I CSK 39/11

Sygn. akt I CSK 39/11

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 4 marca 2011 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Tadeusz Wiśniewski (przewodniczący)

SSN Mirosław Bączyk

SSN Marta Romańska (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa Pawła, Tomasza i Andrzeja P.

przeciwko Spółdzielni Mieszkaniowej Lokatorsko-Własnościowej i in. ,

o ustalenie,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym

w Izbie Cywilnej w dniu 4 marca 2011 r.,

skargi kasacyjnej powodów od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 19 listopada 2009 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i sprawę przekazuje Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania, pozostawiając temu

Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Czesław P. wniósł o ustalenie, że umowa zawarta 20 czerwca 1991 r. przez

Skarb Państwa i Spółdzielnię Mieszkaniową Lokatorsko-Własnościową, na mocy

2

której Spółdzielnia otrzymała w użytkowanie wieczyste działkę nr 222 o pow.

0,1183 ha położoną w R. w obrębie 208 jest nieważna. Powód wskazał, że

zamierza ubiegać się o zwrot działki nr 222 w trybie art. 136 ustawy z 21 sierpnia

1997 r. o gospodarce nieruchomościami (tekst jedn.: Dz. U. z 2004 r. Nr 261, poz.

2603 ze zm.; dalej – u.g.n.). Artykuł 229 u.g.n. stanowi jednak, że nie można żądać

zwrotu wywłaszczonej nieruchomości, jeżeli przed 1 stycznia 1998 r. została ona

oddana w użytkowanie wieczyste osobie trzeciej, a prawa nabywcy zostały

ujawnione w księdze wieczystej. Powód ma zatem interes prawny w ustaleniu

nieważności umowy z 20 czerwca 1991 r. o oddaniu w użytkowanie wieczyste

nieruchomości, którą 15 października 1987 r. sprzedał Skarbowi Państwa, gdyż

wówczas art. 229 u.g.n. do jego sytuacji nie będzie miał zastosowanie.

Pozwani Gmina Miasta R., która stała się właścicielem nieruchomości

oddanej w użytkowanie wieczyste w drodze komunalizacji oraz Skarb Państwa

i Spółdzielnia Mieszkaniowa Lokatorsko-Własnościowa, jako strony umowy o

oddanie nieruchomości w użytkowanie wieczyste, wnieśli o oddalenie powództwa.

Wyrokiem z 19 listopada 2009 r. Sąd Apelacyjny oddalił apelację powoda od

wyroku Sądu Okręgowego z 23 kwietnia 2009 r. oddalającego powództwo.

Pomiędzy stronami bezsporne było, że nieruchomość stanowiącą działkę nr

222 o pow. 0,1183 ha, obr. 208 w Rzeszowie, Skarb Państwa kupił od powoda

umową z 15 października 1987 r., zawartą na podstawie art. 8 ustawy z 29 kwietnia

1985 r. o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości (Dz. U. Nr 22, poz.

99 ze zm.; dalej – u.g.g.), pod budowę osiedla mieszkaniowego „P-P”. Miejsce i

warunki realizacji tego osiedla ustalone zostały decyzją Architekta Miejskiego z 28

lutego 1985 r. Naczelnik Wydziału Geodezji i Gospodarki Gruntami 23 lutego 1989

r., wydał decyzję w sprawie oddania w użytkowanie wieczyste działek położonych

na osiedlu „P-P”. W postępowaniu administracyjnym doszło do stwierdzenia

nieważności decyzji Architekta Miejskiego z 28 lutego 1985 r. i decyzji Naczelnika

Wydziału Geodezji i Gospodarki Gruntami 23 lutego 1989 r.

Sąd Okręgowy wskazał, że w dacie zawarcia umowy o oddaniu

nieruchomości w użytkowanie wieczyste, w związku z uprzednią zmianą stanu

prawnego, nie istniał już obowiązek poprzedzania takiej umowy decyzją

administracyjną o oddaniu nieruchomości w wieczyste użytkowanie. Stwierdzenie

3

nieważności decyzji administracyjnej wydanej pod rządami przepisów, które nie

obowiązywały w dacie zawarcia umowy, nie ma zatem znaczenia dla oceny jej

ważności. Nadto, zawarcie cywilnoprawnej umowy w następstwie decyzji

administracyjnej powoduje nieodwracalny skutek prawny, wyłączający możliwość

stwierdzenia nieważności decyzji. Umowa sprzedaży nieruchomości pomiędzy

powodem i Skarbem Państwa została zawarta w trybie art. 8 u.g.g., a zatem nie

miało do niej zastosowania uregulowanie z art. 69 ust. 1 u.g.g., które stosuje się do

nieruchomości wywłaszczonych decyzją administracyjną.

Sąd Apelacyjny zaakceptował ocenę prawną sprawy przyjętą przez Sąd

Okręgowy, a nadto za błędny uznał pogląd powoda, jakoby ustalenie nieważności

umowy z 20 czerwca 1991 r. miało mu otworzyć możliwość ubiegania się o zwrot

nieruchomości sprzedanej Skarbowi Państwa umową zawartą w trybie art. 8 u.g.g.

Sprzedaż nieruchomości na podstawie tego przepisu nie powoduje takich samych

skutków, jakie wywoływała sprzedaż nieruchomości na podstawie art. 6 ustawy z

22 maja 1958 r. o terenach dla budownictwa domów jednorodzinnych w miastach i

osiedlach (Dz. U. Nr 31, poz. 138 ze zm). Umowa zawarta wskutek podjęcia przed

wszczęciem ewentualnego postępowania wywłaszczeniowego rokowań, mimo

pewnej presji na właściciela nieruchomości, jest zwykłą umową cywilnoprawną, a

nie „umową wywłaszczeniową”, której dotyczył art. 6 ustawy wywłaszczeniowej z

1958 r. Sąd Apelacyjny powołał się przy tym na pogląd Sądu Najwyższego

wyrażony w uchwale z 24 września 1992 r., III AZP 11/92, OSN 1993, nr 6, poz. 93.

Sąd Apelacyjny stwierdził, że skoro w stosunku do powoda nie została wydana

decyzja o wywłaszczeniu nieruchomości, to nie może się on ubiegać o jej zwrot, a

ustalenie nieważności umowy z 20 czerwca 1991 r. o oddaniu sprzedanej przez

powoda nieruchomości w użytkowanie wieczyste nie otworzyłoby powodowi drogi

do zgłoszenia żądania jej zwrotu. Powód nie ma zatem interesu prawnego w

wytoczeniu powództwa o ustalenie (art. 189 k.p.c.). W tej sytuacji, Sąd Apelacyjny

uznał, że zbędne jest rozważanie szczegółowych zarzutów powoda dotyczących

spornej umowy wieczystego użytkowania, jak i legitymacji procesowej stron.

W skardze kasacyjnej od wyroku Sądu Apelacyjnego z 19 listopada 2009 r.

powód zarzucił, że wyrok ten zapadł z naruszeniem art. 189 k.p.c. poprzez

przyjęcie, że powód nie posiada interesu prawnego w uzyskaniu orzeczenia

4

ustalającego nieważność umowy oddania nieruchomości w użytkowanie wieczyste,

przy czym zarzut ten powołał tak w ramach podstawy z art. 3983

§ 1 pkt 1, jak i pkt

2 k.p.c. Powód zarzucił nadto, że zaskarżony wyrok zapadł z naruszeniem

przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy (art. 3983

§ 1

pkt 2 k.p.c.), to jest art. 2 § 1 k.p.c. z uwagi na rozstrzygnięcie o zasadności

roszczenia powoda o zwrot nieruchomości w postępowaniu cywilnym chociaż

kompetencja do oceny zasadności roszczenia o zwrot nieruchomości została

zastrzeżona dla organów administracji oraz z naruszeniem prawa materialnego (art.

3983

§ 1 pkt 1 k.p.c.), to jest: art. 216 ust. 2 pkt 3 w zw. z art. 136 ust. 3 u.g.n.; art.

142 ust. 1 u.g.n.; art. 58 § 1 k.c. w zw. z art. 156 k.c. w zw. z art. 234 k.c. i w zw. z

art. 189 k.p.c.; art. 58 § 1 k.c. w zw. z art. 158 k.c. w zw. z art. 234 k.c. i w zw. z art.

189 k.p.c.; art. 58 § 1 k.c. w zw. z art. 18 ust. 2 pkt 9 lit. „a” obowiązującej 20

czerwca 1991 r. ustawy z 8 marca 1990 r. o samorządzie terytorialnym (Dz. U. Nr

16, poz. 95) i w zw. z art. 189 k.p.c.; art. 9 ustawy z 10 maja 1990 r. przepisy

wprowadzające ustawę o samorządzie terytorialnym i ustawę o pracownikach

samorządowych (Dz. U. Nr 32, poz. 191); art. 58 § 1 k.c. w zw. z art. 23 ust. 1

u.g.g. w brzmieniu obowiązującym 20 czerwca 1991 r. w zw. z art. 189 k.p.c.; art.

58 § 1 k.c. w zw. z art. 23 ust 4 w brzmieniu obowiązującym 20 czerwca 1991 r. w

zw. z art. 189 k.p.c.; art. 58 § 1 k.c. w zw. z art. 24 ust 1 w brzmieniu

obowiązującym 20 czerwca 1991 r. w zw. z art. 189 k.p.c.; art. 58 § 1 k.c. w zw. z

art. 38 ust. 1, art. 39 ust. 1, art. 40 ust. 1, art. 42 ust. 1 w brzmieniu obowiązującym

20 czerwca 1991 r. i w zw. z art. 189 k.p.c.; art. 58 § 1 k.c. w zw. z art. 47 ust. 4 i

art. 69 ust. 1 w brzmieniu obowiązującym 20 czerwca 1991 r. w zw. z art. 189 k.p.c.;

art. 58 § 1 k.c. w zw. z art. 49 ustawy z 14 lutego 1991 r. prawo o notariacie (Dz. U.

Nr 22, póz. 91) w brzmieniu obowiązującym 20 czerwca 1991 r. i w zw. z art. 189

k.p.c.; art. 58 § 1 k.c. w zw. z art. 81 i art. 92 § 1 pkt 4 ustawy z 14 lutego 1991 r.

prawo o notariacie (Dz. U. Nr 22, poz. 91) w brzmieniu obowiązującym 20 czerwca

1991 r. i w zw. z art. 189 k.p.c.

Powód wniósł o uchylenie w całości zaskarżonego wyroku i przekazanie

sprawy Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania.

Pozwani wnieśli o oddalenie skargi kasacyjnej.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

5

1. Stosownie do art. 136 ust. 3 u.g.n., poprzedni właściciel nieruchomości lub

jego spadkobierca mogą żądać zwrotu wywłaszczonej nieruchomości lub jej części,

jeżeli stała się ona zbędna na cel określony w decyzji o wywłaszczeniu. Z wnioskiem

o zwrot nieruchomości lub jej części występuje się do starosty, wykonującego

zadanie z zakresu administracji rządowej, który zawiadamia o tym właściwy organ.

Trafnie zatem skarżący zarzuca, że kompetencja do oceny, czy powodowi

przysługuje roszczenie o zwrot nieruchomości sprzedanej Skarbowi Państwa umową

z 15 października 1987 r., zawartą w trybie art. 8 u.g.g., przysługuje organowi

administracji, nie zaś sądowi powszechnemu w postępowaniu cywilnym. Skoro tak,

to sąd powszechny nie może wypowiadać się o tym, czy po stronie powoda istnieje

roszczenie, na które powód się powołuje, i to nie tylko bezpośrednio, w wyroku, który

by kończył postępowanie, ale także pośrednio, czyniąc z samodzielnie

przeprowadzonej oceny tej okoliczności przesłankę rozstrzygnięcia decydującą

o wyniku postępowania w sprawie.

Trzeba przy tym zauważyć, że przepis art. 216 ust. 2 pkt 3 u.g.n.,

wprowadzony do systemu prawnego z dniem 22 września 2004 r. ustawą z 28

listopada 2003 r. o zmianie ustawy o gospodarce nieruchomościami oraz o zmianie

niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 141, poz. 1492), stanowi, że przepisy rozdziału

6 działu III tej ustawy stosuje się odpowiednio do nieruchomości nabytych na rzecz

Skarbu Państwa na podstawie ustawy z 29 kwietnia 1985 r. o gospodarce gruntami

i wywłaszczaniu nieruchomości. Kontrolą decyzji administracyjnych, wydawanych na

podstawie zacytowanego wyżej przepisu, zajmują się sądy administracyjne, a w ich

orzecznictwie dominuje pogląd, że art. 216 ust. 2 pkt 3 u.g.n. zawiera istotne

rozszerzenie zakresu przedmiotowego stosowania normy z art. 136 u.g.n. Treścią

art. 216 ust. 2 pkt 3 u.g.n. jest nakaz odpowiedniego stosowania przepisów całego

rozdziału 6 działu III u.g.n. (także jej przepisu art. 136) do nieruchomości nabytych na

rzecz Skarbu Państwa na podstawie (między innymi) ustawy z 29 kwietnia 1985 r.

o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości, bez względu na to, który tryb

nabycia nieruchomości spośród przewidzianych tą ustawą miał miejsce (por. m.in.

wyrok NSA z 18 grudnia 2009 r., I OSK 1136/08, nie publ.; wyrok NSA z 18

października 2009 r., I OSK 37/09, nie publ.; wyrok WSA w Warszawie z 18 lipca

2007 r., I SA/Wa 651/07, nie publ.). Uprawnione do tego sądy administracyjne

6

w związku z wykonywaniem zadań z zakresu kontroli administracji zwykle wykładają

art. 216 u.g.n. w zw. z art. 136 u.g.n. w sposób odmienny niż Sądy obu instancji

w niniejszej sprawie, które nie powinny wypowiadać się stanowczo o tym, czy po

stronie powoda istnieje roszczenie, na które powód się powoływał.

2. Zarzut naruszenia art. 189 k.p.c. poprzez przyjęcie, że powód nie posiada

interesu prawnego w uzyskaniu orzeczenia ustalającego nieważność umowy

oddania nieruchomości w użytkowanie wieczyste powód zgłosił, kwalifikując go

jednocześnie jako naruszenie prawa procesowego i prawa materialnego (art. 3983

§ 1 pkt 1 i 2 k.p.c.). Jakkolwiek art. 189 k.p.c. umieszczony został w ustawie

procesowej, to w zakresie wyznaczenia przesłanek legitymacji powoda w sprawie

o ustalenie z odwołaniem się do interesu prawnego, którego istnienie decyduje

o legitymacji czynnej w sprawie, ma on charakter materialnoprawny. Wadliwa ocena

legitymacji powoda w konkretnej sprawie o ustalenie z uwagi na błędną ocenę, że nie

ma on interesu prawnego w dochodzeniu roszczenia jest zatem uchybieniem prawu

materialnemu. Zarzut ten w ramach podstawy przewidzianej w art. 3983

§ 1 pkt 1

k.p.c. powód zgłosił skutecznie.

Jak powiedziano art. 216 ust. 2 pkt 3 u.g.n. stanowi, że przepisy

o zwrocie wywłaszczonych nieruchomości stosuje się odpowiednio do nieruchomości

nabytych na rzecz Skarbu Państwa na podstawie ustawy z 29 kwietnia 1985 r.

o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości. Powód sprzedał Skarbowi

Państwa swoją nieruchomość umową z 15 października 1987 r., zawartą na

podstawie art. 8 u.g.g. Sama ta okoliczność dostatecznie legitymuje go do

wystąpienia z wnioskiem o zwrot wywłaszczonej nieruchomości, a o tym, czy

roszczenie z art. 216 ust. 2 pkt 3 u.g.n. w zw. z art. 136 u.g.n. mu przysługuje,

orzeknie uprawniony organ administracji.

Zgodnie z art. 229 u.g.n., roszczenie, o którym mowa w art. 136 ust. 3 u.g.n.

nie przysługuje, jeżeli przed dniem wejścia w życie ustawy o gospodarce

nieruchomościami (1 stycznia 1998 r.) nieruchomość została sprzedana albo

ustanowiono na niej prawo użytkowania wieczystego na rzecz osoby trzeciej i prawo

to zostało ujawnione w księdze wieczystej.

Nieruchomość sprzedana przez powoda Skarbowi Państwa została oddana

przez nowego właściciela w użytkowanie wieczyste umową zawartą 20 czerwca

7

1991 r., a zatem przed wejściem w życie ustawy o gospodarce nieruchomościami.

W tej sytuacji, w postępowaniu prowadzonym z wniosku powoda o zwrot

wywłaszczonej nieruchomości, niezależnie od konieczności oceny przesłanek

określonych w art. 216 ust. 2 pkt 3 u.g.n. w zw. z art. 136 u.g.n., organ administracji

musiałby uwzględniać także przesłankę z art. 229 u.g.n., jako istotną dla wyniku

postępowania w sprawie. Wiążąca ocena ważności umowy cywilnoprawnej należy

jednak nie do organów administracji, lecz do sądów powszechnych, a skoro o wyniku

postępowania w sprawie administracyjnej ma zadecydować ustalenie,

że nieruchomość, której dotyczy żądanie zwrotu została oddana w użytkowanie

wieczyste na podstawie ważnie zawartej umowy, to powód ma interes prawny

w zgłoszeniu powództwa zmierzającego do ustalenia, czy umowa oddania gruntu

w użytkowanie wieczyste została ważnie zawarta. Odmienna ocena interesu

prawnego powoda decydującego o dopuszczalności zgłoszenia żądania prowadzi do

zarzucanego naruszenia art. 189 k.p.c.

3. Pozostałe zarzuty naruszenia prawa materialnego zgłoszone przez

skarżącego nie są zasadne, gdyż przepisy, na naruszenie których powód się

powołuje w ogóle nie były stosowane przez Sądy obu instancji, a to ze względu na

przyjętą przez nie koncepcję rozstrzygnięcia sprawy.

Mając powyższe na uwadze, na podstawie art. 39815

k.p.c. oraz art. 108 § 2

k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 k.p.c. i art. 39821

k.p.c., Sąd Najwyższy orzekł jak

w sentencji.

jz