I UK 158/10

Sygn. akt I UK 158/10

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 22 lutego 2011 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Teresa Flemming-Kulesza (przewodniczący)

SSN Roman Kuczyński (sprawozdawca)

SSN Zbigniew Korzeniowski

w sprawie z odwołania Zakładu Usługowego "O. - Service" Spółki jawnej przeciwko

Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych

z udziałem zainteresowanej J. G.

o objęcie ubezpieczeniem,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 22 lutego 2011 r.,

skargi kasacyjnej odwołującego się od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 22 grudnia 2009 r.,

1. oddala skargę kasacyjną,

2. zasądza od odwołującej się na rzecz organu rentowego

kwotę 120 zł (sto dwadzieścia) tytułem kosztów postępowania

kasacyjnego.

2

Uzasadnienie

Sąd Apelacyjny – Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych wyrokiem z dnia 22

grudnia 2009 r. oddalił apelację odwołującej się od wyroku Sądu Okręgowego z

dnia 1 lipca 2009 r., którym oddalono odwołanie Zakładu Usługowego „O. –

Service” spółki jawnej /.../ od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 19

marca 2009 r. stwierdzającej, że J. G. z tytułu zatrudnienia na podstawie umowy

zlecenia podlegała obowiązkowemu ubezpieczeniu wypadkowemu.

Sąd odwoławczy przyjął za własne ustalenia faktyczne Sądu pierwszej

instancji, zgodnie z którymi na mocy uchwały wspólników spółka cywilna Zakład

Usługowy „O. – Service” została przekształcona w spółkę jawną. Jako siedzibę

spółki wskazano K., ul. N., a jej przedmiot działalności określono jako kompleksowe

usługi agrotechniczne, usługi remontowe, usługi budowlane, prace porządkowe

(sprzątanie obiektów), usługi transportowo – sprzętowe, obsługa i naprawa

pojazdów mechanicznych, wynajem środków transportu, gospodarka ściekami,

wywóz śmieci oraz usługi sanitarne i pokrewne. Zainteresowana J. G. świadczyła

pracę na rzecz odwołującej się spółki w okresie od 2 maja 2001 r. do 31 grudnia

2004 r., pełniąc na podstawie umowy zlecenia obowiązki gospodarza budynku.

Spółka nie odprowadzała składek na jej ubezpieczenie wypadkowe.

Sąd drugiej instancji wskazał, że zgodnie z art. 13 ustawy z dnia 13

października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (jednolity tekst: Dz. U. z

2009 r. Nr 205, poz. 1585 ze zm.; dalej jako ustawa systemowa), obowiązkowo

ubezpieczeniom: emerytalnemu, rentowym, chorobowemu i wypadkowemu

podlegają osoby będące zleceniobiorcami od dnia oznaczonego w umowie jako

dzień rozpoczęcia jej wykonywania do dnia rozwiązania lub wygaśnięcia tej umowy.

Z przepisu art. 12 ust. 1 ustawy systemowej wynika zasada, że osoby podlegające

ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym podlegają obowiązkowo ubezpieczeniu

wypadkowemu. Wyjątkiem od powyższej zasady – przewidzianym w art. 12 ust. 3

ustawy systemowej – jest sytuacja, gdy praca na podstawie umowy zlecenia

wykonywana jest poza siedzibą lub miejscem prowadzenia działalności

zleceniodawcy. Pojęcie „miejsce prowadzenia działalności” używane przez ten

przepis nie jest równoznaczne z określeniem miejsca prowadzenia działalności

3

uwidocznionym w ewidencji działalności gospodarczej, czy rejestrze

przedsiębiorców. Przy analizie art. 12 ust. 3 ustawy systemowej nie można

ograniczyć się bowiem wyłącznie do wykładni literalnej, pomijając cel tego przepisu,

jakim jest wyłączenie z obowiązkowego ubezpieczenia wypadkowego tych

zleceniobiorców, którzy wykonują pracę nie tylko poza siedzibą zleceniodawcy, ale

także poza miejscem prowadzenia jego działalności, a więc poza granicami, do

których można rozciągnąć ryzyko ubezpieczenia wypadkowego. Dokonując oceny,

czy zleceniobiorca wykonywał pracę poza siedzibą lub miejscem prowadzenia

działalności gospodarczej zleceniodawcy, należy zatem uwzględnić przedmiot

działalności gospodarczej odwołującej się spółki, w ramach którego zajmowała się

ona, między innymi, pracami porządkowymi – sprzątaniem obiektów, zawierając

umowy ze spółdzielniami mieszkaniowymi, zgodnie z którymi brała

odpowiedzialność za wykonanie usług wchodzących także w zakres obowiązków

gospodarza budynku. Wybierała też sposób realizacji zobowiązania przez zlecanie

wykonywania tych zadań innym podmiotom, w tym gospodarzom domów.

Odwołująca się spółka organizowała pracę tych osób, zapewniała środki do jej

świadczenia i przeprowadzała kontrolę wykonywania zadań. W takiej sytuacji

miejscem prowadzenia działalności przez spółkę było również miejsce

wykonywania czynności gospodarza budynku, tj. budynek i jego otoczenie. Miejsce

to było wyznaczone przez konkretne czynności wykonywane przez zainteresowaną

w ramach łączącej ją ze spółką umowy zlecenia, na terenie stanowiącym przedmiot

zarządu danej spółdzielni mieszkaniowej, a określonym w zawartej umowie i

załącznikach do niej. Sąd Apelacyjny za trafne uznał więc stanowisko Sądu

Okręgowego, zgodnie z którym powierzenie przez spółkę wykonywania

określonych czynności w imieniu i na rzecz zleceniodawcy na zindywidualizowanym

terenie stosownie do wskazówek zlecającego i pod jego kontrolą oznacza

rozciągnięcie pojęcia miejsca wykonywania działalności zleceniodawcy również na

miejsce, w którym usługi są faktycznie przez zleceniobiorcę wykonywane (budynek

i jego otoczenie). W takiej zaś sytuacji zleceniobiorca podlega obowiązkowo

ubezpieczeniu wypadkowemu.

Skargę kasacyjną od wyroku Sądu drugiej instancji wywiodła odwołująca się

spółka, która skarżąc wyrok w części, tj. co do pkt 1 oddalającego jej apelację od

4

wyroku Sądu Okręgowego, zarzuciła naruszenie art. 12 ust. 3 ustawy systemowej

przez jego błędną wykładnię i niezastosowanie w sprawie z uwagi na

nieuzasadnione przyjęcie przez Sąd Apelacyjny, że powierzenie przez skarżącą

świadczenia określonych usług zleceniobiorcy (zainteresowanej) jest równoznaczne

z rozciągnięciem miejsca wykonywania działalności zleceniodawcy w rozumieniu

tego przepisu na miejsce, gdzie usługa jest wykonywana, mimo że skarżąca nie

miała realnej kontroli nad wykonywaniem usług przez zleceniobiorcę, który mógł je

wykonywać w dowolnym czasie. Opierając skargę na takiej podstawie, skarżąca

wniosła o uchylenie wyroku w części zaskarżonej i jego zmianę przez orzeczenie

co do istoty sprawy, tj. ustalenie, że zainteresowana nie podlegała obowiązkowo

ubezpieczeniu wypadkowemu w spornym okresie i zasądzenie od organu

rentowego kosztów postępowania, ewentualnie o uchylenie wyroku w części

zaskarżonej lub uchylenie wyroku Sądu Okręgowego w całości i przekazanie

sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu lub Sądowi

Okręgowemu oraz o zasądzenie na rzecz skarżącej kosztów postępowania. W

uzasadnieniu skargi podniesiono, między innymi, że nie można zgodzić się z

poglądem Sądu drugiej instancji, jakoby w każdym wypadku miejsce wykonywania

usług przez zleceniobiorcę było jednocześnie miejscem prowadzenia działalności

przez zleceniodawcę. Taka wykładnia powoduje bowiem, że norma art. 12 ust. 3

ustawy systemowej w zakresie wyłączenia dotyczącego pracy poza miejscem

prowadzenia działalności jest normą pustą. Skoro bowiem miejsce świadczenia

usługi jest zawsze miejscem prowadzenia działalności, to przepis nigdy nie znajdzie

zastosowania w zakresie wyłączenia spod ubezpieczenia wypadkowego tych

zleceniobiorców, którzy mieliby świadczyć usługi poza miejscem prowadzenia

działalności przez zleceniodawcę. Zawsze bowiem zleceniobiorca będzie świadczył

usługi w miejscu prowadzenia działalności. Za taką interpretacją omawianego

przepisu nie przemawia też wykładnia celowościowa, do której odwołał się Sąd

odwoławczy. Cel tego przepisu sprowadza się bowiem, według skarżącej, do

uznania, że przewidziane nim wyłączenie dotyczy usług zlecanych poza miejsce,

gdzie zleceniodawca posiada swoją strukturę osobową, organizacyjną i materialno

– sprzętową. Ponadto, chodzi o takie przypadki, w których zleceniobiorca ma

swobodę w zakresie czasu świadczenia usług, a przy tym zlecane usługi nie są

5

głównym przedmiotem działalności zleceniodawcy, co bezpośrednio wpływa na

posiadaną infrastrukturę w zakresie organizacji tej działalności. Szczegółowa

analiza wszystkich tych elementów w niniejszej sprawie prowadzi zaś do wniosku,

że zainteresowana wykonywała pracę poza miejscem prowadzenia działalności

przez skarżącą, wobec czego nie podlegała ubezpieczeniu wypadkowemu.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Wykładnia literalna art. 12 ust. 3 ustawy systemowej (obowiązującego do dnia

31 grudnia 2009 r.) nie daje jasnego rozstrzygnięcia co do zakresu jej normowania.

Wskazanie na „miejsce prowadzenia działalności zleceniodawcy” nie oznacza

samo z siebie, że chodzi tu o miejsce, z którego zleceniodawca zarządza

działalnością (lokal zleceniodawcy). Wręcz przeciwnie, rozróżnienie na siedzibę i

miejsce prowadzenia działalności podkreśla, że nie sposób ograniczać się tylko do

jednego, głównego lokalu podmiotu zatrudniającego. Rację ma skarżąca, że nie

jest możliwe utożsamianie użytego w art. 12 ust. 3 ustawy systemowej pojęcia

„siedziba” ze znaczeniem, jakie nadaje mu art. 41 k.c. Jak się wydaje,

ustawodawca w tym wypadku miał na myśli potoczne rozumienie tego pojęcia –

jako lokalu przedsiębiorstwa (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 20 maja 2008 r.,

II UK 291/07, OSNP 2009 nr 17 – 18, poz. 242). Nie oznacza to jednak, że metoda

porównawcza w niniejszej sprawie w ogóle nie znajduje zastosowania, tyle tylko, że

zdaniem Sądu Najwyższego, posłużyć się należy regulacjami pokrewnymi

ubezpieczeniu społecznemu – mianowicie regulacją Kodeksu pracy i ustawy o

Państwowej Inspekcji Pracy. Wcześniej warto jednak odwołać się do innych metod

wykładni. Teorie interpretacji prawniczej nie ograniczają się do metod wykładni

literalnej, czy systemowej, ale obejmują także wykładnię funkcjonalną i

celowościową. Z tych metod, jak słusznie przyjął Sąd Apelacyjny, należy przede

wszystkim skorzystać, aby uzyskać efekt w postaci prawidłowej wykładni art. 12

ust. 3 ustawy systemowej. Celem tej normy jest wyłączenie niektórych kategorii

zatrudnionych z obowiązku objęcia ubezpieczeniem wypadkowym. Nie bez

przyczyny zatem Sąd Najwyższy w przytoczonym wyżej wyroku z dnia 20 maja

2008 r., II UK 291/07, odnosi się do historii ubezpieczenia wypadkowego i jego

ratio. Warto więc przypomnieć, że ubezpieczenie to powinno być stosowane

wszędzie tam, gdzie podmiot zatrudniający organizuje pracę i powinien zapewnić

6

bezpieczne i higieniczne warunki jej wykonywania. A contrario wyłączenie tego

obowiązku następuje jedynie tam, gdzie podmiot ten nie może takich działań

podejmować. Zatrudnienie cywilnoprawne w ramach umowy zlecenia cechuje mniej

lub bardziej znaczna swoboda wykonawcy w doborze miejsca i czasu świadczenia

usług, co odróżnia tę podstawę zatrudnienia np. od stosunku pracy. Oczywiście

zasada swobody umów w rozumieniu art. 3531

k.c. oznacza, że strony mogą zakres

podległości kształtować w mniejszym lub większym zakresie, co może ograniczać

wykonawcę co do miejsca podejmowania działań. Jeśli miejsce to determinuje

podmiot zatrudniający, to on też ma obowiązek organizowania bezpiecznych

warunków pracy. Jak trafnie wskazał Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 6

października 2009 r., II UK 40/09 (LEX nr 559953), przepis art. 12 ust. 3 ustawy

systemowej można zatem wykładać w sposób zbieżny z pojęciem „miejsca

wyznaczonego” użytym w art. 304 § 1 k.p., zgodnie z którym pracodawca jest

obowiązany zapewnić bezpieczne i higieniczne warunki pracy, o których mowa w

art. 207 § 2, osobom fizycznym wykonującym pracę na innej podstawie niż

stosunek pracy w zakładzie pracy lub w miejscu wyznaczonym przez pracodawcę,

a także osobom prowadzącym w zakładzie pracy lub w miejscu wyznaczonym

przez pracodawcę na własny rachunek działalność gospodarczą, a także w art. 10

ust. 2 pkt 1 ustawy z dnia 13 kwietnia 2007 r. o Państwowej Inspekcji Pracy (Dz. U.

Nr 89 poz. 589 ze zm.), który stanowi, że do zadań Państwowej Inspekcji Pracy

należy nadzór i kontrola zapewnienia bezpiecznych i higienicznych warunków pracy

osobom fizycznym wykonującym pracę na innej podstawie niż stosunek pracy oraz

osobom wykonującym na własny rachunek działalność gospodarczą w miejscu

wyznaczonym przez pracodawcę lub przedsiębiorcę, niebędącego pracodawcą, na

rzecz którego taka praca jest świadczona. Obowiązek organizacji bezpiecznych

warunków pracy stanowi element zapobiegania wypadkom przy pracy. W związku z

tym istnieje pełne uzasadnienie dla ustanowienia obowiązku objęcia

ubezpieczeniem wypadkowym tych zatrudnionych zleceniobiorców, w odniesieniu

do których podmiot zatrudniający powinien dbać o bezpieczne i higieniczne warunki

pracy. Innymi słowy, choć trafnie skarżąca podnosi, że nie zawsze miejsce

wykonywania usług przez zleceniobiorcę będzie miejscem prowadzenia

działalności przez zleceniodawcę, to jednak ten zleceniobiorca, który wykonuje

7

pracę w miejscach wynikających ściśle ze zleceń zleceniodawcy, podlega

obowiązkowemu ubezpieczeniu społecznemu z tytułu wypadków przy pracy,

bowiem w rozumieniu ustawy systemowej miejsca pracy wskazanego przez

zleceniodawcę nie można wyłączyć z pojęcia „miejsca prowadzenia działalności

zleceniodawcy”. Poza sporem w niniejszej sprawie jest zaś, że zainteresowana

wykonywała pracę w miejscu wskazanym przez skarżącą, wobec czego podlegała

ubezpieczeniu wypadkowemu, albowiem wyłączenie przewidziane przepisem art.

12 ust. 3 ustawy systemowej nie miało do niej zastosowania.

Mając na uwadze powyższe, Sąd Najwyższy na podstawie art. 39814

k.p.c.

orzekł jak w sentencji.