III UK 89/10

Sygn. akt III UK 89/10

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 10 marca 2011 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Kazimierz Jaśkowski (przewodniczący)

SSN Małgorzata Wrębiakowska-Marzec (sprawozdawca)

SSA Krzysztof Staryk

w sprawie z odwołania S. S. i M. M.

od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych

z udziałem zainteresowanej "A" Spółki z ograniczoną odpowiedzialnością o zapłatę

składek,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 10 marca 2011 r.,

skarg kasacyjnych odwołujących się od wyroku Sądu Apelacyjnego […]

z dnia 13 stycznia 2010 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i sprawę przekazuje Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i orzeczenia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

U z a s a d n i e n i e

2

Decyzjami z dnia 7 listopada 2005 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych -

(zwany dalej Zakładem) stwierdził odpowiedzialność za zobowiązania „A" Spółki z

o.o. (zwanej dalej zainteresowaną) z tytułu nieopłaconych składek na

ubezpieczenia społeczne i ubezpieczenie zdrowotne, Fundusz Pracy i Fundusz

Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych: w stosunku do S. S. (zwanego dalej

wnioskodawcą) za okres od października 2003 r. do listopada 2004 r. w łącznej

kwoce 1.435.600 zł oraz w stosunku do M. M. (zwanej dalej wnioskodawczynią) za

okres od grudnia 2004 r. do sierpnia 2005 r. w łącznej kwocie 584.598,45 zł.

Wyrokami z dnia 27 lipca 2006 r. Sąd Okręgowy oddalił odwołania

wnioskodawców.

Sąd Apelacyjny wyrokami z dnia 12 marca 2008 r. uchylił obydwa

zaskarżone wyroki, zniósł postępowanie w całości i przekazał sprawę Sądowi

pierwszej instancji do ponownego rozpoznania celem wezwania zainteresowanej

do udziału w postępowaniu.

Po ponownym rozpoznaniu spraw połączonych do wspólnego rozpoznania i

rozstrzygnięcia, Sąd Okręgowy wyrokiem z dnia 29 września 2009 r. oddalił

odwołania wnioskodawców. Podstawę rozstrzygnięcia stanowiły następujące

ustalenia.

Wnioskodawca okresie od 1 października 2003 r. do 30 listopada 2004 r.

pełnił funkcję prezesa jednoosobowego zarządu zainteresowanej. W rzeczywistości

wnioskodawca uzgadniał wszystkie działania z właścicielem i miał niewielki wpływ

na samodzielne podejmowanie decyzji finansowych, nie wiedział, z kim były

prowadzone rozmowy zmierzające do uzyskania dokapitalizowania spółki i nie znał

ich przebiegu. W dniu 19 grudnia 2003 r. wnioskodawca zawarł umowę sprzedaży

za kwotę 50.000 zł stanowiących własność zainteresowanej nieruchomości o

łącznej pow. ponad 13 ha wraz z zabudowaniami. Nieruchomości te stanowiły aport

wniesiony przez właściciela do zainteresowanej, a ich wartość przekraczała 13

milionów złotych. Postępowanie egzekucyjne kierowane przez Zakład od września

1999 r. do sierpnia 2005 r. do konta bankowego zainteresowanej oraz do organów

skarbowych było bezskuteczne. Już 31 grudnia 2001 r. zobowiązania

zainteresowanej przewyższały jej majątek o ponad pięć milionów złotych, a na

3

dzień 31 grudnia 2003 r. wynosiły 18.756.930,82 zł. Oszacowany na tę ostatnią

datę majątek zainteresowanej wynosił 682.775,53 zł. W rozumieniu ustawy z dnia

28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe i naprawcze (jednolity tekst: Dz.U. z 2009 r.

Nr 175, poz. 1361 ze zm., powoływanego dalej jako Prawo upadłościowe)

niewypłacalność Spółki nastąpiła co najmniej na dzień 31 grudnia 2003 r. W dniu

17 marca 2003 r. wierzyciel, Bank Pekao S.A., wniósł o ogłoszenie upadłości

zainteresowanej. Zainteresowana wnosiła o oddalenie wniosku. Postanowieniem

sądu gospodarczego z dnia 15 grudnia 2004 r. wniosek został oddalony z uwagi na

niewykazanie przez wierzyciela legitymacji czynnej w związku z

nieuprawdopodobnieniem wierzytelności oraz brak wystarczających środków na

pokrycie kosztów postępowania upadłościowego. Decyzjami z dnia 30 września

2008 r. Naczelnik Urzędu Skarbowego orzekł o solidarnej odpowiedzialności

wnioskodawcy jako prezesa zarządu za zaległości podatkowe zainteresowanej z

tytułu podatku dochodowego od osób fizycznych i podatku od towarów i usług za

miesiące październik - grudzień 2003 r. W uwzględnieniu odwołania wnioskodawcy

Dyrektor Izby Skarbowej decyzjami z dnia 30 grudnia 2008 r. i 31 grudnia 2008 r.

uchylił decyzje organu pierwszej instancji i umorzył postępowanie w sprawie. W

uzasadnieniu decyzji podano, że w świetle art. 116 § 1 pkt 1 lit. b Ordynacji

podatkowej niezgłoszenie przez wnioskodawcę wniosku o ogłoszenie upadłości lub

niewszczęcie postępowania układowego nastąpiło bez jego winy.

Wnioskodawczyni pełniła funkcję prezesa jednoosobowego zarządu

zainteresowanej od 20 grudnia 2004 r. do 31 sierpnia 2005 r. Posiadała informację,

że postępowanie upadłościowe z wniosku PKO S.A. zakończyło się jego

oddaleniem ze względu na brak legitymacji czynnej wierzyciela. W dniu 29 grudnia

2004 r. Skarb Państwa reprezentowany przez Naczelnika Trzeciego Urzędu

Skarbowego złożył wniosek o ogłoszenie upadłości zainteresowanej. Sąd

gospodarczy zabezpieczył majątek dłużnika poprzez ustanowienie tymczasowego

nadzorcy sądowego. Wnioskodawczyni złożyła zażalenie na powyższe

postanowienie, wnosząc o jego uchylenie. W toku postępowania o ogłoszenie

upadłości wnosiła o oddalenie wniosku. Z raportu tymczasowego nadzorcy wynika,

że majątek spółki na dzień 11 stycznia 2005 r. wynosił 53.200 zł, a przewidywane

koszty postępowania upadłościowego wyliczone zostały na 677.000 zł.

4

Postanowieniem sądu gospodarczego z dnia 13 lipca 2005 r. wniosek o ogłoszenie

upadłości zainteresowanej został oddalony. Postanowienie to nie zostało

zaskarżone.

W tak ustalonym stanie faktycznym Sąd Okręgowy, odwołując się do treści

art. 116 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa (jednolity tekst:

Dz.U. z 2005 r. Nr 8, poz. 60 ze zm.) w związku z art. 31 ustawy z dnia 13

października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z

2009 r. Nr 205, poz. 1585 ze zm., powoływanej dalej jako ustawa systemowa),

podniósł, że dla odpowiedzialności członka zarządu za powstałe zaległości z tytułu

nieopłaconych zobowiązań istotne jest wykazanie bezskuteczności egzekucji z

majątku spółki. Ustalenie przesłanki bezskuteczności egzekucji może nastąpić na

podstawie każdego dowodu, z którego wynika, że spółka nie ma majątku

pozwalającego na zaspokojenie wierzyciela. W ocenie tego Sądu, Zakład wykazał,

że - przed wydaniem decyzji przenoszącej odpowiedzialność za niezapłacone

składki - w postępowaniu egzekucyjnym prowadzonym przeciwko zainteresowanej

stwierdzono bezskuteczność egzekucji zarówno z jej rachunków bankowych, jak i w

toku postępowania egzekucyjnego realizowanego przez poborcę skarbowego.

Dalej Sąd pierwszej instancji wywiódł, że członek zarządu spółki z należytą

starannością powinien zadbać o ochronę interesów wszystkich wierzycieli

zagrożonych stanem niewypłacalności spółki i nie dopuścić do sytuacji, w której

żaden z wierzycieli nie zostanie zaspokojony lub niektórzy z nich zostaną

zaspokojeni ze szkodą dla innych (art. 293 § 2 k.s.h.). W tej sytuacji złożenie

wniosku o ogłoszenie upadłości spółki powoduje brak odpowiedzialności członków

jej zarządu wówczas, gdy nastąpi to „we właściwym czasie". Dla wyłączenia

odpowiedzialności członka zarządu nie ma znaczenia kto zgłosił wniosek o

ogłoszenie upadłości (dłużnik czy wierzyciel), byleby tylko uczynił to właściwym

terminie. „Właściwy czas" do wszczęcia postępowania upadłościowego to czas

właściwy ze względu na ochronę wierzyciela. Za taki czas nie może być uznana

chwila, w której pasywa przewyższają aktywa i z tej przyczyny dłużnik nie posiada

już dostatecznych środków na zaspokojenie wierzycieli. Wniosek o ogłoszenie

upadłości powinien być zgłoszony w takim czasie, żeby wszyscy wierzyciele mieli

możliwość uzyskania równomiernego, chociażby tylko częściowego, zaspokojenia z

5

majątku spółki. Nie można więc uznać, że wniosek o ogłoszenie upadłości

zainteresowanej został złożony we właściwym czasie, skoro jej majątek nie

wystarczał już nawet na zaspokojenie kosztów postępowania upadłościowego. W

ocenie Sądu Okręgowego, gdy wniosek o ogłoszenie upadłości został złożony

przez inny podmiot, dla skutecznego uwolnienia się prezesa zarządu (znającego

sytuację finansową spółki, jej faktyczną kondycję, długi, brak majątku, nikłe

perspektywy na poprawę sytuacji finansowej) od odpowiedzialności za

zobowiązania składkowe wymagane jest przyłączenie się do tego wniosku i jego

poparcie, czego wnioskodawcy nie uczynili, zmierzając świadomie do

niezaspokojenia wierzycieli. W konsekwencji wnioskodawcy nie wykazali braku

swojej winy w niezłożeniu wniosku o ogłoszenie upadłości, a brak pełnego

rozeznania w finansach spółki można uznać za rażące niedbalstwo. Sprzedaż

przez wnioskodawcę nieruchomości w okresie sprawowania funkcji prezesa

zarządu i w trakcie toczącego się postępowania o ogłoszenie upadłości Sąd

Okręgowy uznał za działanie zmierzające do pozbawienia zainteresowanej majątku

niezbędnego na zabezpieczenie kosztów postępowania upadłościowego,

wskazując, że nie jest dla niego wiążąca decyzja Dyrektora Izby Skarbowej

uchylająca przeniesienie na wnioskodawcę odpowiedzialności za zobowiązania

podatkowe za okres od października do grudnia 2003 r. z tego powodu, że

zgłoszony został wniosek o upadłość przez inny podmiot. Sąd ten ocenił, że

decyzja administracyjna jest błędna i nie podzielił zawartych w jej uzasadnieniu

argumentów prawnych.

Wyrokiem z dnia 13 stycznia 2010 r. Sąd Apelacyjny oddalił apelacje

wnioskodawców od powyższego wyroku, przyjmując za własne ustalenia i ocenę

prawną dokonane przez Sąd pierwszej instancji.

Podzielając pogląd Sądu Okręgowego, że dla wyłączenia odpowiedzialności

członka zarządu spółki bez znaczenia pozostaje to, jaki podmiot zgłosił żądanie

ogłoszenia upadłości, byleby żądanie zostało zgłoszone w terminie, Sąd Apelacyjny

wskazał, iż za właściwy czas do zgłoszenia wniosku o ogłoszenie upadłości nie

może być uznany moment, w którym pasywa przewyższają aktywa, a taka sytuacja

istniała w chwili składania obu wniosków przez wierzycieli. Wnioskodawca w

postępowaniu upadłościowym podjął kroki niweczące jego cel, gdyż po pierwsze -

6

podniósł zarzut braku legitymacji czynnej wierzyciela z uwagi na przedawnienie, co

stanowiło podstawę oddalenia wniosku, a po drugie - sprzedając za 50.000 zł

grunty z zabudowaniami o wartości ponad 13 milionów złotych, stanowiące

własność zainteresowanej, pozbawił wierzycieli możliwości zaspokojenia. W

rezultacie w dacie zapadnięcia postanowienia o oddaleniu wniosku (15 grudnia

2004 r.) zainteresowana nie posiadała żadnego majątku, w tym środków

finansowych na pokrycie kosztów postępowania upadłościowego. Mimo braku

majątku i produkcji zainteresowana przez okres sprawowania zarządu przez

wnioskodawców zatrudniała 90 pracowników oddelegowanych do innej firmy, co

prowadziło do zwiększenia zadłużenia. Reasumując – wnioski o ogłoszenie

upadłości zostały zgłoszone przez wierzycieli w takim czasie, że żaden z nich nie

mógł uzyskać jakiegokolwiek zaspokojenia, gdyż już w dacie zgłoszenia

pierwszego z nich pasywa znaczenie przewyższały aktywa, działania

wnioskodawcy doprowadziły do wyzbycia się przez zainteresowaną majątku, zaś

działalność wnioskodawczyni - do zwiększenia jej zadłużenia.

Sąd Apelacyjny podzielił również stanowisko Sądu pierwszej instancji, że do

stwierdzenia bezskuteczności egzekucji warunkującej odpowiedzialność członka

zarządu nie zawsze konieczne jest prowadzenie egzekucji i zakończenie jej

umorzeniem postępowania. W tym zakresie Sąd ten powołał się na pogląd

wyrażony w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 21 maja 2008 r., III UK 106/07,

wskazując, że Zakład wykazał, iż wyczerpał sposoby dotarcia do majątku

zainteresowanej i nie posiada żadnych informacji o jej wierzytelnościach, czego

wnioskodawcy nie kwestionowali.

Skargi kasacyjne od powyższego wyroku wnieśli obydwoje wnioskodawcy.

Wnioskodawczyni zarzuciła: I. naruszenie prawa materialnego tj.: 1) art. 116

§ 1 pkt 1 ppkt a) i b) w związku z art. 108 § 1 Ordynacji podatkowej w związku z art.

31 i 32 ustawy systemowej, przez ich błędną wykładnię i uznanie, że na podstawie

wskazanych przepisów odpowiada członek zarządu spółki z ograniczoną

odpowiedzialnością (nie dochodzi do uwolnienia się takiego członka zarządu od

odpowiedzialności), niezależnie od stanowiska takiego członka co do wniosku o

ogłoszenie upadłości złożonego przez wierzyciela spółki oraz sposobu zarządzania

spółką przez tego członka zarządu, w sytuacji, gdy wykaże on, że w czasie

7

sprawowania przez niego funkcji członka zarządu toczyło się postępowanie w

przedmiocie ogłoszenia upadłości zarządzanej przez niego spółki i nie zostało ono

zakończone przez cały okres pełnienia funkcji przez tego członka zarządu; 2) art.

116 § 1 Ordynacji podatkowej w związku z art. 31 i 32 ustawy systemowej, przez

ich błędne zastosowanie w sytuacji, gdy wierzyciel nie wykazał bezskuteczności

egzekucji w rozumieniu tego przepisu, tj. bezskuteczności egzekucji stwierdzonej w

postępowaniu w sprawie egzekucji należności z tytułu składek na ubezpieczenia

społeczne objętych zaskarżoną decyzją, które bezpośrednio poprzedzało wydanie

tej decyzji o odpowiedzialności członka zarządu spółki za te należności, w postaci

postanowienia o umorzeniu takiej egzekucji; II. mające wpływ na treść

zaskarżonego wyroku rażące naruszenie przepisów postępowania, a mianowicie

art. 98 k.p.c. w związku z § 6 pkt 7 w związku z § 12 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia

Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie ponoszenia przez

Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego

ustanowionego z urzędu (Dz.U. Nr 163, poz. 1349, zwanego dalej

rozporządzeniem) polegające na zasądzeniu na podstawie tych przepisów od

skarżącej kwoty 5.400 zł, w sytuacji gdy w sprawie miał zastosowanie art. 98 k.p.c.

w związku z § 11 ust. 2 rozporządzenia.

Wskazując na powyższe zarzuty skarżąca wniosła uchylenie zaskarżonego

wyroku w całości i przekazanie sprawy Sądowi drugiej instancji do ponownego

rozpoznania.

Wnioskodawca zarzucił: I. naruszenie prawa materialnego przez jego błędną

wykładnię polegającą na obrazie: 1) art. 116 § 1 pkt 1 ppkt a) i b) w związku z art.

108 § 1 Ordynacji podatkowej i w związku z art. 31 i 32 ustawy systemowej, przez

błędne uznanie, że na podstawie powyższych przepisów odpowiada skarżący, były

członek zarządu zainteresowanej i w niniejszej sprawie nie dochodzi do uwolnienia

się takiego członka zarządu od odpowiedzialności i to także w sytuacji, gdy wykazał

on, że w czasie sprawowania przez niego funkcji członka zarządu toczyło się już

postępowanie w przedmiocie ogłoszenia upadłości zarządzanej przez niego spółki,

2) art. 116 § 1 Ordynacji podatkowej, przez jego błędne zastosowanie w sytuacji,

gdy wierzyciel - Zakład nie wykazał bezskuteczności egzekucji stwierdzonej w

sprawie egzekucji należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne objętych

8

zaskarżoną decyzją, które bezpośrednio poprzedzało wydanie tej decyzji o

odpowiedzialności członka zarządu spółki za te należności, w postaci

postanowienia o umorzeniu takiej egzekucji; II. obrazę przepisów postępowania, a

mianowicie art. 233 k.p.c., przez dokonanie ustaleń na podstawie dowodów

zebranych w sposób fragmentaryczny, co doprowadziło do wysnucia dowolnych

wniosków, niezgodnych z dającym się bez trudu ustalić rzeczywistym stanem

rzeczy, zgodnie z którym wnioskodawca nie posiadał żadnego realnego wpływu na

istotne czynności przynależne członkowi zarządu, w tym w postępowaniu

upadłościowym.

Wskazując na powyższe zarzuty skarżący wniósł o uchylenie w całości

zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi drugiej instancji do ponownego

rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Skargi kasacyjne okazały się usprawiedliwione, aczkolwiek nie wszystkie

podniesione w nich zarzuty mogą być uznane za zasadne.

W pierwszym rzędzie bezzasadne są zawarte w obu skargach zarzuty

naruszenia przepisów postępowania: w odniesieniu do zarzucanej przez

wnioskodawcę obrazy art. 233 k.p.c. - z tej przyczyny, że w myśl art. 3983

§ 3 k.p.c.

podstawą skargi kasacyjnej nie mogą być zarzuty dotyczące ustalenia faktów i

oceny dowodów, do której to sfery wprost odnosi się wymieniony przepis, natomiast

w zakresie zarzucanej przez wnioskodawczynię obrazy art. 98 k.p.c. w związku z §

6 pkt 7 w związku z § 12 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia z tego względu, że Sąd

Najwyższy przyjmuje jednolicie, iż w sprawie z zakresu ubezpieczeń społecznych

dotyczącej przeniesienia na członków zarządu spółki jej zobowiązań za zaległości z

tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, ubezpieczenie zdrowotne, Fundusz

Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych wynagrodzenie

pełnomocnika będącego radcą prawnym powinno być ustalone na podstawie § 6, a

nie w oparciu o § 11 tego rozporządzenia (por. uchwałę z dnia 9 marca 1993 r., II

UZP 5/93, OSNCP 1993 nr 11, poz. 194 oraz postanowienie z dnia 5 czerwca 2009

r., I UZP 1/09, LEX nr 518062). Jest to stanowisko słuszne, gdyż niewątpliwie

9

składki na ubezpieczenia społeczne nie są świadczeniami przysługującymi i

pobieranymi przez świadczeniobiorców z ubezpieczeń emerytalnego, rentowych,

wypadkowego i chorobowego, ale świadczeniami na te ubezpieczenia.

Nieusprawiedliwiony jest zawarty w obu skargach kasacyjnych zarzut

naruszenia art. 116 § 1 Ordynacji podatkowej, uzasadniany niewykazaniem przez

Zakład bezskuteczności egzekucji w postaci postanowienia o jej umorzeniu. Rację

ma skarżący, że nie jest trafne stanowisko Sądu drugiej instancji co do możliwości

wykazywania przez Zakład bezskuteczność egzekucji wszelkimi dowodami, które

okoliczność tę mogą potwierdzić. W uchwale składu siedmiu sędziów z dnia 13

maja 2009 r., I UZP 4/09 (OSNP 2009 nr 23-24, poz. 319) Sąd Najwyższy

stwierdził, że bezskuteczność egzekucji z majątku spółki z ograniczoną

odpowiedzialnością, o której mowa w art. 116 § 1 Ordynacji podatkowej, może być

stwierdzona wyłącznie w postępowaniu w sprawie egzekucji należności z tytułu

składek na ubezpieczenia społeczne, poprzedzającym wydanie decyzji o

odpowiedzialności członka zarządu za te należności. Jednakże w uzasadnieniu

powołanej uchwały Sąd Najwyższy wyraził pogląd, iż warunek ten należy uznać za

spełniony, jeżeli przed wydaniem decyzji obciążającej członka zarządu dojdzie do

umorzenia postępowania upadłościowego na podstawie art. 361 pkt 1 ustawy z

dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe i naprawcze (Dz. U. Nr 60, poz. 535 z

późn. zm.), względnie do oddalenia wniosku o ogłoszenie upadłości na podstawie

art. 13 ust. 1 albo ust. 2 tej ustawy, a więc także wtedy, gdy majątek spółki nie

wystarcza nawet na zaspokojenie kosztów postępowania. Pogląd taki wyrażony

został również w wyrokach Sądu Najwyższego z dnia 22 lipca 2009 r., I UK 46/09

(LEX nr 529770) oraz z dnia 2 września 2009 r., II UK 336/08 (LEX nr 533102).

Stanowisko to należy w pełni zaakceptować, gdyż upadłość – posiadająca

charakter egzekucji uniwersalnej - ma na celu równomierne, choćby częściowe

zaspokojenie wszystkich wierzycieli poprzez zrealizowanie całego majątku

niewypłacalnego dłużnika. Niemożliwość realizacji tego celu z uwagi na to, że

majątek dłużnika nie wystarczy nawet na zaspokojenie kosztów postępowania, jest

równoznaczna z bezskutecznością egzekucji uniwersalnej, co odnosi się do

wszystkich zobowiązań niewypłacalnego dłużnika i wszystkich jego wierzycieli.

Skoro więc ze stanu faktycznego sprawy, w której wniesiona została rozpoznawana

10

skarga kasacyjna, wynika, że sąd gospodarczy prawomocnym postanowieniem z

dnia 13 lipca 2005 r. oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości zainteresowanej Spółki

z uwagi na brak środków na zaspokojenie kosztów postępowania upadłościowego,

a decyzje przenoszące odpowiedzialność na wnioskodawców zostały przez Zakład

wydane w dniu 7 listopada 2005 r., to zaskarżony wyrok w zakresie odnoszącym

się do spełnienia pozytywnej przesłanki odpowiedzialności skarżących w postaci

bezskuteczności egzekucji w stosunku do zainteresowanej Spółki w ostateczności

odpowiada prawu.

Zasadne okazały się natomiast zarzuty skarżących odnośnie do naruszenia

art. 116 § 1 pkt 1 lit. a i b Ordynacji podatkowej w związku z art. 31 i 32 ustawy

systemowej. Zawarte w tych przepisach regulacje przewidują dwie sytuacje, których

wykazanie przez członka zarządu spółki może uwolnić go od odpowiedzialności

względem niezaspokojonego wierzyciela spółki. Dla uzyskania tego rezultatu

wystarczy wykazanie jednej z nich. Może to nastąpić, jeśli członek zarządu wykaże,

że we właściwym czasie doszło do złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości spółki

albo wszczęto postępowanie układowe albo wykaże, że nawet jeśli nie doszło do

złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości spółki lub wszczęcia postępowania

układowego, to nie ponosi on winy w niezgłoszeniu takich żądań. Rację ma Sąd

drugiej instancji stwierdzając, że członek zarządu spółki z ograniczoną

odpowiedzialnością nie musi wykazać, że to on wystąpił z wnioskiem o ogłoszenie

upadłości. Może powoływać się na zgłoszony we właściwym czasie wniosek innego

członka lub wierzyciela spółki i nie musi tego wniosku dublować, aby uchronić się

przed ewentualną odpowiedzialnością (por. wyrok Naczelnego Sądu

Administracyjnego z dnia 7 lipca 2009 r., II FSK 372/08, LEX nr 529353 i

orzeczenia w nim powołane). Wskazuje na to zawarty w art. 116 § 1 pkt 1 lit. a

Ordynacji podatkowej zwrot „doszło do złożenia wniosku", co oznacza, że czynność

ta może być dokonana niekoniecznie przez członka zarządu. W każdym jednak

razie niezgłoszenie wniosku „we właściwym czasie” uzasadnia odpowiedzialność

członka zarządu, chyba że wykaże on, iż niezgłoszenie wniosku nastąpiło bez jego

winy. Odwołanie się w art. 116 § 1 pkt 1 lit. b Ordynacji podatkowej do wykazania

braku winy w niezgłoszeniu wniosku o ogłoszenie upadłości lub niewszczęciu

postępowania zapobiegającego ogłoszeniu upadłości (postępowania układowego),

11

wskazuje, że członek zarządu nie ponosi odpowiedzialności za okoliczności, na

które nie miał wpływu, gdyż - nie będąc członkiem zarządu w czasie właściwym do

podjęcia określonych w tym przepisie czynności - w ogóle nie miał możliwości

działania (por. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 15 lutego 2006 r.,

II FSK 114/05, LEX nr 250317; z dnia 20 października 2006 r., II FSK 1271/05, LEX

nr 264209; z dnia 28 października 2009 r., II FSK 1813/07, LEX nr 573465).

Sąd drugiej instancji uznał po pierwsze, że już pierwszy ze zgłoszonych

przez wierzycieli wniosków o ogłoszenie upadłości zainteresowanej Spółki,

poprzedzający objęcie przez wnioskodawców funkcji członków zarządu, nie został

złożony w czasie właściwym w rozumieniu art. 116 § 1 pkt 1 lit. a Ordynacji

podatkowej oraz po drugie, że nie wystarczy to do zwolnienia wnioskodawców od

odpowiedzialności uregulowanej w art. 116 Ordynacji podatkowej, ponieważ

zamiast przyłączyć się do zgłoszonych przez wierzycieli żądań, obydwoje wnosili o

oddalenie wniosków, a nadto wnioskodawca - zbywając majątek zainteresowanej -

pozbawił wierzycieli zaspokojenia, a wnioskodawczyni przyczyniła się do dalszego

zadłużenia Spółki. W ten sposób Sąd Apelacyjny nałożył na członków zarządu

dodatkowe obowiązki, których powołany przepis nie przewiduje. Wymaganie

zgłoszenia wniosku o ogłoszenie upadłości we właściwym czasie związane jest z

ochroną wierzycieli przed unikaniem przez dłużnika wykonania zobowiązania albo

preferencyjnego traktowania niektórych tylko wierzycieli. W postępowaniu sądowym

mogą być podjęte czynności mające na celu zabezpieczenie majątku dłużnika,

nawet wbrew jego woli. Wobec tego nie ma co do zasady znaczenia, jakie było

stanowisko dłużnika w odniesieniu do zgłoszonego przez wierzyciela żądania. Z

kolei podejmowanie przez członka zarządu, reprezentującego dłużnika, czynności

mających na celu uniemożliwienie zaspokojenia wierzycieli nie jest objęte

przesłankami z art. 116 Ordynacji podatkowej. Nie oznacza to braku jego

odpowiedzialności, również karnej, jeśli wykazane zostaną ustawowo określone

przesłanki, wykracza to jednak poza ramy odpowiedzialności opartej na

rozpatrywanym przepisie.

Należy natomiast zauważyć, że Sąd Apelacyjny nie przypisał odpowiedniego

znaczenia użytemu w art. 116 § 1 pkt 1 lit. a Ordynacji podatkowej pojęciu

zgłoszenia wniosku o ogłoszenie upadłości „we właściwym czasie”, zdając się je

12

odnosić - za Sądem pierwszej instancji - do pojęcia niewypłacalności w rozumieniu

przepisów Prawa upadłościowego. Tymczasem art. 116 § 1 Ordynacji podatkowej

nie odwołuje się wprost do Prawa upadłościowego, ale posługuje się elastycznym i

niedookreślonym zwrotem „właściwy czas”. W judykaturze Sądu Najwyższego

przyjmuje się, że użycie przez ustawodawcę takiego określenia i brak odesłania do

przepisów Prawa upadłościowego nie jest przypadkowe i z tego względu oceny czy

złożenie wniosku o upadłość nastąpiło we właściwym czasie należy dokonywać w

okolicznościach indywidualnego przypadku, biorąc pod uwagę, iż powinno to

nastąpić w takim momencie, aby chronić zagrożone interesy wierzycieli, tak żeby

po ogłoszeniu upadłości mieli oni możliwość uzyskania równomiernego, choćby

tylko częściowego, zaspokojenia z majątku spółki, a nadto z uwzględnieniem celu,

jakiemu uregulowanie zawarte w powołanym przepisie ma służyć, a którym jest

ochrona należności publicznoprawnych oraz - co do należności składkowych -

ochrona Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Przesłanka ta jest spełniona w

szczególności wtedy, gdy członek zarządu po objęciu swej funkcji i ustaleniu, że

stan finansowy spółki uzasadnia złożenie wniosku o upadłość, niezwłocznie złoży

taki wniosek (por. wyrok z dnia 9 lipca 2009 r., II UK 374/08, LEX nr 533104; z dnia

1 września 2009 r., I UK 95/09, LEX nr 551001; z dnia 16 września 2009 r., I UK

277/08, LEX nr 550086 i orzeczenia w nich powołane). Inaczej rzecz ujmując,

zgłoszenie we właściwym czasie wniosku o ogłoszenie upadłości oznacza czas, w

którym jest realne chociażby częściowe zaspokojenie z majątku spółki wierzycieli

objętych ochroną z art. 116 § 1 Ordynacji podatkowej w związku z art. 31 i 32

ustawy systemowej, przy czym ocena w tym zakresie powinna być dokonana z

perspektywy sytuacji istniejącej w dacie zgłoszenia wniosku o upadłość, a nie z

uwzględnieniem późniejszych zdarzeń, prowadzących do bankructwa spółki. W

myśl art. 20 ust. 1 Prawa upadłościowego (wcześniej: art. 4 § 1 rozporządzenia

Prezydenta Rzeczpospolitej z dnia 24 października 1934 r. - Prawo upadłościowe,

jednolity tekst: Dz.U. z 1991 r. Nr 118, poz. 512 ze zm., powoływanego dalej jako

Prawo upadłościowe z 1934 r.) wniosek o ogłoszenie upadłości może zgłosić

dłużnik lub każdy z jego wierzycieli. Ponieważ w świetle art. 24 Prawa

upadłościowego (art. 9 § 4 Prawa upadłościowego z 1934 r.) wierzyciel zgłaszający

wniosek o ogłoszenie upadłości winien swoją wierzytelność uprawdopodobnić,

13

przeto niewątpliwie legitymacja do zgłoszenia wniosku o ogłoszenie upadłości

przysługuje takiemu wierzycielowi, którego wierzytelność istnieje w chwili

ogłoszenia upadłości. Jeżeli zatem reprezentujący spółkę członek zarządu

skutecznie zwalcza wniosek o ogłoszenie jej upadłości zarzutem braku legitymacji

czynnej wierzyciela, to nie może następnie bronić się twierdzeniem, że z obowiązku

zgłoszenia takiego wniosku został zwolniony wskutek jego wcześniejszego

zgłoszenia przez wierzyciela nieposiadającego istniejącej wierzytelności, a w

konsekwencji - legitymacji do dokonania takiej czynności. Inaczej mówiąc, jeżeli

członek zarządu z racji pełnionej funkcji posiada wiedzę o stanie finansowym spółki

uzasadniającym ogłoszenie jej upadłości, to wcześniejsze zgłoszenie wniosku w

tym przedmiocie przez podmiot nieposiadający legitymacji nie zwalnia go z

obowiązku dokonania tej czynności i nie oznacza, że niezgłoszenie takiego wniosku

nastąpiło bez jego winy w rozumieniu art. 116 § 1 pkt 1 lit. b Ordynacji podatkowej.

Sąd Apelacyjny nie rozważał rozpoznawanej sprawy w powyższym aspekcie,

przyjmując niekonsekwentnie za Sądem pierwszej instancji z jednej strony, że

niewypłacalność zainteresowanej Spółki w rozumieniu przepisów Prawa

upadłościowego nastąpiła „co najmniej na 31 grudnia 2003 r.”, a z drugiej strony, iż

już pierwszy wniosek o ogłoszenie upadłości (17 marca 2003 r.) nie został złożony

we właściwym czasie, chociaż to dopiero działania wnioskodawcy w grudniu 2003 r.

pozbawiły wierzycieli możliwości „jakiegokolwiek zaspokojenia”. Tymczasem

okoliczność, że - na skutek tych działań - w dacie wydania postanowienia przez sąd

gospodarczy (15 grudnia 2004 r.) zainteresowana Spółka była bankrutem (jej

majątek nie wystarczyłby nawet na zaspokojenie kosztów postępowania

upadłościowego), nie ma znaczenia dla oceny czy zgłoszenie przez wnioskodawcę

wniosku o ogłoszenie jej upadłości przed zbyciem majątku Spółki byłoby dokonane

we właściwym czasie w rozumieniu art. 116 § 1 pkt 1 lit. a Ordynacji podatkowej.

Wbrew twierdzeniom wnioskodawcy, brak po stronie członka zarządu spółki z o.o.

wiedzy o jej kondycji finansowej nie jest - co do zasady - okolicznością świadczącą

o tym, że niezgłoszenie wniosku o ogłoszenie upadłości nastąpiło bez jego winy

(por. wyroki Sądu najwyższego z dnia 19 lutego 2008 r., II UK 100/07, OSNP 2009

nr 9-10, poz. 127; z dnia 27 maja 2009 r., II UK 373/08, LEX nr 509019 i z dnia 15

września 2009 r., II UK 406/08, LEX nr 553693). Przesłanki uwolnienia się przez

14

członka zarządu od odpowiedzialności za zobowiązania spółki sprowadzają się

bowiem do wykazania, iż - pomimo zachowania należytej staranności w działaniach

zmierzających do wszczęcia postępowania upadłościowego lub układowego (co

oznacza wykazanie, że uczynił on ze swej strony wszystko, aby nie dopuścić do

zniweczenia celu tych postępowań) - obiektywnie zaistniały przyczyny, które

uniemożliwiły mu dokonanie takich czynności.

Z powyższych względów Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji na podstawie

art. 39815

§ 1 zdanie pierwsze i odpowiednio stosowanego art. 108 § 2 k.p.c.