III CNP 26/10

Sygn. akt III CNP 26/10

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 24 lutego 2011 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Barbara Myszka (przewodniczący)

SSN Iwona Koper

SSN Zbigniew Kwaśniewski (sprawozdawca)

w sprawie ze skargi U. S.

o stwierdzenie niezgodności z prawem

prawomocnego wyroku Sądu Okręgowego […]

z dnia 4 listopada 2009 r., w sprawie z powództwa I. - Zakład Poligraficzny

przeciwko U.S.

o zapłatę,

po rozpoznaniu w Izbie Cywilnej w dniu 24 lutego 2011 r.,

na posiedzeniu niejawnym

1) stwierdza, że wyrok Sądu Okręgowego z dnia 4

listopada 2009 r., w części oddalającej apelację i

orzekającej o kosztach postępowania apelacyjnego (pkt I

i II), jest niezgodny z prawem;

2) zasądza od I. - Zakładu Poligraficznego na

rzecz skarżącej U. S. kwotę 1200 zł (jeden tysiąc

dwieście złotych) tytułem zwrotu kosztów postępowania

wywołanego wniesieniem skargi.

Uzasadnienie

Powodowa spółka jawna domagała się od pozwanej na podstawie art. 299

§ 1 k.s.h. zapłaty kwoty 11.442,31 zł, twierdząc, że bezskuteczna okazała się jej

2

egzekucja wobec spółki „S.”, której członkiem zarządu jest pozwana. Od wydanego

nakazu zapłaty z dnia 30 września 2008 r. pozwana wniosła sprzeciw, twierdząc, że

we właściwym czasie został złożony wniosek o wszczęcie postępowania

układowego, a ponadto po stronie powodowej nie wystąpiła szkoda.

Sąd pierwszej instancji uwzględnił powództwo w całości, oddalając m.in.

wniosek dowodowy pozwanej o przeprowadzenie dowodu z opinii biegłego, jako

dowodu nie mającego znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy. Uznał, że powódka

wykazała wystąpienie przesłanek z art. 299 § 1 k.s.h., a pozwana nie wykazała

przesłanek zwalniających ją od odpowiedzialności.

W apelacji pozwana twierdziła, że pomimo niezgłoszenia we właściwym

czasie wniosku o upadłość powódka nie poniosła szkody, bowiem w wyniku

zaniechania pozwanej nie obniżył się potencjał majątkowy spółki „S.”, co skarżąca

chciała wykazać dowodem z opinii biegłego.

Sąd drugiej instancji oddalił apelację, przyjmując za podstawę swego

rozstrzygnięcia uznane za prawidłowe ustalenia faktyczne poczynione przez Sąd

I instancji.

W ocenie Sądu odwoławczego niezasadny był zarzut apelacji błędnego

oddalenia wniosków dowodowych o przeprowadzenie dowodów z akt postępowania

układowego oznaczonych sygn. Ukł. /.../ oraz z opinii biegłego, ponieważ jeszcze

przed zawarciem umowy pomiędzy powódką a spółką „S.” ta ostatnia nie notowała

po stronie aktywów istotnych wartości. Ponadto Sąd odwoławczy uznał, że na

chwilę złożenia wniosków o układ (2000 r.) i upadłość (2008 r.), okoliczności na

które wnioskowane były przez pozwaną dowody nie miały znaczenia dla

rozstrzygnięcia, bowiem nie wpływały na możliwość egzoneracji pozwanej.

W ocenie Sądu drugiej instancji zgłoszenie wniosku o ogłoszenie upadłości

lub otwarcie postępowania układowego ma również wpływ na powstanie szkody,

ponieważ jest sygnałem o problemach finansowych dłużnika i pozwala jego

kontrahentom na ocenę ryzyka gospodarczego zawarcia z nim umowy.

Zdaniem tego Sądu, wykładnia art. 299 k.s.h. „lansowana” przez skarżącą może

prowadzić do sytuacji, w których, mimo zaistnienia przesłanek ustawowych

odpowiedzialności, zarząd spółki byłby od niej zwolniony. W konsekwencji Sąd

3

Okręgowy uznał, że zwlekanie przez wiele lat ze złożeniem wniosku o ogłoszenie

upadłości spółki „S.” nie może prowadzić do uwolnienia pozwanej od

odpowiedzialności za zobowiązania Spółki.

Wyrok Sądu drugiej instancji pozwana zaskarżyła skargą o stwierdzenie jego

niezgodności z prawem w części oddalającej jej apelację i zasądzającej od niej

koszty postępowania apelacyjnego. Zarzuciła wydanie tego wyroku z naruszeniem

art. 299 § 2 k.s.h., polegającym na błędnej wykładni pojęcia „szkody”

i nieuwzględnienia wykazanej przez pozwaną okoliczności egzoneracyjnej

wyłączającej jej odpowiedzialność z mocy art. 299 § 1 k.s.h.

W uzasadnieniu skargi zarzucono błędne utożsamianie przez Sąd pojęcia

„szkody” z samym faktem niezgłoszenia wniosku o ogłoszenie upadłości we

właściwym terminie i uzależnienie odpowiedzialności członka zarządu od powstania

tak rozumianej szkody.

Tymczasem zdaniem skarżącej ocena przesłanki zwalniającej od

odpowiedzialności wymaga porównania możliwości zaspokojenia roszczeń

wierzyciela w chwili powstania zobowiązania i w hipotetycznej sytuacji zgłoszenia

stosownego wniosku we właściwym czasie, ponieważ rozmiar szkody wyraża

różnica między tym co wierzyciel uzyskałby w wyniku wszczęcia tych postępowań,

a rzeczywistym stanem zaspokojenia jego roszczeń.

Skarżąca, powołując się na judykaturę, wywodzi, że szkodą objętą

odpowiedzialnością z art. 299 k.s.h. jest obniżenie potencjału majątkowego spółki,

a więc uszczerbek wyrażający się pogorszeniem możliwości zaspokojenia się

wierzyciela w wyniku niewszczęcia w odpowiednim czasie postępowania

upadłościowego, a nie jest nią szkoda w znaczeniu przyjętym w art. 361 § 2 k.s.h.

Zdaniem skarżącej, przy badaniu przesłanki zwalniającej z art. 299 § 2 k.s.h.

ocenie należy poddać skutki niezgłoszenia wniosku o ogłoszenie upadłości,

ponieważ szkodą za którą odpowiadają członkowie zarządu nie jest wszystko co

wierzycielowi należało się od spółki będącej dłużnikiem.

W stanowisku Prokuratora Generalnego z dnia 23 września 2009 r.,

przedstawionym w trybie art. 3988

§ 1 k.p.c. w zw. z art. 42412

k.p.c., wyrażony

został pogląd, iż skarga o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego

4

orzeczenia powinna zostać uwzględniona. W ocenie Prokuratora Generalnego Sąd

drugiej instancji nie podjął próby ustalenia, czy złożenie wniosku o ogłoszenie

upadłości we właściwym czasie zmieniłoby sytuację dłużnika, zwłaszcza wobec

podtrzymania przez Sąd ustalenia, że spółka ta przynosiła straty już od pierwszego

miesiąca działalności. Zdaniem Prokuratora Generalnego, wyjaśnieniu tej

okoliczności miał właśnie służyć wnioskowany przez pozwaną dowód z opinii

biegłego na okoliczność zmian w czasie potencjału majątkowego spółki S., który to

wniosek dowodowy został przez Sąd oddalony jako niemający znaczenia dla

rozstrzygnięcia sprawy, czym naruszono prawo do obrony strony pozwanej.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga o stwierdzenie niezgodności z prawem w zaskarżonej części

prawomocnego wyroku Sądu Okręgowego z dnia 4 listopada 2009 r. zasługiwała

na uwzględnienie.

Bezspornym jest, że w 2002 r. zostało wszczęte postępowanie układowe

z wierzycielami, które jednak nie zakończyło się zawarciem układu, a dnia 19 maja

2008 r. zarząd spółki „S.” złożył wniosek o ogłoszenie upadłości, nierozpoznany z

przyczyn formalnych. Bezspornym jest również, że Sąd Rejonowy oddalił wniosek

dowodowy pozwanej o przeprowadzenie dowodu m.in. z opinii biegłego, jako

niemający znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy, a Sąd drugiej instancji

zaaprobował tę decyzję jurysdykcyjną, uznając, że okoliczności na które dowód ten

był wnioskowany nie miały znaczenia dla rozstrzygnięcia, ponieważ nie wpływały

na możliwość egzoneracji pozwanej.

Takiego stanowiska Sądu drugiej instancji nie sposób zaaprobować,

ponieważ zostało ono oparte na błędnej wykładni art. 299 § 2 k.s.h., dokonanej

przez Sąd odwoławczy. Nie można podzielić stanowiska zaprezentowanego

w zaskarżonym wyroku, że zwlekanie przez wiele lat ze złożeniem wniosku

o ogłoszenie upadłości spółki z o.o. nie może prowadzić do uwolnienia członka

zarządu spółki z o.o. od odpowiedzialności za zobowiązania tej spółki, ponieważ

zarząd byłby zwolniony od odpowiedzialności pomimo zaistnienia ustawowych

przesłanek tej odpowiedzialności.

5

Tymczasem istota konstrukcji norm zawartych w art. 299 § 1 i § 2 k.s.h.

wyraża się w tym, że wykazanie przez wierzyciela spółki z o.o. stanu

bezskuteczności egzekucji wobec dłużnika skutkuje powstaniem stanu

odpowiedzialności solidarnej członków zarządu tej spółki za jej zobowiązania, na

podstawie art. 299 § 1 k.s.h. Z kolei każdy z członków zarządu spółki z o.o.,

odpowiedzialny solidarnie z mocy ostatnio powołanego przepisu, może uwolnić się

od tej odpowiedzialności, jeśli wykaże wystąpienie co najmniej jednej z przesłanek

zwalniających spośród wymienionych w art. 299 § 2 k.s.h. Ostatnią z przesłanek

spośród wymienionych w tym przepisie jest wykazanie przez członka zarządu,

że wierzyciel spółki z o.o. nie poniósł szkody pomimo niezgłoszenia wniosku

o ogłoszenie upadłości oraz niewszczęcie postępowania układowego. Samo więc

powołanie się przez wierzyciela na zaniechanie przez członka zarządu spółki z o.o.

wykonania obowiązku zgłoszenia w stosownym terminie wniosku o wszczęcie

jednego z wymienionych postępowań nie przesądza jeszcze stanowczo o braku

wystąpienia przesłanki zwalniającej i nie skutkuje odpowiedzialnością członka

zarządu, ponieważ ten ostatni może wykazać wszelkimi dowodami, że pomimo

swego zaniechania wierzyciel spółki i tak nie poniósł szkody. Innymi słowy, ostatniej

z przesłanek zwalniających spośród wymienionych w art. 299 § 2 k.s.h. nie można

rozumieć w taki sposób, że każdy przypadek niezgłoszenia przez członka zarządu

wniosku określonego tym przepisem skutkuje niejako automatycznie poniesieniem

szkody przez wierzyciela spółki z o.o. i skutkuje odpowiedzialnością solidarną

członków zarządu, a taki właśnie wniosek płynie z uzasadnienia (str. 6)

zaskarżonego skargą wyroku.

Tymczasem ostatnia z przesłanek zwalniających od odpowiedzialności

z mocy art. 299 § 2 k.s.h. została ujęta przez ustawodawcę w sposób wymagający

zbadania wzajemnego związku pomiędzy określonym tym przepisem zaniechaniem

członka zarządu spółki z o.o., a oceną skutków takiego zaniechania w postaci

poniesienia bądź nieponiesienia szkody przez wierzyciela tej spółki. Innymi

słowy, w niniejszej sprawie niezbędne było uprzednie wyjaśnienie, czy naruszenie

określonego obowiązku przez członka zarządu spółki z o.o., przez zaniechanie

zgłoszenia stosownego wniosku, spowodowało w normalnym porządku rzeczy

poniesienie z tego powodu szkody przez wierzyciela spółki z o.o., czy też

6

pomimo bezspornego uchybienia obowiązkom członka zarządu wierzyciel spółki

z o.o. i tak nie poniósł szkody. Chodzi tu bowiem o niedające się wykluczyć

sytuacje, w których nawet zgłoszenie wniosku o ogłoszenie upadłości

w najbardziej właściwym terminie i tak nie doprowadziłoby do zaspokojenia

wierzyciela nawet w minimalnym zakresie, a to wobec stanu majątkowego

dłużnika.

Zgodnie z art. 299 § 2 k.s.h. członek zarządu nie ponosi

odpowiedzialności przewidzianej w art. 299 § 1 k.s.h., jeśli wierzyciel i tak nie

uzyskałby w żadnym stopniu zaspokojenia, nawet wtedy, gdyby którykolwiek

z członków zarządu złożył wniosek o ogłoszenie upadłości we właściwym czasie.

Pomimo podnoszenia w tym zakresie przez pozwaną zarzutów oraz

zgłaszanych w celu ich potwierdzenia wniosków dowodowych, również Sąd

drugiej instancji nie podjął próby odpowiedzi na pytanie, czy gdyby pozwana

złożyła we właściwym czasie wniosek o ogłoszenie upadłości, to zmieniłoby to w

jakikolwiek sposób sytuację w przedmiocie możliwości zaspokojenia wierzyciela,

tj., powodowej spółki. Rozstrzygnięcia tej kwestii należało wymagać zwłaszcza

wobec dokonanego ustalenia przez Sąd drugiej instancji, że jeszcze przed

zawarciem umowy między obu spółkami stan majątkowy dłużnika, tj. spółki

„Swingtherm”, był taki, że nie notowała ona po stronie aktywów istotnych wartości

(por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 16 marca 2007 r., III CSK 404/06

niepubl.;, z dnia 11 października 2000 r., III CKN 252/00, niepubl. i z dnia 6 maja

2009 r., II CSK 661/08, niepubl.).

W tej sytuacji uznanie poprzez Sąd drugiej instancji, że wnioskowane przez

pozwaną przeprowadzenie dowodów na okoliczność nieponiesienia szkody przez

powódkę nie miało znaczenia dla rozstrzygnięcia, bo nie wpływało na możliwość

egzoneracji pozwanej, dowodzi niewłaściwej wykładni art. 299 § 2 k.s.h.

i w konsekwencji jego co najmniej przedwczesnego niezastosowania,

co w konsekwencji doprowadziło do oddalenia apelacji pozwanej.

Takie orzeczenie przesądza, w niewyczerpująco ustalonym dotychczas stanie

faktycznym sprawy, o niezgodności zaskarżonego wyroku z prawem, wobec

przedwczesnego stanowczego przesądzenia o braku przesłanek dla

zastosowania art. 299 § 2 k.s.h.

7

W orzecznictwie zaprezentowano również stanowisko, że ostatnia

z przesłanek zwalniających spośród wymienionych w art. 299 § 2 k.s.h. może być

rozumiana także w taki sposób, że uchybienie przez członka zarządu

obowiązkowi zgłoszenia wniosku o ogłoszenie upadłości mogło spowodować

powstanie szkody wierzyciela ale w niższym rozmiarze, aniżeli wysokość

bezskutecznie egzekwowanej wierzytelności. Stałoby się tak wówczas, gdyby

zgłoszenie nawet we właściwym czasie wniosku o ogłoszenie upadłości

pozwalało wierzycielowi na zaspokojenie się tylko w części, a to wobec

istniejącego obniżenia potencjału majątkowego dłużnika, wykluczającego

możliwość uzyskania pełnego zaspokojenia wierzyciela nawet w toku wszczętego

we właściwym czasie postępowania upadłościowego (por. wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 10 lutego 2011 r. sygn. akt IV CSK 335/10, niepubl.).

W takiej sytuacji doszłoby do zwolnienia członka zarządu spółki z o.o. od

odpowiedzialności tylko w tej części, w której wierzyciel i tak nie uzyskałby

zaspokojenia.

Jak wynika z powyższych rozważań, zaskarżonym wyrokiem przyjęto

istnienie stanu odpowiedzialność skarżącej, pomimo braku ku temu, w ustalonym

dotychczas stanie faktycznym, dostatecznych podstaw w świetle art. 299 § 1 i § 2

k.s.h.

Z powyższych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 42411

§ 2 k.p.c.,

a w zakresie kosztów postępowania wywołanego wniesieniem skargi na

podstawie art. 98 § 1 i art. 99 w związku z art. 391 § 1, art. 39821

i art. 42412

k.p.c.

orzekł, jak w sentencji.