z wierzytelnością przysługującą jej od

wierzyciela. W takim stanie rzeczy zgłoszenie zarzutu dokonania tego potrącenia

nie podważa przymiotu prawomocności materialnej orzeczenia wydanego

przeciwko spółce; jeśli zarzut ten okazałby się dopuszczalny i skuteczny, to zgodnie

z art. 498 § 2 k.c. wierzytelność objęta tytułem wykonawczym uległaby umorzeniu

jako wierzytelność niższa. Powszechnie przyjmuje się, że potrącenie stanowi formę

zaspokojenia długu, skoro zaś ma ono moc wsteczną od chwili, kiedy stało się

możliwe (art. 499 zdanie drugie k.c.), może to bezpośrednio rzutować na

ewentualną odpowiedzialność pozwanego w niniejszej sprawie członka zarządu.

Jeśliby się okazało, że dochodzona od niego wierzytelność została umorzona,

mogłoby to wywołać wątpliwości, czy wierzyciel poniósł jakąś szkodę (art. 299 § 2 in

fine k.s.h.).

Prowadzi to do wniosku, że członek zarządu spółki z ograniczoną

odpowiedzialnością pozwany na podstawie art. 299 § 1 k.s.h. może powoływać się

na zarzut, że objęta tytułem wykonawczym wierzytelność uległa umorzeniu na

skutek potrącenia dokonanego przez spółkę po powstaniu tego tytułu. Warto dodać,

że pogląd o konieczności badania, czy doszło do skutecznego potrącenia

wierzytelności, wyraził także – na tle odpowiedzialności z art. 299 § 1 k.s.h. – Sąd

Najwyższy w uzasadnieniu wyroku z dnia 22 lutego 2008 r., V CSK 421/07 (nie

publ.).

Z tych względów na podstawie art. 390 k.p.c. orzeczono, jak w uchwale.