III CZP 134/10

Uchwała z dnia 24 lutego 2011 r., III CZP 134/10

Sędzia SN Barbara Myszka (przewodniczący)

Sędzia SN Iwona Koper (sprawozdawca)

Sędzia SN Zbigniew Kwaśniewski

Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa Beaty N. przeciwko Dariuszowi M. o

pozbawienie wykonalności tytułu wykonawczego, po rozstrzygnięciu w Izbie

Cywilnej na posiedzeniu jawnym w dniu 24 lutego 2011 r. zagadnienia prawnego

przedstawionego przez Sąd Okręgowy w Szczecinie postanowieniem z dnia 10

listopada 2010 r.:

"Czy przysługująca uprawnionemu wierzytelność z tytułu wymagalnych

świadczeń alimentacyjnych może stanowić przedmiot przelewu?"

podjął uchwałę:

Wierzytelność o zapłatę wymagalnych świadczeń alimentacyjnych nie

może być przedmiotem przelewu (art. 509 § 1 k.c.).

Uzasadnienie

Przedstawione Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne

powstało w sprawie o pozbawienie wykonalności tytułu wykonawczego, w której

powódka twierdziła, że wierzyciel Dariusz M. egzekwuje od niej w prowadzonym

postępowaniu egzekucyjnym nieistniejącą wierzytelność w wysokości 10 823 zł.

Wierzytelność ta, którą Dariusz M. miał nabyć od Jarosława N., nie istniała już w

chwili jej nabycia, wygasła bowiem na skutek złożenia przez powódkę pierwotnemu

wierzycielowi oświadczenia o potrąceniu wzajemnej wierzytelności. Powódka

nabyła wierzytelność wzajemną w kwocie 11 000 zł z tytułu wymagalnych rat

alimentacyjnych w drodze umowy przelewu zawartej z córką, na rzecz której zostały

one zasądzone od ojca Jarosława N., wierzyciela powódki z tytułu zasądzonych w

wyroku sądowym, egzekwowanych obecnie kosztów postępowania.

Rozpoznając apelację od wyroku Sądu Rejonowego, Sąd Okręgowy w

Szczecinie powziął wątpliwość, czy przysługująca uprawnionemu wierzytelność z

tytułu wymagalnych świadczeń alimentacyjnych może stanowić przedmiot przelewu

ze względu na właściwość zobowiązania alimentacyjnego w rozumieniu art. 509 § 1

k.c. W uzasadnieniu wskazał na rozbieżność poglądów doktryny w tym zakresie.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Celem obowiązku alimentacyjnego na płaszczyźnie moralnej jest uczynienie

zadość wynikającemu z więzów rodzinnych obowiązkowi świadczenia pomocy tym

członkom rodziny, którzy własnymi siłami i środkami nie mogą zaspokoić swych

potrzeb bytowych. Zgodnie z art. 128 k.r.o., istota alimentacji polega na

dostarczaniu środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania.

Świadczenie dłużnika może polegać na dostarczaniu środków utrzymania w

pieniądzu albo naturze, a także na spełnianiu określonych usług lub czynności (art.

135 § 2 k.r.o.).

Obowiązek alimentacyjny powstaje z mocy ustawy między osobami

połączonymi węzłem rodzinnym oraz między innymi osobami, określonymi przez

kodeks rodzinny i opiekuńczy. Konkretny obowiązek alimentacyjny powstaje w razie

spełnienia się ustawowych przesłanek alimentacji; uprawnionemu przysługuje

roszczenie o alimenty (wierzytelność), a zobowiązany – dłużnik ma obowiązek

spełnić odpowiadające mu świadczenie alimentacyjne (dług).

Ze względu na ich cel i treść świadczenia, prawa i obowiązki alimentacyjne

mają charakter ściśle osobisty (uzasadnienie uchwały Sądu Najwyższego z dnia 25

listopada 1975 r., III CZP 76/75, OSNCP 1976, nr 10, poz. 207) i są

nieprzenaszalne zarówno inter vivos jak i mortis causa. Gasną z chwilą śmierci

uprawnionego lub zobowiązanego, jednakże zasądzone raty alimentacyjne, które

stały się wymagalne za życia uprawnionego, wchodzą do spadku po nim

(orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia 24 września 1960 r., 1 CR 447/60, OSN

1961, nr 4, poz. 114 oraz uchwała Sądu Najwyższego z dnia 15 lipca 1965 r., III CO

36/65, OSNCP 1966, nr 3, poz. 37). Po śmierci zobowiązanego obowiązek

alimentacyjny wobec uprawnionego na przyszłość aktualizuje się w stosunku do

osób zobowiązanych w dalszej kolejności według zasad określonych w kodeksie

rodzinnym i opiekuńczym. Wierzytelności alimentacyjne nie mogą być umorzone

przez potrącenie (art. 505 k.c.), nie mogą być przedmiotem egzekucji (art. 831 § 1

pkt 3 k.p.c.) i zastawu (art. 327 k.c.). Uprawniony nie może zrzec się prawa do

alimentacji, nawet za zapłatą jednorazowej skapitalizowanej kwoty przyszłych

świadczeń, ani zbyć innej osobie zarówno samego prawa do alimentacji, jak i –

zgodnie z poglądem dominującym w piśmiennictwie – wymagalnych już rat

alimentacyjnych. Nie jest też dopuszczalne przejęcie obowiązku alimentacyjnego

przez inną osobę, chociaż typowe świadczenie alimentacyjne w postaci określonej

sumy pieniężnej dłużnik alimentacyjny może, stosownie do art. 356 § 2 k.c., spełnić

za pośrednictwem osoby trzeciej, w szczególności poręczyciela (uchwała składu

siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 24 maja 1990 r., III CZP 21/90 OSNCP

1990, nr 10-11, poz. 128).

W nowszym piśmiennictwie prezentowany jest pogląd zwężający zasadę

nieprzenoszalności praw alimentacyjnych przez dopuszczenie możliwości zbycia

innej osobie przez uprawnionego rat alimentacyjnych już wymagalnych także w

drodze przelewu wierzytelności. Wskazuje się, że przemawiają za tym względy

ekonomiczne, polegające na stworzeniu osobie uprawnionej do alimentacji

możliwości odpłatnego zbycia zasądzonych, zaległych rat alimentacyjnych, których

nie może wyegzekwować, w celu uzyskania środków utrzymania lub zaciągnięcia

pożyczki z przeznaczeniem na te środki i przelania na pożyczkodawcę

zasądzonych zaległych świadczeń alimentacyjnych ze skutkiem zwolnienia się z

długu. Podnosi się, że raty alimentacyjne, które stały się wymagalne i zostały

zasądzone prawomocnym wyrokiem, nie są już ściśle związane z osobą

uprawnionego.

Jak przyjmuje się w doktrynie, wynikający z art. 509 § 1 k.c. zakaz przelewu

wierzytelności, ze względu na kryterium właściwości zobowiązania, odnosi się do

dwóch kategorii wierzytelności. Po pierwsze, obejmuje wierzytelności, w wypadku

których dłużnikowi nie jest obojętne, komu świadczy. Należą tu np. wierzytelności z

umowy przedwstępnej oraz – ze względu na art. 698 k.c. – prawo dzierżawy i – ze

względu na art. 6882

k.c. – prawo najmu lokalu, a także wierzytelności o

świadczenie niektórych usług. Przeszkoda ta istnieje w odniesieniu do przelewu

wierzytelności z rachunku bankowego w okresie zawieszenia działalności banku

oraz – z wyjątkami – w odniesieniu do przelewu uzyskanej w wyniku przetargu w

stosunku do gminy wierzytelności o nabycie lub oddanie w wieczyste użytkowanie

nieruchomości. Po drugie, zakaz przelewu wierzytelności ze względu na właściwość

zobowiązania obejmuje wierzytelności, których cel powstania może być osiągnięty

wyłącznie wtedy, gdy świadczenie zostanie spełnione osobiście wierzycielowi. Do

tej kategorii trafnie zaliczane są m.in. wierzytelności alimentacyjne.

Obowiązek alimentacyjny – obok realizacji celu ekonomicznego, jakim jest

zapewnienie uprawnionemu niezbędnych środków materialnych pozwalających

zaspokoić jego potrzeby – służy kształtowaniu właściwych wzorców postępowania

w rodzinie, wpływa na umocnienie więzi i kształtuje wzajemne relacje między jej

członkami. Realizacja tych celów jest możliwa jedynie w relacji między osobami

uprawnionymi i zobowiązanymi do alimentacji, określonymi kodeksie rodzinnym i

opiekuńczym.

Przeniesieniu wierzytelności alimentacyjnej na osobę trzecią w drodze

przelewu – ze względu na przesłankę właściwości zobowiązania – poza

wskazanym ściśle osobistym charakterem zobowiązania alimentacyjnego

sprzeciwia się także właściwy dla niego przedmiot, którego nie stanowi zapłata, lecz

zaspokojenie potrzeb życiowych uprawnionego.

Z tej racji uprawniony do alimentacji jest nie tylko chroniony przed ryzykiem

pozbawienia go środków utrzymania w następstwie wprowadzenia jego

wierzytelności alimentacyjnych do obrotu, ale także korzysta z istotnych ułatwień w

dochodzeniu i egzekwowaniu zasądzonych z tego tytułu świadczeń, stanowiących

ekwiwalent za ograniczenia związane ze zbywalnością roszczeń. Ochrona w tym

zakresie realizowana jest przez szczególne instrumenty prawne uregulowane w

przepisach kodeksu postępowania cywilnego oraz przepisach innych aktów

prawnych, ściśle związanych i zharmonizowanych z instytucjami prawa rodzinnego

(por. np. ustawa z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do

alimentów, jedn. tekst: Dz.U. z 2009 r. Nr 1, poz. 7 ze zm.).

Przy przyjęciu dopuszczalności przelewu rat alimentacyjnych realne jest

niebezpieczeństwo dezintegracji spójnego systemu regulacji alimentacyjnych, co

może prowadzić do wielu trudnych do przewidzenia konsekwencji społecznych i

prawnych, a w efekcie do naruszenia praw osób uprawnionych do alimentacji, w

tym w szczególności osób małoletnich, do których kierowana jest pomoc z funduszu

alimentacyjnego, przy stosunkowo niewielkiej rzeczywistej możliwości zaspokojenia

ich interesów w drodze sięgnięcia do mechanizmów rynkowych, nie dających tym

osobom żadnych przywilejów w stosunku do innych uczestników obrotu.

Z tych względów Sąd Najwyższy rozstrzygnął przedstawione zagadnienie, jak

w uchwale (art. 390 k.p.c.).