V CSK 283/10

Sygn. akt V CSK 283/10

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 10 marca 2011 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Zbigniew Kwaśniewski (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Krzysztof Strzelczyk

SSN Katarzyna Tyczka-Rote

w sprawie z powództwa Włodzimierza W.

przeciwko Hannie B.-J. i Rafałowi J.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 10 marca 2011 r.,

skargi kasacyjnej powoda od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 13 listopada 2009 r.,

1) uchyla zaskarżony wyrok w części oddalającej apelację

i zasądzającej koszty postępowania apelacyjnego

i w tym zakresie przekazuje sprawę Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i orzeczenia

o kosztach postępowania kasacyjnego;

2) odrzuca skargę kasacyjną w pozostałym zakresie.

Uzasadnienie

2

Sąd pierwszej instancji w sprawie o zapłatę z tytułu zachowku uchylił wyrok

zaoczny i oddalił w całości powództwo. Ustalił, że matka powoda Janina W.

dokonała na rzecz pozwanych w dniu 4 maja 2000 r. darowizny mieszkania. Zmarła

dnia 14 czerwca 2002 r. nie pozostawiwszy testamentu, a w chwili śmierci była

wdową. W dniu 25 lutego 2008 r. powód wytoczył przeciwko obdarowanym

powództwo o zachowek. Nie toczyło się postępowanie o stwierdzenie nabycia

spadku ani postępowanie działowe, a w chwili śmierci matki powoda

spadkobiercami ustawowymi byli powód, Antonina Z. i Alicja T. W ocenie Sądu I

instancji pozwani trafnie podnieśli zarzut przedawnienia roszczenia, ponieważ z

mocy art. 1007 § 2 k.c. roszczenie przewidziane tym przepisem przedawnia się z

upływem trzech lat od otwarcia spadku. Skoro spadek otworzył się 14 czerwca

2002 r. (w dacie śmierci spadkodawczyni), a brak podstaw do przyjęcia, że

nastąpiło zawieszenie, czy przerwanie biegu przedawnienia, przeto roszczenie

zgłoszone 25 lutego 2008 r. było już przedawnione. Na marginesie Sąd I instancji

stwierdził, że gdyby nie upływ przedawnienia, to powództwo co do zasady byłoby

uzasadnione.

Powód zaskarżył apelacją orzeczenie oddalające jego powództwo, natomiast

pozwani zaskarżyli zażaleniem postanowienie rozstrzygające o kosztach procesu

zawarte w pkt II sentencji tego wyroku Sądu I instancji.

Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 13 listopada 2009 r. oddalił apelację

powoda i zażalenie pozwanych oraz orzekł o kosztach postępowania apelacyjnego.

Aprobując ustalony stan faktyczny i przyjmując za własne dokonane

ustalenia, Sąd odwoławczy zaaprobował stanowisko Sądu I instancji, że roszczenie

powoda uległo przedawnieniu, zgodnie z art. 1007 § 2 k.c.

Nadto Sąd odwoławczy przyjął, że nie doszło do przerwania biegu przedawnienia

z mocy art. 123 k.c., ponieważ z zebranego materiału nie wynika wystąpienie

przesłanki skutkującej przerwą biegu przedawnienia, bo w szczególności nie

toczyło się ani postępowanie o stwierdzenie nabycia spadku, ani postępowanie

działowe.

3

Powód zaskarżył w całości wyrok Sądu Apelacyjnego, opierając skargę

kasacyjną na obu podstawach.

Zarzuty mieszczące się w ramach drugiej podstawy kasacyjnej obejmują

naruszenie:

- art. 382 w zw. z art. 233 k.p.c., a w konsekwencji naruszenie art. 5 k.c. przez

przyjęcie za podstawę orzeczenia tylko części materiału dowodowego,

a pominięcie tej części materiału, z której wynika, że zarzut przedawnienia

był wynikiem nadużycia prawa podmiotowego w rozumieniu art. 5 k.c., który

to zarzut Sąd powinien uwzględnić z urzędu bez względu na okoliczność czy

strona go podniosła;

- art. 117 k.p.c. przez niezasadną odmowę ustanowienia pełnomocnika

procesowego, skutkującą ograniczeniem powoda w możliwości obrony

swych praw;

W ramach pierwszej podstawy kasacyjnej zarzucono naruszenie art. 1007 §

2 k.c. polegające na przyjęciu, że termin przedawnienia przewidziany tym

przepisem ma w tej sprawie zastosowanie, podczas gdy w kwestiach

nieuregulowanych przepisami księgi IV należało sięgnąć do ogólnych zasad

przedawnienia roszczeń z art. 118 k.c.

W uzasadnieniu skargi strona powodowa wywodzi, że skarżący jest osobą

nieporadną życiowo, długotrwale leczącą się psychiatrycznie, wobec której

orzeczono całkowitą i trwałą niezdolność do pracy, a nadto, uwzględniając

okoliczności związane z darowizną na rzecz pozwanych i wolą darczyńcy, należało

przyjąć, że podniesienie przez pozwanych zarzutu przedawnienia pozostaje

w wyraźnej sprzeczności z art. 5 k.c.

Zdaniem skarżącego, brak regulacji początku biegu terminu przedawnienia

roszczenia o zachowek w przypadku dziedziczenia „beztestamentowego” skłania

do stosowania przepisów ogólnych k.c., a wówczas bezprzedmiotowe byłoby

stosowanie na zasadzie analogii art. 1007 § 2 k.c.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna zasługiwała w części na uwzględnienie.

4

Objęcie zakresem zaskarżenia całego wyroku Sądu Apelacyjnego wymaga

na wstępie stwierdzenia, że skarga kasacyjna okazała się niedopuszczalna

w części zaskarżającej oddalenie w pkt 1) sentencji wyroku zażalenia pozwanych

na orzeczenie o kosztach procesu przed Sądem I instancji. Orzeczenie oddalające

zażalenie pozwanych na postanowienie o kosztach procesu ma charakter

postanowienia, którego przedmiot wyklucza dopuszczalność zaskarżenia go skargą

kasacyjną z mocy 3981

§ 1 k.p.c. Ponadto rozstrzygnięcie to jest postanowieniem

co do kosztów procesu, które były przedmiotem rozstrzygnięcia sądu pierwszej

instancji co z mocy art. 3941

§ 1 pkt 2 k.p.c. przesądza o niedopuszczalności

zaskarżenia go także zażaleniem do Sądu Najwyższego. Wreszcie, oddalenie

zażalenia pozwanych jest orzeczeniem korzystnym dla powoda, zatem ten ostatni

nie posiada gravamen w jego zaskarżeniu.

Z tych przyczyn Sąd Najwyższy w pkt 2) sentencji odrzucił we wskazanej

części skargę kasacyjną na mocy art. 3986

§ 3 k.p.c.

Natomiast skarga kasacyjna wymagała uwzględnienia w odniesieniu do tej

części zaskarżonego wyroku, w której oddalono apelację powoda i zasądzono od

niego zwrot kosztów postępowania apelacyjnego.

Nie przesądzając o zasadności powództwa, Sąd Najwyższy ograniczył się do

rozpoznania skargi kasacyjnej w granicach określonych w art. 39813

§ 1 k.p.c.

Zasadnym okazał się zarzut naruszenia art. 382 k.p.c. w stopniu mogącym

mieć istotny wpływ na wynik sprawy poprzez pominięcie przy orzekaniu

o przedawnieniu roszczenia powoda części materiału zebranego w postępowaniu

przed sądami obu instancji. Tym samym nastąpiło ograniczenie podstawy,

pozwalającej na dokonania pełnej oceny, czy zgłoszenie przez pozwanych zarzutu

przedawnienia nie było nadużyciem prawa podmiotowego w rozumieniu art. 5 k.c.

Sąd Apelacyjny zadeklarował, że przyjął za własne oraz za mające wpływ na

merytoryczny wynik sprawy ustalenia poczynione przez Sąd I instancji w ramach

zaprezentowanego przez ten Sąd stanu faktycznego sprawy. Jednym z tych

ustaleń jest to, że wyrokiem Sądu Okręgowego przyznano powodowi w niniejszej

sprawie prawo do stałej renty z tytułu trwałej całkowitej niezdolności do pracy.

Ponadto elementem zaaprobowanych ustaleń jest to, że powód będąc

5

uprawnionym do dziedziczenia ustawowego nie otrzymał należnego mu udziału

spadkowego w żadnej postaci. Sąd I instancji stwierdził także, że powództwo co do

zasady było zasadne, a jego oddalenie spowodowane zostało wyłącznie

przedawnieniem roszczenia powoda.

Pomimo potwierdzenia przez Sąd Apelacyjny swojej aprobaty dla tych

ustaleń i uznanie ich za mające wpływ na merytoryczny wynik sprawy, Sąd ten nie

odwołał się do nich przy ocenie zarzutu przedawnienia roszczenia powoda.

Przeciwnie, uznał za trafną ocenę Sądu I instancji, iż roszczenie to uległo

przedawnieniu, pomijając dokonanie oceny zgłoszenia przez pozwanych zarzutu

przedawnienia w okolicznościach wynikających z takich ustaleń faktycznych.

Sąd odwoławczy pominął przy tym w swoich rozważaniach istotny element

zebranego w sprawie materiału, a mianowicie prawomocny wyrok uwzględniający

powództwo pozwanych w niniejszej sprawie o eksmisję powoda w niniejszej

sprawie z mieszkania uzyskanego w drodze darowizny poczynionej przez matkę

powoda na rzecz pozwanych, nie będących spadkobiercami ustawowymi.

Tymczasem skorzystanie z zarzutu przedawnienia, choć stanowiło

niewątpliwie realizację przez pozwanych ich prawa podmiotowego, to jednak

otwierało też możliwość oceny przez sąd zgłoszenia tego zarzutu z uwzględnieniem

klauzuli generalnej art. 5 k.c. (wyrok SN z 10 listopada 2010 r., II CSK 201/10,

niepubl.). W judykaturze przyjmuje się nawet, że skorzystanie z zarzutu

przedawnienia może zostać uznane za nadużycie prawa podmiotowego również

w wypadku, gdy do przedawnienia doszło z przyczyny obciążającej wyłącznie

wierzyciela. Dla oceny, czy podniesienie zarzutu przedawnienia stanowi nadużycie

prawa rozstrzygające znaczenie mają okoliczności konkretnego wypadku

zachodzące po stronie dłużnika i wierzyciela, które nie zawsze muszą wiązać się

z negatywną oceną zachowania dłużnika, przejawiającego się w utrudnianiu

wierzycielowi wcześniejszego dochodzenia roszczenia (wyrok z dnia 20 maja

2009 r., I CSK 386/08, niepubl.; wyrok SN z dnia 13 marca 2009 r., II CSK 533/08,

niepubl.). Badanie zgłoszenia zarzutu przedawnienia w płaszczyźnie nadużycia

prawa (art. 5 k.c.) wymaga więc dokonania oceny całokształtu okoliczności

występujących w stanie faktycznym rozpatrywanej sprawy, a taka ocena jest

możliwa przy orzekaniu na podstawie materiału zebranego w postępowaniu przed

6

sądami obu instancji (art. 382 k.p.c). Uznanie zgłoszenia zarzutu przedawnienia za

nadużycie prawa nie jest wyłączone nawet w sytuacji, gdy do przedawnienia

doszło z przyczyn nie obciążających wyłącznie dłużnika, a nawet obciążających

wyłącznie wierzyciela (wyrok SN z dnia 24 września 2009 r., IV CSK 168/09,

niepubl.).

Z powyższych względów zarzut naruszenia art. 382 k.p.c., a w konsekwencji

conajmniej przedwczesnego niezastosowania art. 5 k.c., należało uznać za

uzasadniony, co przesądziło o uwzględnieniu w części skargi kasacyjnej na

podstawie art. 39815

§ 1 zd. 1 k.p.c.

Natomiast niezasadnym okazał się zarzut naruszenia art. 117 k.p.c.,

ponieważ przedmiotem rozstrzygnięcia zaskarżonego skargą kasacyjną wyroku nie

jest odmowa ustanowienia pełnomocnika procesowego. Ewentualna nawet

zasadność tego zarzutu ale w odniesieniu do innego orzeczenia, aniżeli zaskarżone

rozpoznawaną obecnie skargą kasacyjną nie może odnieść zamierzonego skutku

w niniejszym postępowaniu kasacyjnym.

Nie okazał się również trafny zarzut naruszenia art. 1007 § 2 k.c.,

polegającego na uznaniu tego przepisu za znajdujący zastosowanie w niniejszej

sprawie jako podstawa orzeczenia. Określenie początku biegu terminu

przedawnienia w dziedzinie prawa spadkowego wyznaczają zdarzenia właściwe dla

tego działu prawa, jak w szczególności ogłoszenie testamentu, czy otwarcie

spadku, co wynika z przepisów art. 1007 § 1 i § 2 k.c. Przepisy te, regulujące

początek biegu terminu przedawnienia w sferze prawa spadkowego, są przepisami

szczególnymi w stosunku do art. 120 k.c. i wyłączają stosowanie tego ostatniego do

określenia początku biegu terminu przedawnienia roszczenia o zachowek (wyrok

SN z dnia 24 czerwca 2004 r., II CK 127/03, niepubl.). Dlatego stanowisko

skarżącego zmierzające do przyznania pierwszeństwa zastosowania przepisom

części ogólnej k.c. o przedawnieniu przed unormowaniem art. 1007 § 2 k.c.

narusza reguły wykładni systemowej, a ponadto jest sprzeczne z celem ostatnio

wymienionego przepisu, który przewiduje krótki termin przedawnienia.

Skład orzekający w niniejszej sprawie nie podziela zarazem jednostkowego

poglądu wyrażonego z judykaturze, że ustalanie początku biegu przedawnienia

7

roszczenia o zachowek wymaga uwzględnienia słusznego interesu uprawnionego

do zachowku (wyrok SN z dnia 17 września 2010 r., II CSK 178/10, niepubl.).

Podnoszona w skardze kasacyjnej okoliczność, że ustawa nie określa

terminu przedawnienia roszczeń o zachowek w sytuacji dziedziczenia opartego na

przepisach ustawy, nie uzasadnia sięgania do stosowania przepisów ogólnych k.c.

o przedawnieniu roszczeń, ponieważ w piśmiennictwie dominuje zasługujące na

aprobatę stanowisko, by zaistniałą lukę prawną wypełnić stosowaniem w drodze

analogii art. 1007 § 2 k.c. W takim wypadku bieg 3 - letniego terminu przedawnienia

rozpoczyna się z chwilą otwarcia spadku, skoro w tym momencie roszczenia

te stają się w zasadzie wymagalne. Ten sam mechanizm znajduje zastosowanie,

gdy chodzi o roszczenie, skierowane przeciwko obdarowanemu przez

spadkodawcę, o uzupełnienie zachowku z tytułu otrzymanej darowizny, tj. staje się

ono wymagalne już z chwilą otwarcia spadku.

Wobec powyższego, z przyczyn wskazanych w uzasadnieniu co do

zasadności części spośród zarzutów zgłoszonych w skardze kasacyjnej, Sąd

Najwyższy orzekł jak w pkt 1 sentencji na podstawie art. 39815

§ 1 zd. pierwsze

k.p.c.