III CSK 150/10

Sygn. akt III CSK 150/10

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 24 lutego 2011 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Barbara Myszka (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Iwona Koper

SSN Zbigniew Kwaśniewski

w sprawie z powództwa R. I. sp. z o.o. w organizacji w K.

przeciwko P. K. S.A. w K.

o ustalenie nieistnienia uchwał,

po rozpoznaniu w Izbie Cywilnej w dniu 24 lutego 2011 r.,

na rozprawie

skargi kasacyjnej strony powodowej od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 29 grudnia 2009 r.,

1. oddala skargę kasacyjną,

2. zasądza od powódki na rzecz pozwanej kwotę 270 zł

(dwieście siedemdziesiąt złotych) tytułem zwrotu kosztów

postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

2

Wyrokiem z dnia 22 września 2009 r. Sąd Okręgowy – Sąd Gospodarczy

oddalił powództwo R. I. sp. z o.o. w organizacji z siedzibą w K. o ustalenie

nieistnienia stu bliżej oznaczonych w pozwie uchwał walnego zgromadzenia i rady

nadzorczej pozwanej P. K. S.A. w K., powziętych w okresie między 12 stycznia

2004 r. a 30 czerwca 2008 r.

Sąd Okręgowy ustalił, że w dniu 30 czerwca 2003 r. walne zgromadzenie

pozwanej spółki powzięło uchwały o całkowitej zmianie składu osobowego rady

nadzorczej, a prawomocnym wyrokiem z dnia 11 lutego 2008 r. stwierdzono ich

nieważność ze względu na niedopuszczenie powódki do zgromadzenia. W dniach

2 lipca i 28 listopada 2003 r. nowo powołana rada nadzorcza podjęła uchwały

o zmianie składu zarządu spółki, po czym nowo wybrany zarząd zwołał walne

zgromadzenie na dzień 12 stycznia 2004 r. W dniu tym walne zgromadzenie

powzięło uchwały o zatwierdzeniu sprawozdań zarządu i o udzieleniu absolutorium

niektórym z członków rady nadzorczej.

W dniach 27 stycznia i 2 lutego 2004 r. wpisano do Krajowego Rejestru

Sądowego radę nadzorczą powołaną dnia 30 czerwca 2003 r. oraz wybrany przez

nią zarząd. Po dokonaniu wpisu zarząd zwołał walne zgromadzenie, które w dniu

12 lipca 2004 r. powzięło uchwały o zatwierdzeniu sprawozdań zarządu i rady

nadzorczej oraz o pokryciu straty nie podzielonym zyskiem z lat ubiegłych. Na

kolejnym walnym zgromadzeniu, zwołanym na dzień 16 maja 2005 r., podjęto

uchwały o zmianach w składzie rady nadzorczej. Nowa rada została wpisana do

rejestru w dniu 7 czerwca 2005 r. Na walnym zgromadzeniu zwołanym na dzień

2 września 2005 r. powzięto uchwały o zmianach w składzie rady nadzorczej, które

w dniu 27 września 2005 r. zostały wpisane do rejestru. Z kolei nowo powołana

rada w dniu 11 października 2005 r. zmieniła skład zarządu spółki. Zmiany te

wpisano do rejestru w dniu 24 października 2005 r.

Sąd Okręgowy uznał, że ze względu na stwierdzoną prawomocnym

wyrokiem tego Sądu nieważność uchwał walnego zgromadzenia o zmianach

w składzie rady nadzorczej, uchwały rady powołanej w dniu 30 czerwca 2003 r. nie

3

były w rzeczywistości uchwałami rady nadzorczej spółki. Podobnie zarząd spółki

nie został w rzeczywistości zmieniony uchwałami rady nadzorczej powołanej w dniu

30 czerwca 2003 r. Nie oznacza to jednak, że walne zgromadzenie w dniu 12 lipca

2004 r. zostało zwołane nieprawidłowo, jedyną bowiem drogą do rozwiązania sporu

między akcjonariuszami o legalność władz spółki jest ponowne zwołanie walnego

zgromadzenia w celu wyboru władz, co może uczynić wyłącznie zarząd wpisany do

rejestru. Trzeba zatem przyjąć, że walne zgromadzenia w dniach 12 lipca 2004 r.

oraz 16 maja i 2 września 2005 r. zostały zwołane prawidłowo. Stwierdzenie

prawomocnym wyrokiem nieważności uchwał z dnia 30 czerwca 2003 r. nie może

podważać legalności rady nadzorczej wybranej na zgromadzeniach w dniach

16 maja i 2 września 2005 r. ani legalności powołanego przez nią zarządu.

W konsekwencji, wszystkie uchwały powzięte przez walne zgromadzenie w dniach

12 lipca 2004 r. oraz 16 maja i 2 września 2005 r. są uchwałami istniejącymi.

Można rozważać pozorność walnego zgromadzenia w dniu 12 stycznia

2004 r., które zostało zwołane przez zarząd niewpisany do rejestru, lecz nie

wystarczy to do uznania powziętych w tym dniu uchwał za nieistniejące, ponieważ

powódka nie wykazała interesu prawnego w ustaleniu ich nieistnienia (art. 189

k.p.c.). Podobnie uchwały z dnia 2 lipca i 28 listopada 2003 r. o zmianach

w składzie zarządu nie zostały podjęte przez prawidłowo powołaną radę

nadzorczą, lecz i w tym wypadku powódka nie wykazała interesu prawnego

w ustaleniu ich nieistnienia. Nie wystarczy twierdzenie, że wyrok ustalający

nieistnienie tych uchwał będzie podstawą do wykreślenia wpisu z rejestru, gdyż

powołany nimi zarząd został wykreślony na podstawie późniejszych istniejących

uchwał rady nadzorczej spółki, a przepisy regulujące prowadzenie rejestru nie

przewidują instytucji zmiany daty wykreślenia.

Po rozpoznaniu sprawy na skutek apelacji powódki, Sąd Apelacyjny

wyrokiem z dnia 29 grudnia 2009 r. zmienił zawarte w wyroku Sądu Okręgowego

rozstrzygnięcie o kosztach procesu, natomiast w pozostałej części apelację oddalił.

Stwierdził, że wbrew odmiennej ocenie Sądu pierwszej instancji, uchwały rady

nadzorczej podjęte w dniach 2 lipca i 28 listopada 2003 r. odniosły skutek zarówno

wobec osób trzecich, jak i w stosunku wewnętrznym między wspólnikami, ponieważ

do czasu prawomocnego uwzględnienia powództwa o stwierdzenie nieważności

4

uchwał z dnia 30 czerwca 2003 r. o zmianie składu rady nadzorczej należało

przyjmować istniejący stan rzeczy i nie negować skutków wynikających z uchwał

podejmowanych przez nieważnie powołaną radę, w tym uchwał o powołaniu

zarządu. Oznacza to, że podjęte wówczas uchwały istniały, natomiast powódka

mogła wnosić o stwierdzenie ich nieważności ze względu na uchybienia

proceduralne. Zwołanie przez tak powołany zarząd walnego zgromadzenia w dniu

12 stycznia 2004 r. było więc skuteczne, a powzięte w tym dniu uchwały istniały i

były skuteczne. Sam fakt zwołania walnego zgromadzenia przez nieuprawnione

gremium może co najwyżej prowadzić do nieważności podjętych uchwał (art. 425

k.s.h.).

Powódka nie ma racji, gdy uzależnia możliwość żądania stwierdzenia

nieważności spornych uchwał od uprzedniego uprawomocnienia się wyroku

ustalającego nieważność uchwał powziętych przez walne zgromadzenie w dniu

30 czerwca 2003 r. i wskazuje na związaną z tym niemożność dochowania terminu

określonego w art. 425 § 2 k.s.h. Nic nie stało bowiem na przeszkodzie wytoczeniu

powództwa o stwierdzenie nieważności uchwał walnego zgromadzenia z dnia

12 stycznia 2004 r. z prejudycjalnym powołaniem się na fakt zaskarżenia uchwał

walnego zgromadzenia powziętych w dniu 30 czerwca 2003 r. Poza tym termin,

o którym mowa ma znaczenie tylko w odniesieniu do uchwał walnego

zgromadzenia.

Sporne uchwały nie mogą być uznane za nieistniejące – skonstatował Sąd

Apelacyjny – i to niezależnie od tego, czy podejmujące je gremium było wpisane do

rejestru jako rada nadzorcza i czy kolejne walne zgromadzenia zostały zwołane

przez zarząd wpisany do rejestru. Bez znaczenia pozostaje w tej sytuacji

podniesiony przez powódkę zarzut naruszenia art. 189 k.p.c. przez przyjęcie, że nie

wykazała interesu prawnego w żądaniu ustalenia nieistnienia spornych uchwał.

Zarzut ten jest jednak uzasadniony, akcjonariusz ma bowiem interes prawny

w żądaniu odnośnego ustalenia, gdyż istnienie lub nieistnienie uchwały organu

spółki dotyka wprost jego korporacyjnych uprawnień i obowiązków.

W skardze kasacyjnej opartej na podstawie naruszenia prawa materialnego

powódka wniosła o uchylenie wyroku Sądu Apelacyjnego w części oddalającej

5

apelację i przekazanie sprawy w tym zakresie do ponownego rozpoznania

ewentualnie orzeczenie co do istoty sprawy i ustalenie nieistnienia uchwał objętych

żądaniem pozwu. Wskazała na naruszenie art. 189 k.p.c. w związku z art. 368 § 4

k.s.h. przez przyjęcie, że uchwały rady nadzorczej o zmianach w składzie zarządu,

podjęte przed uprawomocnieniem się wyroku stwierdzającego nieważność uchwał

o wyborze tej rady, są uchwałami istniejącymi, pomimo że wyrok stwierdzający

nieważność uchwał walnego zgromadzenia o powołaniu rady nadzorczej wywiera

skutek ex tunc, w związku z czym czynności osób nieważnie powołanych w skład

rady nadzorczej nie mogły być czynnościami tego organu, i art. 189 k.p.c.

w związku z art. 399 § 1 i art. 405 § 1 k.s.h. przez przyjęcie, że fakt zwołania

walnego zgromadzenia przez nieuprawnione gremium nie skutkuje nieistnieniem

uchwał tego zgromadzenia, a co najwyżej może prowadzić do ich nieważności.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Jak trafnie zauważa skarżąca, dopuszczalność wyróżnienia kategorii tzw.

nieistniejących uchwał organów spółek kapitałowych jest w nauce prawa źródłem

kontrowersji. Według przeciwników tej koncepcji, brak normatywnej podstawy do jej

przyjęcia, natomiast według zwolenników, w wypadku rażącego naruszenia norm

proceduralnych nie dochodzi w ogóle do podjęcia uchwały, wobec czego z braku

substratu zaskarżenia nie znajdują zastosowania przepisy art. 252 § 1 i 425 § 1

k.s.h. i można jedynie na podstawie art. 189 k.p.c. domagać się ustalenia

nieistnienia uchwały.

W judykaturze Sądu Najwyższego konstrukcja uchwał „nieistniejących”,

przyjmowana była pod rządem kodeksu handlowego i przyjmowana jest także po

wejściu w życie kodeksu spółek handlowych, czego przykładem są wyroki z dnia 28

maja 1991 r., I CR 410/90 (nie publ.), z dnia 14 kwietnia 1992 r., I CRN 38/92

(OSNCP 1993, nr 3, poz. 45), z dnia 18 czerwca 1997 r., II CKN 221/97 (nie publ.),

z dnia 13 marca 1998 r., I CKN 563/97 (OSNC 1998, nr 12, poz. 205), z dnia

4 lutego 1999 r., II CKN 804/98 (OSNC 1999, nr 10, poz. 171), z dnia 26 czerwca

2003 r., V CKN 419/01 (nie publ.), z dnia 30 września 2004 r., IV CK 713/03 (OSP

2005, nr 9, poz. 112), z dnia 16 lutego 2005 r., III CK 296/04 (OSNC 2006, nr 2,

poz. 31), z dnia 12 maja 2006 r., V CSK 59/06 (nie publ.), z dnia 4 stycznia 2007 r.,

6

III CSK 238/07 (nie publ.) i z dnia 12 grudnia 2008 r., II CSK 278/08 (nie publ.).

W powołanych orzeczeniach Sąd Najwyższy uznawał za nieistniejące uchwały

powzięte przez osoby niebędące wspólnikami, przez zebranie w liczbie

nieosiągającej wymaganego quorum lub przez zgromadzenie wspólników, które

zostało skutecznie odwołane, uchwały zaprotokołowane bez głosowania, a także

uchwały, które nie uzyskały wymaganej większości głosów. Rozbieżnie

kwalifikowane były uchwały walnego zgromadzenia zwołanego przez niektórych

tylko członków zarządu. W wyroku z dnia 28 maja 1991 r., I CR 410/90, Sąd

Najwyższy uznał taką uchwałę za nieistniejącą, a w wyroku z dnia 16 lutego

2005 r., III CK 296/04, przyjął, że podjęcie przez zarząd spółki uchwały o zwołaniu

walnego zgromadzenia bez obecności jednego z członków zarządu, który

o posiedzeniu nie był zawiadomiony, nie powoduje bezskuteczności jego zwołania,

a podjętych na nim uchwał za nieistniejące.

Sąd Najwyższy podkreślał przy tym, że wzgląd na bezpieczeństwo

i pewność obrotu prawnego przemawia za ograniczeniem możności uznania

uchwały za nieistniejącą jedynie do przypadków rażącego naruszenia istotnych

norm proceduralnych.

Podzielając dotychczasowy kierunek orzecznictwa trzeba zauważyć, że

w sprawie chodziło o rozstrzygnięcie kwestii, czy mogą być uznane za istniejące

uchwały rady nadzorczej pozwanej spółki o zmianach w składzie jej zarządu, jeżeli

prawomocnym wyrokiem wydanym po ustanowieniu nowego zarządu powołanie tej

rady zostało uznane za nieważne, i w związku z tym, czy uchwały walnego

zgromadzenia zwołanego przez tak wybrany zarząd są uchwałami istniejącymi.

Udzielenie odpowiedzi na postawione pytanie wymaga rozważenia charakteru

przewidzianej w art. 425 § 1 k.s.h. sankcji nieważności oraz znaczenia

prawomocnego wyroku stwierdzającego nieważność uchwały.

Rozważając charakter sankcji nieważności na gruncie art. 252 § 1 k.s.h.,

w odniesieniu do uchwały wspólników spółki z ograniczoną odpowiedzialnością,

Sąd Najwyższy w uchwale składu siedmiu sędziów z dnia 1 marca 2007 r., III CZP

94/06, przyjął, że do czasu prawomocnego rozstrzygnięcia powództwa określonego

w powołanym przepisie należy respektować kwestionowaną uchwałę i przyjmować

7

wynikający z niej stan rzeczy, mimo jej ewentualnej nieważności. Jest tak dlatego,

że do zanegowania skutków prawnych uchwały sprzecznej z ustawą niezbędne jest

uprzednie wydanie na żądanie uprawnionego podmiotu wyroku uwzględniającego

powództwo wytoczone na podstawie art. 252 § 1 k.s.h. Stanowisko takie

harmonizuje z prezentowanym w doktrynie poglądem, według którego używane

w kodeksie spółek handlowych pojęcie „nieważność uchwały” oznacza jedynie, że

sąd w postępowaniu wszczętym na podstawie art. 252 § 1 k.s.h. może stwierdzić

nieważność uchwały ze skutkiem ex tunc. Niezależnie więc od sposobu

rozstrzygnięcia spornej w doktrynie kwestii, czy źródłem sankcji nieważności

uchwały wspólników sprzecznej z ustawą jest art. 58 § 1 k.c., czy art. 252 § 1 k.s.h.,

który przewiduje sankcję odmienną od tradycyjnie ujmowanej sankcji nieważności

bezwzględnej, należy stwierdzić, że ze względu na pewność i bezpieczeństwo

obrotu ustawodawca przyjął konstrukcję, zgodnie z którą jedynym dowodem

potwierdzającym istnienie skutku w postaci nieważności uchwały jest prawomocny

wyrok uwzględniający powództwo z art. 252 § 1 k.s.h. (zob. OSNC 2007, nr 7-8,

poz. 95).

Nie inaczej ma się rzecz, gdy chodzi o przewidziane w art. 425 § 1 k.s.h.

powództwo o stwierdzenie nieważności uchwały walnego zgromadzenia spółki

akcyjnej. W powołanym przepisie, podobnie jak w art. 252 § 1 k.s.h., ustawodawca

wyłączył możliwość żądania ustalenia nieważności uchwały na podstawie art. 189

k.p.c. Oznacza to, że powołanie się na nieważność uchwały, poza wyjątkiem

przewidzianym w art. 425 § 4 k.s.h., jest możliwe dopiero wtedy, gdy prawomocnym

wyrokiem zostało uwzględnione powództwo wytoczone na podstawie art. 425 § 1

k.s.h. Wyrok taki korzysta z rozszerzonej prawomocności, ma bowiem moc

obowiązującą w stosunkach między spółką a wszystkimi akcjonariuszami oraz

między spółką a członkami jej organów (art. 427 § 1 i 4 k.s.h.). Wywiera przy tym

skutek ex tunc, czyli niweczy byt prawny zaskarżonej uchwały od chwili jej

powzięcia, prowadząc do takiej sytuacji, jakby uchwała w ogóle nie została podjęta.

Trzeba jednak podkreślić, że możliwość powołania się na ten skutek powstaje

dopiero wtedy, gdy zostanie wydany prawomocny wyrok stwierdzający sprzeczność

uchwały z ustawą. W przeciwnym wypadku uchwała musi być respektowana

zarówno w stosunkach między wspólnikami, jak i przez osoby trzecie. Można zatem

8

przyjąć, że w art. 425 § 1 k.s.h. ustawodawca wprowadził postać nieważności, która

różni się od tradycyjnie pojmowanej nieważności bezwzględnej i bliższa jest

konstrukcji nieważności względnej.

Zważywszy na tak ujętą sankcję nieważności, trzeba przyjąć, że do czasu

prawomocnego stwierdzenia nieważności uchwał walnego zgromadzenia z dnia

30 czerwca 2003 r. należało respektować dokonane nimi zmiany w składzie rady

nadzorczej. Oznacza to, że podjęte w dniach 2 lipca i 28 listopada 2003 r. uchwały

rady nadzorczej pozwanej spółki o zmianach w składzie jej zarządu były uchwałami

istniejącymi, mimo że prawomocnym wyrokiem wydanym po ustanowieniu nowego

zarządu stwierdzono nieważność powołania rady. Konstatacja ta prowadzi z kolei

do wniosku, że nie można przyjąć, iż walne zgromadzenie w dniu 12 stycznia

2004 r. zostało zwołane przez osoby nieuprawnione. W tym stanie rzeczy pozostałe

uchwały objęte żądaniem pozwu nie mogą być uznane za nieistniejące tylko z tej

przyczyny, że prawomocnym wyrokiem z dnia 11 lutego 2008 r. stwierdzono

nieważność dokonanego w dniu 30 czerwca 2003 r. powołania rady nadzorczej.

Sąd Apelacyjny niewadliwie przyjął, że skarżąca mogła domagać się

stwierdzenia nieważności uchwał objętych sporem, nie oczekując na prawomocne

rozstrzygnięcie sprawy o stwierdzenie nieważności uchwał o zmianach w składzie

rady nadzorczej powziętych w dniu 30 czerwca 2003 r. Wytoczeniu powództwa

określonego w art. 425 § 1 k.s.h. nie stało w tym wypadku na przeszkodzie

stanowisko wyrażone w uchwale składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia

1 marca 2007 r., III CZP 94/06. Trzeba dodać, że powództwo to dotyczy tylko

uchwał walnego zgromadzenia, uchwały rady nadzorczej bowiem mogą być

zaskarżane powództwem o stwierdzenie nieważności na podstawie art. 189 k.p.c.

w związku z art. 58 § 1 k.c. (zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 18 lutego

2010 r., II CSK 449/09, nie publ.).

Z powyższych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39814

oraz art. 98

§ 1 i 3 w związku z art. 391 § 1 i 39821

k.p.c. oddalił skargę kasacyjną jako

pozbawioną uzasadnionych podstaw i zasądził od powódki na rzecz pozwanej

koszty postępowania kasacyjnego w wysokości określonej w § 11 ust. 1 i § 13

ust. 4 pkt 1 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r.

9

w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa

kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (Dz.U. Nr 163,

poz. 1348 ze zm.).