II CSK 405/10

Sygn. akt II CSK 405/10

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 11 marca 2011 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Bogumiła Ustjanicz (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Hubert Wrzeszcz

SSN Kazimierz Zawada

w sprawie z powództwa Stanisława G.

przeciwko Renacie S. – G.

o uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 11 marca 2011 r.,

skargi kasacyjnej powoda

od wyroku Sądu Okręgowego z dnia 8 kwietnia 2010 r.,

oddala skargę kasacyjną i zasądza od powoda na rzecz

pozwanej kwotę 1800 zł (jeden tysiąc osiemset) tytułem zwrotu

kosztów procesu w postępowaniu kasacyjnym.

Uzasadnienie

2

Zaskarżonym wyrokiem Sąd Okręgowy oddalił apelację powoda Stanisława

G. od wyroku Sądu Rejonowego w S. z dnia 17 września 2009 r., sygn. Akt [...],

oddalającego jego powództwo skierowane przeciwko pozwanej Renacie S. – G. o

usunięcie niezgodności stanu prawnego ujawnionego w księdze wieczystej nr

[...],prowadzonej w Sądzie Rejonowym w S. dla nieruchomości położonej w S. przy

ul. S. 7, z rzeczywistym jej stanem prawnym przez dokonanie w dziale II tej księgi

wpisu prawa własności w zakresie 1/2 udziału Stanisława G. i Renaty S.-G. na

zasadach wspólności majątkowej małżeńskiej, oraz wpisu w zakresie 1/2 udziału

Renaty S. – G., w miejsce dotychczasowego wpisu Renaty S.

Za podstawę rozstrzygnięcia Sąd Okręgowy przyjął następujące ustalenia

i rozważania prawne.

W dniu 21 kwietnia 1976 r. zmarła matka pozwanej M. S. Strony są

małżeństwem od dnia 12 lutego 1977 r. Postanowieniem z dnia 13 czerwca 1978 r.

Sąd Rejonowy w S. stwierdził, że spadek po M. S., nabyły jej dzieci - pozwana i

Ryszard S. - każde w 1/2 części. W toku postępowania o dział spadku,

prowadzonego przez Sąd Rejonowy w S., jego uczestnicy - pozwana i Ryszard S. -

zawarli w dniu 9 października 1978 r. ugodę, mocą której własność nieruchomości

położonej w S. przy ul. S. 7, obejmująca cały spadek po M. S., przyznana została

pozwanej, która zobowiązała się do zapłaty Ryszardowi S. kwoty 188188 zł tytułem

spłaty. Dla nieruchomości tej prowadzona jest w Sądzie Rejonowym w S. księga

wieczysta nr S1[...], w której pozwana ujawniona jest jako właściciel.

Sąd Okręgowy uznał za trafne stanowisko Sądu Rejonowego, że powództwo

oparte na art. 10 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece

(tj. Dz. U. z 2001 r. Nr 124, poz. 1361 ze zm.) nie zasługiwało na uwzględnienie,

ponieważ stosownie do art. 33 pkt 2 k.r.o., w brzmieniu obowiązującym w czasie

zakończenia postępowania o dział spadku, a zatem przed wejściem w życie ustawy

z dnia 17 czerwca 2004 r. o zmianie ustawy Kodeks rodzinny i opiekuńczy oraz

niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 162, poz. 1691) - opisana nieruchomość, jako

nabyta przez dziedziczenie, weszła w skład majątku odrębnego pozwanej. Sąd ten

zgodził się z poglądem wyrażonym w uchwale Sądu Najwyższego z dnia 28

września 2001 r., III CZP 52/01 (OSNC 2002, nr 6, poz. 72), przyjmującym,

3

że przedmiotami majątkowymi nabytymi przez dziedziczenie, w rozumieniu art. 33

pkt 2 k.r.o., są prawa nabyte w drodze działu spadku, niezależnie od tego, czy

spadkobierca nabył je w granicach jego udziału spadkowego, czy ponad ten udział.

Za taką wykładnią, uznaną za trafną, przemawia to, że z chwilą otwarcia spadku

spadkobierca nie nabywa „przedmiotów majątkowych", a jedynie udział w spadku,

natomiast prawo do „przedmiotów majątkowych" nabywa dopiero w drodze działu

spadku, który jest integralną częścią „dziedziczenia". Powołany przepis nie stanowi

o przedmiotach, których wartość nie przekracza udziału w spadku. Przedmioty

uzyskane przez małżonka w wyniku działu spadku, dokonanego w czasie trwania

wspólności ustawowej, należą do jego majątku odrębnego bez względu na

obciążenie go spłatą lub dopłatą, o ile spadkodawca inaczej nie postanowił.

Za przekonujący uznał również Sąd Okręgowy, przedstawiany w doktrynie pogląd,

zgodnie z którym to, co małżonek nabywa ze spadku, nawet spłacając

współspadkobierców, jest traktowane przez polski system prawny jako nabyte

bezpośrednio od spadkodawcy (następstwo pod tytułem ogólnym), a nie od

pozostałych współspadkobierców. Nie został również przewidziany udział drugiego

małżonka w postępowaniu o dział spadku. Małżonkowi spadkobiercy, w razie

spłacenia pozostałych współspadkobierców ze środków pochodzących z majątku

wspólnego, może przysługiwać roszczenie o zwrot nakładów dokonanych z majątku

wspólnego na majątek odrębny małżonka będącego spadkobiercą, na podstawie

art. 45 § 1 k.r.o.

Powód oparł skargę kasacyjną na podstawie przewidzianej art. 3983

§ 1 pkt

1 k.p.c., wskazał na naruszenie art. 33 pkt 2 w zw. z art. 32 § 1 k.r.o. w brzmieniu

obowiązującym w dniu 9 października 1978 r. przez błędną wykładnię, polegającą

na przyjęciu, że opisana nieruchomość stanowi majątek odrębny pozwanej, nabyty

przez nią w drodze dziedziczenia, a w konsekwencji nie wchodzi on w skład

majątku wspólnego stron. Za miarodajny uznać należało pogląd wyrażony

w uchwale Sądu Najwyższego z dnia 18 września 1989 r., III CZP 80/89,

(OSP 1990, nr 10, poz. 357), zgodnie z którym udziały nabyte

od współspadkobierców w postępowaniu o dział spadku przez jednego

z małżonków, w czasie trwania wspólności ustawowej, ze wspólnie osiąganych

dochodów, wchodzą do dorobku małżonków. Z istoty dziedziczenia wynika,

4

że spadkobierca uzyskuje przysporzenie majątkowe nieodpłatnie, a z punktu

widzenia przynależności przedmiotu do majątku wspólnego nie ma znaczenia to,

czy uczestnikiem postępowania o dział spadku jest także małżonek

współspadkobiercy. Skarżący wniósł o uchylenie wyroków Sądów obu instancji

i orzeczenie co do istoty sprawy przez dokonanie w dziale II wymienionej księgi

wieczystej wpisu prawa własności w zakresie 1/2 udziału na rzecz powoda

i pozwanej na zasadach wspólności majątkowej małżeńskiej oraz w zakresie 1/2

udziału na rzecz pozwanej. Wniósł także o zasądzenie na jego rzecz od pozwanej

kosztów procesu za obie instancje oraz kosztów postępowania kasacyjnego według

norm przepisanych.

W odpowiedzi na skargę pozwana wniosła o jej oddalenie oraz zasądzenie

od skarżącego na jej rzecz kosztów postępowania kasacyjnego według norm

przepisanych.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Wspólność majątkowa obejmująca dorobek małżonków powstaje,

stosowanie do art. 31 k.r.o. w brzmieniu obowiązującym do dnia 19 stycznia 2005 r.

(treść przepisów tego Kodeksu, ze wskazanego okresu ma zastosowanie

w rozpoznawanej sprawie), z dniem zawarcia małżeństwa oraz określa rodzaj

i treść praw majątkowych małżonków do majątku - ich dorobku, który jest nią objęty.

Dorobkiem małżonków, zgodnie z art. 32 § 1 k.r.o. są przedmioty nabyte w czasie

trwania małżeństwa przez oboje małżonków lub przez jednego z nich. W przepisie

art. 33 k.r.o. wyczerpująco wymienione zostały przedmioty, które stanowią majątek

odrębny małżonka, wyłączające zasadę z art. 32 § 1 k.r.o., a punkt drugi tego

przepisu traktuje o nabyciu przedmiotów przez dziedziczenie, zapis i darowiznę,

chyba że spadkodawca lub darczyńca inaczej postanowił. Istota problemu i różnica

stanowisk stron w rozpoznawanej sprawie związana jest z wykładnią wyodrębnienia

tej masy majątkowej, która nie jest objęta wspólnością majątkową, a dotyczy

przedmiotów nabytych przez dziedziczenie. Tak w orzecznictwie Sądu

Najwyższego, jak i w doktrynie prezentowane są przeciwstawne stanowiska.

Według jednego z nich - prawa nabyte przez dziedziczenie nie mogą przekraczać

udziału w spadku. Druga grupa poglądów przyjmuje, że „nabyte przez

dziedziczenie" są wszystkie przedmioty (prawa) majątkowe, które należały

5

do spadkodawcy, nawet jeśli przekraczały udział spadkobiercy i został on

zobowiązany do dokonania dopłat lub spłat na rzecz pozostałych spadkobierców.

Pierwsze wyrażone zostało w uchwale Sądu Najwyższego z dnia 18 września

1989 r., III CZP 80/89, OSP 1990/10/357, w której przyjęto, że udziały nabyte od

spadkobierców w postępowaniu o dział spadku przez jednego z małżonków

ze wspólnie osiąganych dochodów, w czasie trwania wspólności ustawowej,

wchodzą do dorobku małżonków. Zapatrywanie to oparte zostało na zasadzie

przewidzianej w art. 32 § 1 k.r.o., skoro do nabycia dochodzi, przez dokonanie

spłaty lub dopłaty z majątku wspólnego na majątek przekraczający udział w

spadku jednego z małżonków. Podkreślono odpłatny charakter tego nabycia od

współspadkobierców, a nie od spadkodawcy i uszczuplenie substancji dorobku na

pokrycie spłaty lub dopłaty. Z kolei w uchwale z dnia 28 września 2001 r., III CZP

52/01, OSNC 2002/6/72 Sąd Najwyższy uznał, że przedmioty uzyskane przez

małżonka w wyniku działu spadku, dokonanego w czasie trwania wspólności

ustawowej, należą do jego majątku odrębnego, bez względu na obciążenie

małżonka dopłatą lub spłatą, chyba że spadkodawca inaczej postanowił.

Stanowisko to przyjmuje, że wszystko co małżonek nabywa ze spadku, nawet

spłacając współspadkobierców, traktować należy jako nabyte bezpośrednio od

spadkodawcy. W razie przeznaczenia na spłatę środków pochodzących z majątku

wspólnego interes drugiego małżonka nie dozna uszczerbku, ponieważ środki

te traktować należy jako nakłady z majątku wspólnego na majątek odrębny,

a zwrotu ich może on dochodzić na podstawie art. 45 § 1 k.r.o. Podkreślił również

Sąd Najwyższy, że za tym stanowiskiem przemawia także potrzeba stworzenia

jasnego stanu prawnego, wywołanego następstwem prawnym.

Również w doktrynie, w ramach wyjaśniania znaczenia zawartego w art. 33

pkt 2 k.r.o. pojęcia „przedmioty majątkowe nabyte przez dziedziczenie", doszło

do różnicy stanowisk. Zgodnie z jednym z nich - jedynie przy dziale spadku bez

dopłat i spłat można przyjmować identyczność w sensie ekonomicznym udziału

w spadku i otrzymanych, w wyniku działu spadku, przedmiotów majątkowych.

Do nabycia określonego w powołanym przepisie dochodzi jedynie wówczas, gdy

następuje ono nieodpłatnie, za czym przemawia połączenie w jednym przepisie

dziedziczenia, zapisu i darowizny, a konieczność dokonania spłaty uznawana jest

6

za nabycie odpłatne. Do majątku odrębnego małżonka będącego spadkobiercą

wchodzą przedmioty nabyte ponad udział jedynie w razie dokonania spłaty

ze środków pochodzących z jego majątku odrębnego, natomiast spłata stanowić

będzie zawsze majątek odrębny spłaconego współspadkobiercy. Założenie,

że mimo dokonania spłaty ze środków z majątku wspólnego przedmiot, w zakresie

przewyższającym udział, wchodziłby do majątku odrębnego i spłata stanowiłaby

majątek odrębny spłaconego współspadkobiercy, prowadzi do tego, że do

majątków spadkobierców wchodziłby majątek wartościowo przewyższający spadek.

Podnoszono również ewentualność nadmiernego uszczuplenia spłatą lub dopłatą

majątku wspólnego. Na rzecz przeciwnego poglądu przytoczono argumenty,

że ustawodawca nie wprowadził różnicy pojęciowej pomiędzy spadkiem,

czy udziałem w nim, a przedmiotami uzyskanymi w wyniku działu spadku.

Wszystko co nabywa małżonek będący spadkobiercą, spłacając innych

współspadkobierców jest traktowane jako nabyte bezpośrednio od spadkodawcy,

a nie od pozostałych spadkobierców, co najpełniej uwzględnia wolę spadkodawcy.

Ponadto podkreślano, że żadnego z tych obu poglądów nie można uznać za

bezdyskusyjny.

W rozpoznawanej sprawie Sąd Okręgowy, dokonując wykładni art. 32 § 1

i art. 33 pkt 2 k.r.o., podzielił stanowisko wypowiedziane w uchwale Sądu

Najwyższego z dnia 28 września 2001 r., z którym zgadza się również Sąd

Najwyższy w składzie rozpoznającym skargę kasacyjną. Przedstawione

rozbieżności zapatrywań skłaniają do opowiedzenia się za stanowiskiem, które w

miarodajny sposób określa ideę traktowania jako majątku odrębnego przedmiotów

nabytych przez małżonka w drodze dziedziczenia (art. 33 pkt 2 k.r.o.). Stanowisko

to uwzględnia interesy obojga małżonków, prowadzi do prostego i jednoznacznego

ustalenia stosunków własnościowych, powstałych w wyniku działu spadku, jak też

od szeregu lat wpływa na kształt orzecznictwa w sporach tego rodzaju, jak

rozpoznawana sprawa. Zarzuty skargi kasacyjnej nie zawierają argumentów, które

mogłyby skutecznie zdyskredytować słuszność poglądu, będącego podstawą

wymienionej uchwały. Nie ma racji skarżący, że wypowiedź objęta tą uchwałą nie

mogła być zastosowana dla oceny zgłoszonego powództwa, ponieważ podjęta

została w sprawie dotyczącej dopłaty dokonanej ze środków pochodzących

7

z majątku wspólnego na wyrównanie udziału współspadkobiercy, nie zaś spłaty.

Treść podjętej uchwały wprost odnosi się zarówno do sytuacji związanych

z dopłatą, jak i spłatą, ponieważ wykładnia przepisów art. 32 § 1 i art. 33 pkt 2 k.r.o.

powinna być przeprowadzona w odniesieniu do całości zagadnień łączących się

z zakresem odrębności majątku małżonka, obejmującego przedmioty majątkowe

nabyte przez dziedziczenie. Nie znajduje uzasadnienia i nie wskazuje na nie

skarżący, wprowadzanie rozróżnienia w ramach tej wykładni pomiędzy

obowiązkiem dokonania dopłaty czy spłaty, skoro chodzi o kwestię odpłatności,

nie zaś jej rozmiaru.

Użyte w art. 33 pkt 2 k.r.o. sformułowanie „przedmioty majątkowe nabyte

przez dziedziczenie" interpretować należy przy uwzględnieniu reguł wynikających

ze spadkobrania. W chwili otwarcia spadku spadkobiercy nabywają

współuprawnienie, wyznaczone udziałem, do całego majątku spadkowego, do

którego odpowiednio stosuje się przepisy o współwłasności w częściach

ułamkowych (art. 1035 k.c.). Rozdzielenie składników tego majątku następuje

w drodze działu spadku, prowadzonego przy odpowiednim stosowaniu przepisów

o zniesieniu współwłasności (art. 1035 k.c. i art. 688 k.p.c.). Ugruntowany został

w orzecznictwie pogląd, że dział spadku ma konstytutywny charakter (art. 624

w związku z art. 688 k.p.c.) w zakresie obejmującym przekształcenie

współwłasności majątku spadkowego we własność jego składników, przydzielonych

poszczególnym spadkobiercom lub przyznanych jednemu z nich. Nie przekonuje

natomiast taki punkt widzenia, który przyjmuje, że do spełnienia istoty działu

spadku dochodzi jedynie w razie przekształcenia udziału spadkowego

w odpowiednie prawo majątkowe do części przedmiotów objętych spadkiem,

odpowiadającej temu udziałowi. Nie realizuje jej nabycie przedmiotu ponad udział

z obowiązkiem wniesienia spłaty, czy też podział w naturze w sposób

nieodpowiadający udziałowi, z wyrównaniem w postaci dopłat. Do dokonania działu

spadku przez przyznanie spadkobiercom przedmiotów majątkowych zgodnie

z udziałem dochodzi bardzo rzadko i nie ma podstaw do przyjęcia, że konieczność

wartościowego uzupełnienia udziału współspadkobiercy lub dokonania spłaty

w przypadku bezcelowości, a niejednokrotnie i niemożliwości dokonania fizycznego

podziału przedmiotu będącego składnikiem - niejednokrotnie jedynym - majątku

8

spadkowego, nie odpowiada istocie działu spadku. Nie ma podstaw do uznania, że

podział majątku spadkowego z uwzględnieniem dopłaty, czy spłaty jest sprzeczny

z wolą spadkodawcy, a nabycie przedmiotu spadkowego, przekraczającego udział,

jest nabyciem od współspadkobiercy, a nie od spadkodawcy, jeśli spadkobranie nie

dotyczy przedmiotów konkretnie przeznaczonych dla wskazanego spadkobiercy.

Należy zatem przychylić się do przyjmowanego poglądu, że przyznane

spadkobiercy w wyniku działu spadku składniki majątku spadkowego nabywa on

bezpośrednio od spadkodawcy, przez dziedziczenie, tak jak i współspadkobierca

dopłatę lub spłatę. Nie dochodzi również do przekroczenia wartości majątku

spadkowego, skoro nabycie ponad udział wymaga świadczenia, a środki

przeznaczone na spełnienie go mogą pochodzić z różnych źródeł, co jednak nie ma

wpływu na nabycie własności przedmiotów. Z uwagi na ogólne sformułowanie

dotyczące tego elementu majątku odrębnego - „przedmioty majątkowe nabyte

przez dziedziczenie" - powinno być ono szeroko interpretowane, jako wszystko,

co przypada małżonkowi będącemu spadkobiercą w ramach spadkobrania. Przepis

art. 33 pkt 2 k.r.o. nie zawiera zastrzeżenia, że chodzi jedynie o przedmioty, które

wartością odpowiadają udziałowi, zwłaszcza że odnosi się również do sumy

należnej w ramach roszczenia o zachowek, będącej swoistym ekwiwalentem

udziału w spadku. Nie ma podstaw do wniosku, że założeniem tego uregulowania

było objęcie przypadków bezpłatnego przysporzenia, skoro z nabyciem spadku

może wiązać się konieczność uregulowania ciążącego na nim długu, niezależnie od

dopłat, czy spłat. Powszechnie przyjmuje się, że nie został przewidziany udział

w postępowaniu o dział spadku małżonka spadkodawcy ani pozyskiwanie od niego

oświadczenia w przedmiocie sposobu działu, czy zgody na nabywanie przedmiotów

spadkowych lub zobowiązywanie się przez małżonka będącego spadkodawcą

do dokonywania dopłat lub spłat, a zatem nie jest on traktowany jako

zainteresowany w rozumieniu art. 510 k.p.c. Nawet w przypadku założenia,

że mógłby brać udział w tym postępowaniu jego sytuacja nie uległaby zmianie, jak

też postanowienie, jako nabywającego przedmioty spadkowe, wymienić powinno

jedynie spadkobierców. Wskazuje to na osobisty charakter nabywania przez

spadkobierców przedmiotów przez dziedziczenie. Wyrażenie mimo to zgody na

9

pokrycie dopłaty lub spłaty środkami pochodzącymi z majątku wspólnego nie

prowadzi do zmiany skutków działu spadku w zakresie stosunków własnościowych.

Zarzut skarżącego, że nabycie przez pozwaną całego spadku nie było objęte

wolą spadkodawczyni oparty jest na błędnym założeniu, ponieważ nie uwzględnia

spłaty przyznanej Ryszardowi S., traktowanej jako sumy nabytej przez

dziedziczenie. W sytuacji dziedziczenia ustawowego przyjąć można, że wolą

spadkodawcy było, żeby każdy ze spadkobierców otrzymał, stosowną do jego

udziału, wartość pozostawionego spadku, natomiast wybór tego, czy będzie ona

miała postać fizycznie wydzielonej części nieruchomości, czy też odpowiadającej jej

wartości kwoty pieniężnej, pozostawiony został spadkobiercom. Zgodne ustalenie

przez nich, że nieruchomość przypadnie pozwanej, a współspadkobiercy kwotowo

określona wartość udziału, nie może być utożsamiane ze sprzedażą udziału

w spadku na rzecz pozwanej, skoro obejmuje jeden ze sposobów wyjścia

ze wspólności masy spadkowej (art. 687 k.p.c.). Nietrafnie podnosi również

skarżący, że nabycie przedmiotu przez dziedziczenie ponad udział z obowiązkiem

spłaty jest nabyciem o jakim mowa w art. 32 § 1 k.r.o., ponieważ nie zostało

przewidziane powołanymi przepisami domniemanie prawne przynależności

składników majątku małżonków do majątku wspólnego, na co wskazuje także

wywód zawarty w motywach uchwały z dnia 28 września 2001 r., a przecież chodzi

o wyjątek od zasady objętej tym przepisem. Nabycie opisanej nieruchomości

ocenione być powinno w oparciu o przesłanki art. 33 pkt 2 k.r.o. Doszło do niego

w ramach dziedziczenia i zgodnego działu spadku, którego skutkiem było

przyznanie pozwanej własności nieruchomości. Jeśli doszło do przeznaczenia na

spłatę środków z majątku wspólnego, ich rozliczenie powinno nastąpić, jako

nakładów z majątku wspólnego na majątek odrębny małżonka będącego

spadkobiercą, w oparciu o art. 45 § 1 k.r.o.

Z powyższych względów pozbawiona uzasadnionych podstaw skarga

kasacyjna podlegała oddaleniu w oparciu o art. 39814

k.p.c. Orzeczenie o kosztach

postępowania kasacyjnego oparte zostało na zasadzie odpowiedzialności za wynik

sporu, stosownie do art. 98 § 1 w związku z art. 391 § 1 i art. 39821

k.p.c.

10