III UK 86/10

Sygn. akt III UK 86/10

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 9 marca 2011 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Bogusław Cudowski (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Zbigniew Korzeniowski

SSN Andrzej Wróbel

w sprawie z odwołania J. A.

od decyzji Prezesa Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego

o ustalenie istnienia obowiązku ubezpieczenia społecznego,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 9 marca 2011 r.,

skargi kasacyjnej odwołującego się od wyroku Sądu Apelacyjnego […]

z dnia 24 lutego 2010 r.,

oddala skargę kasacyjną.

Uzasadnienie

Decyzją z 5 lipca 2007 r. Prezes Kasy Rolniczego Ubezpieczenia

Społecznego stwierdził, że J. A. od 14 lipca 1999 r. nie podlegał ubezpieczeniu

społecznemu rolników oraz uchylił decyzję z 13 czerwca 2001 r. w sprawie

podlegania rolniczemu ubezpieczeniu społecznemu. W uzasadnieniu organ

2

rentowy podniósł, że ubezpieczony dokonując 13 czerwca 2001 r. zgłoszenia do

ubezpieczenia społecznego rolników, nie ujawnił faktu prowadzenia od 28

października 1995 r. działalności gospodarczej W efekcie został objęty

ubezpieczeniem rolniczym pomimo niespełnienia warunków określonych w art. 5a

ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (j.t. Dz.U z

2008 r. Nr 50, poz. 291 ze zm.), jak też w art. 2 ustawy z dnia 12 września 1996 r.

o zmianie ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników (Dz.U. Nr 124, poz. 585

ze zm.). Decyzja wydana została po wznowieniu postępowania na podstawie art.

145 § 1 pkt 1 k.p.a. Odwołanie wniósł ubezpieczony.

Wyrokiem z 17 listopada 2009 r. Sąd Okręgowy Sąd Ubezpieczeń

Społecznych oddalił odwołanie. Sąd ustalił, że J. A. urodzony 14 kwietnia 1950 r.

wyjechał w 1972 r. z Polski i zamieszkał w Szwecji. 12 stycznia 1987 r.

ubezpieczony dokonał rejestracji spółki handlowej w Szwecji. Prowadząc

działalność gospodarczą na terenie Szwecji, dokonał wyboru płatności należności

podatkowych i świadczeń socjalnych w formie PIT-F. W okresie od 5 września

1996 r. do 10 października 2001 r. dochód wnioskodawcy opodatkowany był

deklaracją FA-skatt, t.j. dla osób, które uzyskują dochody ze stosunku pracy i z

prowadzonej działalności gospodarczej. W różnych okresach ubezpieczony

podejmował na terenie Szwecji także pracę robotnika najemnego, nie wykazał

jednak okresów podlegania ubezpieczeniu z tego tytułu. Ubezpieczony prowadził

także pozarolniczą działalność gospodarczą w oparciu o wpisy do ewidencji

podmiotów gospodarczych Urzędu Miasta L.: w okresie od 14 grudnia 1993 r. do

29 sierpnia 1997 r., od 14 stycznia 1997 r. do 30 grudnia 1997 r., od 14 sierpnia

1997 r. do 20 grudnia 2004 r., od 4 września 1997 r. jako wspólnik spółki cywilnej

(wpis wykreślony z urzędu 1 stycznia 1997 r.), od 18 listopada 1999 r. do 3 marca

2000 r. jako wspólnik s.c. i od 21 grudnia 2004 r. do nadal. Decyzją z 22 listopada

1995 r. ZUS uznał, że wnioskodawca nie podlega od 28 października 1995 r.

ubezpieczeniu społecznemu z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej

wobec podlegania ubezpieczeniu społecznemu w Szwecji, który to tytuł

ubezpieczeń powstał jako pierwszy. Od 1 stycznia 1999 r. Jerzy A. prowadząc

nadal jako osoba fizyczna pozarolniczą działalność gospodarczą, zgłosił się do

ubezpieczeń społecznych w ZUS. Następnie 10 stycznia 2005 r. dokonał

3

wyrejestrowania z ubezpieczeń społecznych z datą wsteczną od 13 lipca 1999 r.

Ponownego zgłoszenia dokonał od 1 stycznia 2005 r. 13 czerwca 2001 r. złożył w

Kasie Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego zgłoszenie do obowiązkowego

podlegania ubezpieczeniu społecznemu rolników z datą wsteczną, podnosząc, że

z dniem 14 lipca 1999 r. rozpoczął prowadzenie działalności rolniczej na

powierzchni 7,99 ha (4,19 ha przeliczeniowego) i oświadczył, że nie podlega

innemu ubezpieczeniu społecznemu. Prezes Kasy decyzją z 13 czerwca 2001 r.

stwierdził podleganie obowiązkowemu ubezpieczeniu społecznemu rolników przez

J. A. zgodnie z art. 1 ust. 1, art. 7 ust. 1 i art. 16 ust. 1 ustawy o ubezpieczeniu

społecznym rolników od 14 lipca 1999 r.

24 marca 2005 roku Prezes Kasy z urzędu wydał decyzję uchylającą decyzję

z 13 czerwca 2001 r. o podleganiu wnioskodawcy ubezpieczeniu rolniczemu. W

uzasadnieniu wskazano, że wnioskodawca prowadzi pozarolniczą działalność

gospodarczą od 28 października 1995 r. i faktu tego nie ujawnił organowi

rentowemu, dokonując zgłoszenia do ubezpieczenia 13 czerwca 2001 r. Decyzją z

4 lipca 2005 roku ZUS z urzędu objął wnioskodawcę obowiązkowym

ubezpieczeniem społecznym za okres od dnia 14 lipca 1999 r. do 19 grudnia 2004

r. 9 sierpnia 2005 r. wnioskodawca złożył odwołanie od tej decyzji do Sądu

Okręgowego. Postępowanie w przedmiotowej sprawie (3419/05) zostało

zawieszone. Wnioskodawca złożył także odwołanie do decyzji Prezesa Kasy z 24

marca 2005 r. Sąd Apelacyjny wyrokiem z 24 kwietnia 2007 r. uchylił wyrok Sądu

Okręgowego oraz wskazaną wyżej decyzję i sprawę przekazał do rozpoznania

organowi rentowemu, precyzując wytyczne dla tego organu. Prezes KRUS

wznowił postępowanie administracyjne zakończone ostateczną decyzją z 13

czerwca 2001 r. w trybie art. 145 § 1 pkt 1 k.p.a., art. 147 k.p.a., art. 149 k.p.a. i

art. 150 k.p.a. i 5 lipca 2007 r. wydał zaskarżoną decyzję.

Sąd Okręgowy w uzasadnieniu stwierdził przede wszystkim, że J. A. 13

czerwca 2001 r. we wniosku o objęcie go ubezpieczeniem rolniczym pomimo

jednoznacznego pouczenia w tym zakresie nie podał, że podlega innemu

ubezpieczeniu społecznemu. W tym czasie, co jest według Sądu niewątpliwe,

podlegał obowiązkowemu ubezpieczeniu społecznemu z tytułu prowadzenia

pozarolniczej działalności gospodarczej zgodnie z art. 6 ust. 1 pkt 5 ustawy o

4

systemie ubezpieczeń społecznych. Ubezpieczenie to powstaje z mocy prawa z

chwilą spełnienia przesłanek. Zdaniem Sądu, wnioskodawca miał pełną

świadomość powyższego faktu, skoro złożył deklarację zgłoszeniową do ZUS 3

lutego 1999 r. ze skutkiem na 1 stycznia 1999 r., zaś wyrejestrowania z tego

ubezpieczenia dokonał 10 stycznia 2005 r. z datą wsteczną. Odnosząc się do

kwestii trybu wydania decyzji, Sąd pierwszej instancji, podał, że przepisy ustawy o

ubezpieczeniu społecznym rolników nie zawierają regulacji odnoszących się do

wznowienia postępowania lub ponownego postępowania w przypadku

stwierdzenia, że prawomocna decyzja dotycząca podlegania ubezpieczeniu jest

błędna. Oznacza to, że zastosowanie znajduje z mocy art. 52 ust. 1 ustawy o

ubezpieczeniu rolników art. 83a ustawy systemowej. Sąd zaznaczył, że w

rozpatrywanej sprawie, wnioskodawca w zgłoszeniu do ubezpieczenia rolniczego

z 13 czerwca 2001 r. wskazał, że nie podlega innemu ubezpieczeniu

społecznemu. Zataił według Sądu fakt prowadzenia działalności gospodarczej i

podlegania ubezpieczeniu z tego tytułu. O fakcie prowadzenia działalności

gospodarczej powiadomił KRUS dopiero po wszczęciu postępowania

wyjaśniającego na skutek zapytania Naczelnika Urzędu Celnego z 10 stycznia

2005 r. Decyzja z 13 czerwca 2001 r. była wadliwa od samego początku i w

sposób rażący sprzeczna z prawem. Wydanie zaskarżonej decyzji było więc

prawidłowe także pod względem proceduralnym (art. 156 § 1 pkt 2 k.p.a.). Organ

rentowy był zatem uprawniony do wydania zaskarżonej decyzji wobec nieważności

decyzji z 13 czerwca 2001 r. w trybie art. 156 § 1 pkt 2 k.p.a. Ustosunkowując się

do wskazanej przez organ rentowy podstawy prawnej wznowienia postępowania,

t.j. art. 145 § 1 k.p.a., Sąd pierwszej instancji podniósł, że trafniejsze wydaje się

być uregulowanie zawarte w art. 145 § 2 k.p.a. Podstawą do wydania decyzji z 13

czerwca 2001 r. było zgłoszenie J. A. z 13 czerwca 2001 r. zawierające informacje

niezgodne z prawdą. Takie zaś działanie ubezpieczeonego wyczerpuje znamiona

przestępstwa z art. 272 k.k. i zagrożone jest karą do 3 lat pozbawienia wolności.

Karalność czynu przedawnia się w ciągu 5 lat od jego popełnienia, a zatem

zgodnie z art. 145 § 3 k.p.a. mogło skutecznie nastąpić wznowienie postępowania,

bez stwierdzenia powyższego faktu wyrokiem sądu.

5

Apelację od wyroku złożył ubezpieczony. Zarzucił naruszenie art. 145 § 1 pkt

1 i 2 k.p.a., art. 145 § 2 i § 3 k.p.a., art. 146 § 1 k.p.a., art. 151 § 1 k.p.a. w związku

z art. 52 ust. 1 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników i art. 83a ust. 1 i 2

oraz art. 123 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, 2) art. 156 § 1 pkt 2 i

art. 158 § 1 k.p.a. w związku z w związku z art. 52 ust. 1 ustawy o ubezpieczeniu

społecznym rolników i art. 83a ust. 1 i 2 oraz art. 123 ustawy o systemie

ubezpieczeń społecznych, 3) art. 42 ust. 2 i 3 Konstytucji RP oraz art. 5 § 1 i art. 6

k.p.k., 4) art. 233 § 1 k.p.c., 5 ) art. 49 k.p.c., 6) art. 2 ustawy z dnia 12 września

1996 roku o zmianie ustawy o ubezpieczeniu społecznym, 7) art. 1 ust. 1, art. 5a,

art. 7 ust. 1, art. 16 ust. 1 oraz art. 6 pkt 14 ustawy o ubezpieczeniu społecznym

rolników, 8) art. 47714

§ 1 k.p.c.

Sąd Apelacyjny Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych wyrokiem z 24

lutego 2010 r. oddalił apelację.

W uzasadnieniu stwierdzono przede wszystkiom, że nie było potrzeby

badania trafności zarzutów apelacji dotyczących naruszenia przepisów k.p.a.,

ponieważ przepisy te, pomimo ich powołania przez Sąd Okręgowy, nie miały w

sprawie zastosowania. Ustawa o ubezpieczeniu społecznym rolników nie zawiera

regulacji odnoszącej się do tzw. wznowienia postępowania czy też ponownego

postępowania w przypadku stwierdzenia, że prawomocna decyzja w przedmiocie

podlegania ubezpieczeniu była błędna. Zgodnie z art. 52 ust. 1 ustawy, w

sprawach nieuregulowanych stosuje się przepisy ustawy o systemie ubezpieczeń

społecznych. Art. 83a ust. 1 ustawy systemowej pozwalający na ponowne

ustalenie prawa lub zobowiązania („swoiste wznowienie postępowania") nie jest

wznowieniem postępowania administracyjnego przewidzianego w art. 145 k.p.a.,

jak przyjmuje skarżący, a wcześniej Sąd pierwszej instancji. Zgodnie z art. 123

ustawy systemowej, w sprawach uregulowanych przez tę ustawę stosuje się

przepisy k.p.a., chyba że ustawa stanowi inaczej. Takim szczególnym przepisem

jest art. 83a ust. 1 ustawy systemowej. Ustanawia on samodzielną podstawę do

ponownego ustalenia prawa lub zobowiązania w przypadku, gdy po

uprawomocnieniu się decyzji zostaną przedłożone nowe dowody lub ujawniono

okoliczności istniejące przed wydaniem decyzji, które mają wpływ na to prawo lub

zobowiązanie. Przepis ten nie określa w tym zakresie granic czasowych

6

(odmiennie niż art. 146 § 1 k.p.a.). Sąd powołał się w tym przedmiocie na wyrok

Sądu Najwyższego z 2 kwietnia 2009 r., III UK 86/08, OSNP 2010, nr 21-22, poz.

268.

W ocenie Sądu Apelacyjnego kwestią sporną w spawie było spełnienie przez

ubezpieczonego na dzień 14 lipca 1999 r. warunków do objęcia go rolniczym

ubezpieczeniem społecznym. Uwzględniając fakt, że w tej dacie, co jest

niewątpliwe, J. A. prowadził działalność gospodarczą, objęcie go rolniczym

ubezpieczeniem społecznym mogło nastąpić wyłącznie po spełnieniu przesłanek

określonych w art. 5a ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników w brzmieniu

obowiązującym w tej dacie. Jednym z warunków koniecznych dla objęcia

ubezpieczeniem społecznym rolników w tym trybie, jest warunek nieprzerwanego

uprzedniego rocznego podlegania w pełnym zakresie z mocy ustawy

ubezpieczeniu rolniczemu przez osobę posiadającą status rolnika. Brak było

podstaw do przyjęcia, że ubezpieczony spełniał warunki do objęcia

ubezpieczeniem społecznym rolników określone we wskazanym przepisie. Na

dzień 14 lipca 1999 r. ubezpieczony nie legitymował się bowiem co najmniej

rocznym nieprzerwanym podleganiem rolniczemu ubezpieczeniu społecznemu w

pełnym zakresie z mocy ustawy, bezpośrednio poprzedzającym tę datę, t.j. w

okresie od 13 lipca 1998 r. do 13 lipca 1999 r. W okresie od 1 stycznia 1999 r. do

12 lipca 1999 r. podlegał ubezpieczeniu z tytułu prowadzenia pozarolniczej

działalności gospodarczej i opłacił należne składki. Nie ulega jakiejkolwiek

wątpliwości, że roczny okres podlegania ubezpieczeniu rolniczemu musiał

bezpośrednio poprzedzać podjęcie działalności gospodarczej. (wyrok Sądu

Najwyższego z 17 listopada 2000 r., I UKN 54/00, OSNP 2002, nr 12, poz. 290).

Powyższe oznacza, że nawet przy założeniu, czego domaga się apelacja, iż J. A.

spełniał warunki do podlegania ubezpieczeniu społecznemu rolników z mocy

ustawy w pełnym zakresie w związku z zawartą 11 grudnia 1992 r. umową

dzierżawy gruntów, to warunków tych nie spełniał na dzień 14 lipca 1999 r., z

uwagi na podleganie wspomnianemu wyżej ubezpieczeniu z tytułu prowadzonej

działalności gospodarczej. Dokonując zgłoszenia do ubezpieczeń z tytułu

prowadzonej działalności gospodarczej z datą 1 stycznia 1999 r. spowodował

ustanie ewentualnego ubezpieczenia rolniczego, co oznacza, że powrót do tego

7

ubezpieczenia mógł nastąpić tylko po spełnieniu wymogów określonych w

cytowanym art. 5a ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników na dzień 14 lipca

1999 r. Ponadto w tym dniu J. A. nie podejmował pozarolniczej działalności

gospodarczej, ale działalność tę kontynuował. 14 lipca 1999 r. ubezpieczony nie

spełniał także warunków do podlegania ubezpieczeniu rolniczemu określonych w

art. 7 ust. 1 i art. 16 ust. 1 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników.

Prowadząc bowiem działalność gospodarczą, podlegał innemu ubezpieczeniu

społecznemu, co stanowi przesłankę negatywną.

Wyrok skargą kasacyjną zaskarżył w całości ubezpieczony. Zarzucono

naruszenie prawa materialnego, tj. art. 83a ust. 1 ustawy systemowej w związku z

art. 52 ust. 1 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników poprzez błędną

wykładnię. W opinii skarżącego art. 83a ust. 1 ustawy systemowej może być

interpretowany wyłącznie jako lex specialis do art. 145 § 1 pkt 5 k.p.a., co nie

powoduje wyłączenia w takich przypadkach innych przepisów k.p.a. dotyczących

wzruszania ostatecznych decyzji. Zarzucono również naruszenie przepisów

proceduralnych: 1) art. 386 § 6 k.p.c. poprzez pominięcie oceny prawnej i wskazań

co do dalszego postępowania wyrażonych w uzasadnieniu wyroku Sądu

Apelacyjnego z 24 kwietnia 2007 r., które wiązały sąd drugiej instancji - Sąd

Apelacyjny przy ponownym rozpoznaniu sprawy, jakie miało miejsce 24 lutego

2010 r. (51/10). Sąd Apelacyjny podczas orzekania w sprawie 24 kwietnia 2007 r.

(1399/06) dokonał wyraźnej oceny prawnej przepisu art. 83a ustawy i wskazał, że

KRUS obowiązany jest przy ponownym rozpoznaniu sprawy zastosować przede

wszystkim zasady obowiązujące w k.p.a., 2) art. 83a ust. 1 ustawy systemowej w

związku z art. 52 ust. 1 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników i art. 146 § 1 i

art. 151 §1 i 2 k.p.a. w związku z art. 52 ust. 1 o ubezpieczeniu społecznym

rolników i art. 83a ust. 1 i 2 oraz art. 123 ustawy systemowej, 3) art. 378 § 1 k.p.c.,

art. 328 § 2 k.p.c. w związku z art. 391 § 1 k.p.c. poprzez nierozpoznanie sprawy w

granicach apelacji. Przy wydawaniu zaskarżonego wyroku doszło bowiem do

pominięcia przez Sąd Apelacyjny rozważenia istoty zarzutów apelacyjnych

dotyczących naruszenia przepisów k.p.a., 4) art. 385 k.p.c. poprzez jego błędne

zastosowanie i oddalenie apelacji, mimo że w sprawie były podstawy do jej

uwzględnienia.

8

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna wnioskodawcy okazała się nie mieć uzasadnionych

podstaw.

Skarżący wskazał na naruszenie prawa materialnego – art. 83a ust. 1

ustawy systemowej – dalej ustawa. Zasadniczym problemem jest w sprawie

rozstrzygnięcie, czy przepis ten stanowi samodzielną podstawę uchylenia decyzji

przez Prezesa KRUS-u. Skarżący, wskazując także na naruszenie przepisów

prawa procesowego, dowodził konieczność zastosowania art. 145 i art. 146 k.p.a.,

co oznaczałoby niemożność uchylenia decyzji po upływie pięciu lat od dnia jej

doręczenia lub ogłoszenia. Okoliczności faktyczne sprawy nie są sporne.

Należy stwierdzić, że problem prawny występujący w sprawie był już

przedmiotem licznych orzeczeń Sądu Najwyższego.

Po pierwsze Sąd Najwyższy konsekwentnie przyjmuje, że decyzje Prezesa

KRUS wydawane na podstawie art. 83a ustawy nie są wydawane w wyniku

wznowienia postępowania (wyrok SN z dnia 26 lutego 2008 r., II UK 166/07, OSNP

2009, nr 11-12, poz. 154 oraz por. także wyrok SN z dnia 13 maja 2004 r., II UK

359/03, OSNP 2004, nr 24, poz. 425).

Problem stosowania w tych przypadkach art. 145 k.p.a. został rozstrzygnięty

w wyroku SN z dnia 2 kwietnia 2009 r., III UK 86/08 (OSNP 2010, nr 21-22,

poz.268). Stwierdzono w nim, że przepis art. 83a ust. 1 ustawy nie określa granic

czasowych wydania decyzji w przedmiocie ponownego ustalenia prawa lub

zobowiązania stwierdzonego decyzją organu rentowego, co oznacza, że może ona

być wydana w każdym czasie, jeżeli zostaną spełnione przesłanki wskazane w tym

przepisie.

Skład orzekający w niniejszej sprawie podziela w pełni poglądy wyrażone w

powołanych wyżej orzeczeniach. Z tego względu nie jest konieczne ich

obszerniejsze przytaczanie i komentowanie. Należy jedynie wspomnieć, że

identycznie był rozstrzygany problem stosowania art. 145 k.p.a. w razie ponownego

ustalania prawa do emerytur i rent , w oparciu o art. 114 ust. 1 ustawy emerytalnej

(zob. wyrok SN z dnia 25 maja 2004 r., III UK 31/04, OSNP 2005, nr 1, poz.13).

9

Tak więc Sąd Apelacyjny trafnie przyjął, że „swoiste wznowienie

postępowania” nie jest wznowieniem postępowania przewidzianego w art. 145

k.p.a. Sąd ten zasadnie podzielił pogląd SN wyrażony w cytowanym wyżej wyroku

III UK 86/08.

Na tej podstawie należało uznać, że nie zostały naruszone wskazane w

skardze kasacyjnej przepisy prawa materialnego i procesowego. Tym samym

skarga kasacyjna nie była oczywiście uzasadniona, a zaskarżony wyrok odpowiada

prawu.

Z powyższych względów, na podstawie art. 39814

k.p.c., orzeczono jak w

sentencji wyroku.