V CSK 302/10

Sygn. akt V CSK 302/10

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 10 marca 2011 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Zbigniew Kwaśniewski (przewodniczący)

SSN Krzysztof Strzelczyk

SSN Katarzyna Tyczka-Rote (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa Skarbu Państwa – Państwowego Gospodarstwa Leśnego

Lasy Państwowe Nadleśnictwo S.

przeciwko I. G.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 10 marca 2011 r.,

skargi kasacyjnej pozwanego od wyroku Sądu Okręgowego […]

z dnia 21 października 2009 r.,

uchyla zaskarżony wyrok, znosi postępowanie apelacyjne

przeprowadzone na rozprawie z dnia 21 października 2009 r.

i przekazuje sprawę Sądowi Okręgowemu do ponownego

rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania

kasacyjnego.

Uzasadnienie

2

Powodowy Skarb Państwa – Państwowe Gospodarstwo Leśne Lasy

Państwowe Nadleśnictwo S. domagał się od pozwanego I. G. zapłaty kwoty

70 000,50 zł z ustawowymi odsetkami i kosztami procesu wyjaśniając, że

dochodzona kwota odpowiada zadłużeniu oraz kosztom procesu, zasądzonym na

rzecz powoda prawomocnym wyrokiem Sądu Apelacyjnego z dnia 10 maja 2005 r.

w sprawie I ACa …/05 od „A.” Spółki z ograniczoną odpowiedzialnością. Egzekucja

skierowana do majątku spółki została umorzona postanowieniem z 24 lutego

2006 r. z powodu bezskuteczności. Pozwany jest członkiem jednoosobowego

zarządu spółki „A.”, wobec czego powód wystąpił przeciwko niemu z niniejszym

powództwem, wskazując jako podstawę odpowiedzialności pozwanego art. 299 § 1

k.s.h.

Sąd Rejonowy wyrokiem z dnia 22 czerwca 2007 r. uwzględnił powództwo w

całości po ustaleniu faktów wskazanych przez powoda i stwierdzeniu, że pomimo

poważnego zadłużenia spółki (na kwotę ponad 300 000 zł) pozwany nie zgłosił

wniosku o ogłoszenie upadłości. Upadłość spółki została ogłoszona dopiero 28

marca 2007 r., na wniosek wierzyciela PKP SA w Warszawie. W uzasadnieniu

postanowienia o ogłoszeniu upadłości sąd ustalił, że spółka trwale zaprzestała spłaty

zobowiązań, a jej mienie nie wystarcza na zaspokojenie wierzycieli. W konsekwencji

Sąd Rejonowy stwierdził, że zachodzą przewidziane w art. 299 § 1 k.s.h. podstawy

uzasadniające odpowiedzialność odszkodowawczą pozwanego za niespłacony dług

spółki. Nie podzielił natomiast argumentacji pozwanego, który podniósł, że wystąpiła

zwalniająca go przesłanka z art. 299 § 2 k.s.h., ponieważ upadłość spółki „A.” została

jednak ostatecznie ogłoszona i powód powinien się zaspokoić w postępowaniu

upadłościowym. Zdaniem Sądu Rejonowego nie była to przyczyna uwalniająca

pozwanego od odpowiedzialności, gdyż nie należy do katalogu zawartego w art. 299

§ 2 k.s.h. Sąd uznał także za nieuzasadniony wniosek o zawieszenie postępowania

w sprawie do czasu zakończenia postępowania upadłościowego, ponieważ

dochodzone roszczenie nie wchodzi w skład masy upadłości, wobec czego nie było

podstaw do zastosowania art. 174 § 1 pkt 4 k.p.c.

3

Sąd Okręgowy rozpoznał niniejszą sprawę na skutek apelacji wniesionej przez

pozwanego. Nie podzielił zarzutu nieważności postępowania. Zgodził się natomiast ze

skarżącym, że uchybienie stanowiła odmowa zawieszenia postępowania na

podstawie art. 177 § 1 pkt 1 k.p.c. w oczekiwaniu na rezultaty postępowania

upadłościowego, a w konsekwencji doszło do naruszenia art. 299 § 2 k.s.h. w zw. z

art. 361 k.c. poprzez nieprawidłowe określenie szkody poniesionej przez wierzyciela.

Sąd Okręgowy zawiesił postępowanie apelacyjne i podjął je po prawomocnym

zakończeniu postępowania upadłościowego obejmującego likwidację majątku „A.

Spółki z o.o. W wyniku uzupełnienia postępowania dowodowego ustalił, że powód

został zaspokojony w postępowaniu upadłościowym kwotą 17 484,35 zł. O kwotę tę

powód ograniczył powództwo.

Sąd Okręgowy wskazał, że zgodnie z art. 299 § 2 k.s.h. członek zarządu może

uwolnić się od odpowiedzialności przewidzianej w art. 299 § 1 k.s.h., m. in. jeżeli

wykaże, że pomimo niezgłoszenia wniosku o ogłoszenie upadłości oraz niewszczęcia

postępowania układowego we właściwym czasie wierzyciel nie poniósł szkody.

Członek zarządu może więc kwestionować istnienie lub wysokość długu spółki,

którego spłaty domagają się od niego wierzyciele m.in. wykazując, że w określonym

zakresie wierzytelność została zaspokojona. Szkoda w rozumieniu art. 299 § 2 k.s.h.

występuje wówczas, gdy zgłoszenie upadłości lub wszczęcie postępowania

układowego spowodowałoby zaspokojenie wierzyciela w części większej, niż to

nastąpiło wskutek zaniechania członka (członków) zarządu. Wielkość szkody

wyznacza różnica między tym, co wierzyciel mógł uzyskać w wyniku wszczęcia tych

postępowań we właściwym czasie a rzeczywistym stanem zaspokojenia jego

roszczeń. W konsekwencji Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 21 października 2009 r.

zmienił zaskarżony wyrok obniżając zasądzoną od pozwanego kwotę do 52 516,15 zł

z ustawowymi odsetkami oraz obniżając zasądzoną od niego opłatę sądową.

W pozostałym zakresie postępowanie umorzył i oddalił dalej idącą apelację

pozwanego.

Jednocześnie Sąd wyjaśnił przyczyny, dla których oddalił wniosek pozwanego

o odroczenie rozprawy apelacyjnej wyznaczonej na dzień 21 października 2009 r.

(po zamknięciu tej rozprawy wydany został wyrok). Zwrócił uwagę, że wniosek został

dostarczony w dniu rozprawy i jako przyczynę odroczenia wskazywał chorobę

4

pozwanego. Została jednak do niego dołączona tylko kserokopia zwolnienia

lekarskiego za okres od 19 do 23 października 2009 r., z którego wynikało, że zgodnie

ze wskazaniami lekarskimi chory może chodzić. Tymczasem art. 2141

§ 1 k.p.c. dla

usprawiedliwienia nieobecności na rozprawie wymaga przedstawienia przez stronę

zaświadczenia od lekarza sądowego. W ocenie Sądu brak takiego zaświadczenia

w dniu rozprawy nie mógł być konwalidowany oświadczeniem pozwanego, iż dopiero

na ten dzień został zarejestrowany do lekarza sądowego.

Pozwany złożył skargę kasacyjną od powyższego wyroku, opierając ją na

podstawie z art. 3983

§ 1 pkt 2 k.p.c. Zarzucił naruszenie art. 214 k.p.c. w zw. z art.

391 k.p.c. przez rozpoznanie sprawy na rozprawie odwoławczej w dniu

21 października 2009 r. pomimo przedłożenia przez pozwanego zwolnienia

lekarskiego i jego wniosku o odroczenie rozprawy z uwagi na chorobę, które to

uchybienie miało istotny wpływ na wynik sprawy albowiem powód został

pozbawiony możliwości obrony swoich spraw.

We wnioskach skarżący domagał się uchylenia zaskarżonego wyroku

w całości, zniesienia postępowania i przekazania sprawy do ponownego

rozpoznania Sądowi Okręgowemu.

Powód wniósł o oddalenie skargi i zasądzenie na rzecz zastępującej Skarb

Państwa Prokuratorii Generalnej Skarbu Państwa kosztów postępowania

kasacyjnego według norm przepisanych.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Artykuł 2141

k.p.c., który dodany został przez art. 21 ustawy z dnia

15 czerwca 2007 r. o lekarzu sądowym (Dz.U. Nr 123, poz. 849 ze zm.)

wprowadził szczególne wymagania, jakie muszą być spełnione przez strony, ich

przedstawicieli ustawowych, pełnomocników, świadków i innych uczestników

postępowania, aby ich - spowodowane chorobą - niestawiennictwo na wezwanie

lub zawiadomienie sądu zostało usprawiedliwione. Konieczne jest przedstawienie

zaświadczenia potwierdzającego niemożność stawienia się, wystawionego przez

lekarza sądowego (§ 1).

Z uwagi na to, że przyczyny uzasadniające odroczenie rozprawy

przewidziane w art. 214 § 1 k.p.c. określone zostały restrykcyjnie, ponieważ

5

zaliczono do nich jedynie nieprawidłowość w doręczeniu wezwania oraz

nieobecność strony wywołaną nadzwyczajnym wydarzeniem lub inną znaną sądowi

przeszkodą, której nie można przezwyciężyć, wniosek strony o odroczenie

rozprawy, uzasadniony chorobą tej strony, może być uznany za uzasadniony

jedynie wtedy, kiedy występuje ona w sprawie bez pełnomocnika, ewentualnie

kiedy mają być podjęte czynności z jej udziałem a jednocześnie wykaże w sposób

określony w art. 2141

§ 1 k.p.c., że stan zdrowia uniemożliwiał jej stawiennictwo.

Nie oznacza to jednak, że stosowne zaświadczenie musi być załączone do

wniosku, chociaż jego przedłożenie na tym etapie byłoby pożądane. Nie można

jednak wykluczyć sytuacji, w których uzyskanie zaświadczenia z wyprzedzeniem

nie będzie możliwe (czy to z uwagi na nagłość choroby, czy z powodu organizacji

przyjęć lekarza sądowego, który wystawia zaświadczenia w miejscach, dniach

i godzinach ustalonych na podstawie umowy o wykonywanie czynności lekarza

sądowego – art. 12 ust. 1 ustawy o lekarzu sądowym), niemniej zostanie

wystawione i przedłożone sądowi w terminie późniejszym. Tak właśnie stało się

w niniejszej sprawie. We wniosku o odroczenie rozprawy skarżący powiadomił Sąd

o chorobie, przedłożył kserokopię posiadanego zaświadczenia lekarskiego od

lekarza, u którego się leczył oraz powiadomił, że w dniu rozprawy ma umówioną

wizytę u lekarza sądowego. Tego rodzaju informacje, które możliwe były do

sprawdzenia, a jednocześnie uwiarygodniały podaną przyczynę wniosku, uznać

można za znaną sądowi przeszkodę przybycia. Otwarta pozostawała kwestia, czy

jest to przeszkoda, której nie można przezwyciężyć. Ta okoliczność leżała poza

możliwością stanowczej oceny Sądu w chwili wydawania postanowienia o odmowie

uwzględnienia wniosku. Zgodzić się można wprawdzie, że usunięcie tych

wątpliwości obciążało pozwanego, jednak – jak wynika z dalszego przebiegu

wydarzeń – podał on sądowi prawdziwe informacje i podjął stosowne działania, aby

należycie wykazać niemożność stawiennictwa. Lekarz sądowy w zaświadczeniu

wystawionym w dniu 21 października 2009 r. potwierdził, że w tym dniu pozwany

nie mógł stawić się na wezwanie sądu. Oceniana ex post odmowa odroczenia

rozprawy okazała się więc nieuzasadniona, stanowiła naruszenie art. 214 § 1 k.p.c.

w zw. z art. 391 § 1 k.p.c. i doprowadziła do skutku w postaci pozbawienia

pozwanego możności obrony jego praw w rozumieniu art. 379 pkt 5 k.p.c. Sąd

6

Okręgowy, nie mając pewności co do prawdziwości informacji zawartych przez

pozwanego we wniosku miał dwa rozwiązania. Mógł odroczyć rozprawę, a w razie

stwierdzenia, że pozwany wniosek złożył w złej wierze (ponieważ np. nie udał się

do lekarza sądowego) skazać go na grzywnę przewidzianą w art. 214 § 2 k.p.c. (w

zw. z art. 391 § 1 k.p.c.). Nie chcąc odraczać rozprawy pochopnie,

Sąd odwoławczy mógł odpowiednio zastosować art. 224 § 2 w zw. z art. 391 § 1

k.p.c. Powołany przepis dotyczy możliwości przeprowadzenia określonych

dowodów po zamknięciu rozprawy. Wśród dowodów, których dotyczy wymienione

są m. in. dowód z akt lub wyjaśnień organów administracji publicznej. Lekarz

sądowy wykonuje ustawowo uregulowane czynności zlecone przez prezesa sądu

okręgowego (art. 2 ust. 1 ustawy o lekarzu sądowym), wystawione przez niego

zaświadczenie jest dokumentem stwierdzającym w sposób wiążący dla sądu

istotną dla biegu postępowań karnych i cywilnych okoliczność jaką jest niezdolność

podmiotów biorących udział w tym postępowaniu do stawienia się w sądzie bądź

przed innym uprawnionym organem (art. 2141

§ 1 k.p.c. w zw. z art. 2 ust. 2 ustawy

o lekarzu sądowym). Przy tym lekarzowi sądowemu przy wykonywaniu czynności

związanych z wystawianiem zaświadczeń przysługuje ochrona prawna

analogiczna, jak funkcjonariuszowi publicznemu (art. 2 ust. 3 ustawy o lekarzu

sądowym). Zaświadczenie stanowi zatem dokument, który może być poddany

ocenie po zamknięciu rozprawy w trybie przewidzianym w art. 224 § 2 k.p.c.,

a w razie stwierdzenia na jego podstawie, że odmowa odroczenia rozprawy była

nieuzasadniona – sąd otworzyłby zamkniętą rozprawę i kontynuował postępowanie,

co pozwoliłoby zapobiec wydaniu orzeczenia w warunkach nieważności

postępowania.

Żadna z tych możliwości nie została jednak zastosowana, zaskarżony wyrok

zapadł więc w postępowaniu dotkniętym nieważnością z przyczyn określonych

w art. 379 pkt 5 k.p.c., co pociąga za sobą konieczność jego uchylenia, zniesienia

postępowania w nieważnej części i przekazania sprawy do ponownego

rozpoznania Sądowi drugiej instancji (art. 39813

§ 1 k.p.c., art. 39815

§ 1 k.p.c. oraz

art. 386 § 2 k.p.c. w związku z art. 39821

k.p.c.).

Orzeczenie o kosztach postępowania kasacyjnego uzasadnia art. 39821

k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 k.p.c. i art. 108 § 2 k.p.c.

7

md