V CSK 311/10

Sygn. akt V CSK 311/10

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 10 marca 2011 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Zbigniew Kwaśniewski (przewodniczący)

SSN Krzysztof Strzelczyk

SSN Katarzyna Tyczka-Rote (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa Syndyka masy upadłości Zakładów Samochodowych "J."

S.A. w J.

przeciwko Polskie Autobusy Sp. z o.o. w W.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 10 marca 2011 r.,

skargi kasacyjnej strony pozwanej od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 29 stycznia 2010 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania, pozostawiając temu

Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

2

Powód - Syndyk Masy Upadłości Zakładów Samochodowych J. S.A. w J. w

postępowaniu nakazowym dochodził od pozwanego - Polskich Autobusów sp. z

o.o. w W. zapłaty kwoty 558.920,40 zł (wraz z odsetkami ustawowymi), wynikającej

z uznanego przez pozwanego końcowego rozliczenia umów o współpracy w

zakresie dostaw autobusów. Od nakazu zapłaty, wydanego zgodnie z żądaniem

pozwu, pozwany wniósł zarzuty, w których podniósł, że w postępowaniu

upadłościowym zgłosił swoje wierzytelności do upadłego i jednocześnie złożył

oświadczenie o potrąceniu z wierzytelnością objętą zaskarżonym nakazem zapłaty

swojej wierzytelność w tożsamej kwocie 558 920,40 zł z tytułu kar umownych za

zwłokę w realizacji zobowiązań umownych przez upadłego. Pozwany stanął na

stanowisku, że wskutek potrącenia obydwie wierzytelności umorzyły się przed

sporem, wobec czego zgłosił zarzut nieistnienia wierzytelności objętej nakazem

zapłaty. Wyjaśnił też, że w powstałej sytuacji nie obowiązują go obostrzenia

dowodowe przewidziane na wypadek potrącenia wierzytelności dokonywanego w

postępowaniu nakazowym. Możliwości powołania się na skutek potrącenia nie

pozbawia go także fakt zatwierdzenia przez sędziego - komisarza listy

wierzytelności, na której jego wierzytelność nie została uwzględniona, ponieważ

lista wiąże jedynie w postępowaniu upadłościowym.

Powód zakwestionował dopuszczalność powołania się przez pozwanego na

dokonane potrącenie, skoro nie uwzględnił go sędzia-komisarz. Ponadto

zakwestionował istnienie wzajemnej wierzytelności, a co najmniej jej istnienie

w dniu ogłoszenia upadłości, co – zgodnie z unormowaniem zawartym w art. 93

ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. – prawo upadłościowe i naprawcze (tekst jedn. Dz.U.

z 2009 r., Nr 175, poz. 1361 ze zm., powoływanej dalej jako „p.u.n.”) wykluczało

potrącenie.

Sąd Okręgowy wyrokiem z dnia 4 listopada 2009 r. utrzymał w mocy nakaz

zapłaty i orzekł o kosztach procesu. Sąd ten ustalił, że upadłego łączyły z pozwanym

dwie umowy o współpracy w dostawie autobusów. Końcowe rozliczenie tych umów

wykazało, że pozwany jest winny upadłemu 578.920,40 zł. Upadłość likwidacyjna

Zakładów Samochodowych J. S.A. ogłoszona została 10 stycznia 2008 r. Pozwany

w dniu 14 kwietnia 2008 r. zgłosił w postępowaniu upadłościowym swoje

wierzytelności o wartości 5.162.961,37 zł, w tym wierzytelność z tytułu kar

3

umownych w wysokości 558.920,40 zł. Jednocześnie złożył oświadczenie o

potrąceniu tej wierzytelności z wierzytelnościami upadłego z tytułu rozliczenia umów

o współpracy. W postanowieniu o zatwierdzeniu listy wierzytelności sędzia - komisarz

odmówił pozwanemu prawa do potrącenia zgłoszonej wierzytelności, którą

upadły kwestionował.

Sąd Okręgowy przyjął (powołując się na motywy uchwały Sądu

Najwyższego z dnia 23 stycznia 2007 r., III CZP 125/06, OSNC 2007/11/162), że –

wobec prawomocnej odmowy uznania w postępowaniu upadłościowym

przedstawionej do potrącenia wierzytelności pozwanego - oświadczenie

o potrąceniu nie odniosło skutku. Mimo więc, że orzeczenia co do wierzytelności

wydane w postępowaniu upadłościowym nie mają waloru rzeczy osądzonej i mogą

być dochodzone w odrębnym procesie, orzekanie o wierzytelności pozwanego w

niniejszej sprawie nie jest możliwe, ponieważ pozwany nie zgłosił jej do potrącenia,

lecz powołał się na skutek potrącenia, który nie nastąpił.

Ponadto zatwierdzona lista wierzytelności jest wiążąca przez czas trwania

postępowania upadłościowego, co oznacza, że wierzyciel upadłego może nieuznanej

wierzytelności dochodzić dopiero po ukończeniu tego postępowania. Sąd Okręgowy

odwołał się w tym zakresie do stanowiska Sądu Najwyższego przedstawionego

w wyroku z dnia 11 września 2003 r. (III CKN 516/01, nie publ.).

Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 29 stycznia 2010 r. oddalił apelację

pozwanego od wyroku Sądu Okręgowego. Podzielił stanowisko, że w trakcie

trwania postępowania upadłościowego nie jest możliwa weryfikacja

prawomocnego rozstrzygnięcia sędziego komisarza o kształcie listy wierzytelności,

do czego sprawdzałoby się badanie istnienia zgłoszonej do potrącenia

wierzytelności. Zwrócił uwagę, że orzeczenie Sądu Najwyższego, na które powołuje

się skarżący (uchwała z dnia 23 stycznia 2003 r., III CZP 125/06), wydane zostało na

tle odmiennego stanu faktycznego, kiedy nie zapadła jeszcze negatywna dla

wierzyciela prawomocna decyzja sędziego – komisarza o uznaniu bądź odmowie

uznania wierzytelności. Sąd Najwyższy wyraźnie jednak odróżnił podniesienie

zarzutu potrącenia od jego uwzględnienia i opowiedział się za nieskutecznością tego

4

zarzutu, gdy wierzytelność nie zostanie prawomocnie uznana w postępowaniu

upadłościowym.

Taki sam pogląd Sąd Najwyższy wyraził w wyroku z 11 września 2003 r.

(III CKN 516/01) stwierdzając, że zarzut potrącenia może być podniesiony tylko

w postępowaniu upadłościowym i podlega wiążącej w trakcie tego postępowania

ocenie sędziego - komisarza, co oznacza niedopuszczalność zgłoszenia zarzutu

potrącenia, a tym samym innego o nim rozstrzygnięcia, w procesie wytoczonym

przeciwko dłużnikowi upadłego przez syndyka.

Sąd Apelacyjny odnotował także przeciwne stanowisko Sądu Najwyższego

(w wyroku z 13 stycznia 2006 r., III CK 360/05, Lex nr 176078), uznał je jednak za

sprzeczne z ideą i celem postępowania upadłościowego, a przede wszystkim z art.

263 p.u.n., który wprowadza zakaz dochodzenia nieuzananej wierzytelności

w procesie z udziałem syndyka. W ocenie Sądu oświadczenia o potrąceniu czy też

zarzut potrącenia, chociaż bezpośrednio zgłaszane są w zamiarze obrony przed

zaspokojeniem wierzytelności upadłego, zmierzają jednak także do zaspokojenia

wierzytelności przysługującej od upadłego. Sąd Apelacyjny wskazał, że przepisy art.

93 - 96 p.u.n. uprzywilejowują dłużnika upadłego jedynie o tyle, że gdy jednocześnie

jest wierzycielem upadłego, może liczyć na pełniejsze zaspokojenie w postępowaniu

upadłościowym niż pozostali wierzyciele. Pozwany pogodził się z odmową uznania

jego wierzytelności przez sędziego - komisarza, a mimo to chce uzyskać

zaspokojenie tej wierzytelności poza postępowaniem upadłościowym, podważając

dokonane przez sędziego – komisarza ustalenia.

Ubocznie Sąd Apelacyjny zwrócił uwagę, że wierzytelność, którą pozwany

zgłosił do potrącenia, nie istniała w chwili ogłoszenia upadłości, skoro w umowach

o współpracy uzależniono jej powstanie (nie zaś wymagalność) od zapłaty kary

umownej przez pozwanego na rzecz jego kontrahentów, a zapłata nastąpiła już po

ogłoszeniu upadłości.

Pozwany zaskarżył wyrok Sądu Apelacyjnego skargą kasacyjną opartą na

podstawie naruszenia prawa materialnego (art. 3983

§ 1 pkt 1 k.p.c.) i zarzucił:

- błędną wykładnię art. 93 ust. 1 w zw. z art. 96 i art. 263 p.u.n. w zw. z art. 498

k.c. i w zw. z art. 199 § 1 pkt 2 k.p.c. polegającą na przyjęciu niedopuszczalności

5

zgłoszenia przez wierzyciela upadłego zarzutu potrącenia w procesie

wytoczonym przeciwko niemu przez syndyka masy upadłości w sytuacji, gdy

wierzytelność potrącana została przed wytoczeniem powództwa zgłoszona

w postępowaniu upadłościowym, z jednoczesnym przedstawieniem jej do

potrącenia z wierzytelnością będącą obecnie przedmiotem procesu, mimo że

uznanie lub odmowa uznania wierzytelności w postępowaniu upadłościowym

nie stwarza stanu powagi rzeczy osądzonej, ani nie jest sprawą w toku

w rozumieniu art. 199 § i pkt 2 k.p.c. Przemawia to, zdaniem skarżącego za

dopuszczalnością kwestionowania przez wierzyciela upadłego zasadności

odmowy uwzględnienia wierzytelności i stwierdzenia bezskuteczności potrącenia

w postępowaniu upadłościowym w niniejszym procesie poprzez zgłoszenie zarzutu

potrącenia (wzajemnego umorzenia wierzytelności).

- błędną wykładnię art. 93 ust. 1 i art. 96 p.u.n. w zw. z art. 498 § 2 k.c., z art. 499

k.c. i z art. 61 k.c. w zw. z art. 263 p.u.n. polegającą na przyjęciu, że odmowa

uznania wierzytelności zgłoszonej przez wierzyciela i przedstawionej do potrącenia

z wierzytelnością wzajemną upadłego nie wywołuje skutków prawnych w postaci

wzajemnego ich umorzenia do wysokości wierzytelności niższej i uniemożliwia

podniesienie w procesie z powództwa syndyka przez wierzyciela upadłego zarzutu

potrącenia z powołaniem się na skutek umorzenia dochodzonego w tym procesie

świadczenia, chociaż oświadczenie woli jest złożone z chwilą gdy doszło do adresata

sposób umożliwiający mu zapoznanie się z treścią tego oświadczenia,

niezależnie od oceny jego skuteczności w postępowaniu upadłościowym.

Skarżący zwrócił uwagę, że postępowanie upadłościowe ma charakter egzekucyjny,

a nie rozpoznawczy.

We wnioskach skarżący domagał się uchylenia zaskarżonego wyroku

w całości i przekazanie sprawy Sądowi drugiej instancji do ponownego

rozpoznania przy uwzględnieniu kosztów postępowania kasacyjnego według norm

obowiązujących, jako części kosztów procesu.

Powód wniósł o oddalenie skargi kasacyjnej i zasądzenie na jego rzecz od

pozwanego kosztów zastępstwa procesowego w postępowaniu kasacyjnym według

norm przepisanych.

6

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Problem powstały w niniejszej sprawie dotyczy wzajemnego stosunku jaki

zachodzi pomiędzy postępowaniem upadłościowym i zapadłymi w nim orzeczeniami,

a postępowaniem procesowym toczącym się równolegle pomiędzy syndykiem masy

upadłości a jednym z wierzycieli upadłego i wpływu, jaki współistnienie tych

postępowań wywiera na możliwość potrącenie przez wierzyciela jego wierzytelności do

upadłego z wzajemną wierzytelnością, jaka przysługuje upadłemu względem tego

wierzyciela i jest przedmiotem procesu.

Charakter postępowania upadłościowego, którego celem jest szybkie

uporządkowanie stosunków majątkowych niewypłacalnego dłużnika w celu możliwie

najpełniejszego, kompleksowo przeprowadzonego zaspokojenia jego wierzycieli,

narzuca szereg koniecznych uproszczeń, bez których postępowanie to stałoby się

niesprawne i niewydolne. Jednym z podstawowych uproszczeń jest tryb ustalania

wierzytelności, które podlegają zaspokojeniu. Zastosowany sposób badania

i stwierdzania istnienia wierzytelności (art. 236 – 266 p.u.n.) nie daje gwarancji

porównywalnych z procesem sądowym, wobec czego jego wyniki nie są objęte

powagą rzeczy osądzonej i nie pozbawiają wierzyciela możliwości dochodzenia

nieuznanej wierzytelności poza postępowaniem upadłościowym. W konsekwencji – na

co słusznie zwraca uwagę skarżący i co szeroko wyjaśnił Sąd Najwyższy w uchwale z

23 stycznia 2007 r. (III CZP 125/06, zachowującej aktualność w zmienionym stanie

prawnym) – zgłoszenie i ustalanie wierzytelności oraz badanie skuteczności jej

potrącenia w toku postępowania upadłościowego dokonywane jest na potrzeby tego

postępowania i nie stanowi sprawy w toku w rozumieniu art. 199 § 1 pkt 2 k.p.c., a jego

wyniki nie korzystają z powagi rzeczy osądzonej. Niemniej toczące się postępowanie

upadłościowe znacznie ogranicza swobodę wierzyciela w realizacji jego prawa do

sądu, czasowo wyłączając w art. 263 p.u.n. możliwość dochodzenia wierzytelności,

której uznania odmówiono (w niniejszej sprawie zastosowanie znajduje powołany

przepis w brzmieniu pierwotnym, co wynika z regulacji intertemporalnej przewidzianej

w art. 5 ustawy z dnia 6 marca 2009 r. o zmianie ustawy - Prawo upadłościowe

i naprawcze, ustawy o Bankowym Funduszu Gwarancyjnym oraz ustawy

o Krajowym Rejestrze Sądowym – Dz.U. Nr 53, poz. 434). Z treści art. 263 p.u.n.

Sąd Apelacyjny wywiódł wniosek, że wprowadzone w nim ograniczenie

7

dochodzenia nieuznanej wierzytelności obejmuje swoim zakresem również

wyłączenie możliwości podniesienia poza postępowaniem upadłościowym zarzutu,

że wierzytelność taka została skutecznie potrącona z wierzytelnością upadłego,

odwołując się do poglądów prezentowanych w zacytowanych w uzasadnieniu

orzeczeniach Sądu Najwyższego. Dostrzegł przy tym, że nie jest to jedyny pogląd

wyrażany w orzecznictwie. Zapatrywania przeciwne, uznające możliwość

podniesienia kwestii dokonanego w postępowaniu upadłościowym potrącenia poza

tym postępowaniem ocenił jednak jako sprzeczne z jego celem.

Analizując powstałe w niniejszej sprawie zagadnienie i przedstawioną na

jego poparcie argumentację, bazującą na treści art. 263 p.u.n. oraz „celu”

postępowania upadłościowego, wskazać trzeba przede wszystkim, że potrącenie

nie jest czynnością mieszczącą się w kategorii „dochodzenie roszczenia”.

Dochodzenie roszczenia oznacza bowiem poszukiwanie ochrony swojego prawa w

celu umożliwienia jego realizacji zgodnie z treścią ciążącego na dłużniku

obowiązku. Tymczasem potrącenie jest instytucją prawa materialnego, która

pozwala na samodzielne, paraegzekucyjne zaspokojenie wierzytelności w drodze

jej umorzenia z wzajemną wierzytelnością dłużnika. Skorzystanie z potrącenia

przekłada się zwykle na procesowy zarzut potrącenia, którego istotę stanowi

żądanie uwzględnienia materialnoprawnych zmian stanu zobowiązań między

stronami, jaki nastąpił w wyniku złożonego oświadczenia o potrąceniu (por.

uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 19 października 2007 r., III CZP 58/07, OSNC

2008/5/44). Zgodnie bowiem z regulacją zawartą w art. 499 k.c. potrącenie

dokonuje się przez złożenie oświadczenia woli drugiej stronie. W postępowaniu

upadłościowym możliwość dokonania potracenia nie została wyłączona.

Ustawodawca dokonał jednak modyfikacji wymagań, jakie spełnić muszą

potrącane wierzytelności i wprowadził granicę czasową skorzystania z prawa

potracenia. Zmiany dotyczące potrąceń dokonywanych w czasie trwania

postępowania upadłościowego obejmującego likwidacje majątku upadłego ujęte

zostały w art. 93 – 96 p.u.n. i stanowią przepisy szczególne, o których mówi art.

505 pkt 4 k.c. Oznacza to, że w wypadku dokonania potrącenia wbrew zasadom

wynikającym z omawianych przepisów nie następuje skutek w postaci umorzenia

wierzytelności. Przepisy prawa upadłościowego i naprawczego nie wprowadzają

8

natomiast odmiennych reguł co do sposobu dokonania potracenia. Art. 96 p.u.n.

wskazuje jedynie, że wierzyciel, który chce skorzystać z prawa potrącenia, składa

o tym oświadczenie nie później niż przy zgłoszeniu wierzytelności. Z kolei art. 245

ust. 1 pkt 5 i 6 p.u.n. nakazuje umieszczenie na liście wierzytelności w osobnej

rubryce danych, czy wierzycielowi przysługuje prawo potrącenia oraz odrębnie

informacji o stanie postępowania sądowego lub administracyjnego w sprawie

zgłoszonej wierzytelności, jej zabezpieczenia lub prawa potrącenia. Z powołanych

norm wynika zatem jedynie obowiązek złożenia przez wierzyciela oświadczenia

o potrąceniu w określonym przedziale czasowym oraz obowiązek

przeprowadzenia przez sędziego – komisarza oceny istnienia podstaw do

skutecznego potrącenia. Przepisy o postępowaniu upadłościowym i naprawczym

pozostawiły zatem bez zmian zasadę, iż potrącenie wykonywane jest poprzez

złożenie oświadczenia woli. W literaturze oraz w orzecznictwie przyjmowano

jednak niekiedy (por. cytowaną uchwalę Sądu Najwyższego z 23 stycznia 2007 r.,

III CZP 125/06), że skuteczność potrącenia uzależniona jest od akceptacji

złożonego oświadczenia przez sędziego – komisarza odpowiednim wpisem na

prawomocnej liście wierzytelności lub przez sąd rozpoznający ewentualny

sprzeciw. Sąd Najwyższy w składzie rozpoznającym niniejsza sprawę przychyla się

jednak do poglądu wyrażonego w wyroku tego Sądu z dnia 17 stycznia 2007 r.

(II CSK 315/06, nie publ. poza bazą Lex nr 503235) oraz z dnia 13 stycznia 2006 r.

(III CK 360/05, nie publ. poza bazą Lex nr 176078), wydanych wprawdzie

w realiach prawa upadłościowego z 1934 r., jednak nadal aktualnych z uwagi na

zachowanie w nowej regulacji tożsamych zasad rządzących dopuszczalnością

potrącenia, unormowań dotyczących terminu, sposobu zgłaszania oświadczenia

oraz jego ujmowania na liście wierzytelności. Zgodnie z tym poglądem, na którym

oparte jest także rozumowanie skarżącego, skutek potrącenia następuje z chwilą

złożenia drugiej stronie (w tym wypadku syndykowi reprezentującemu upadłego)

oświadczenia o skorzystaniu z tego prawa pod warunkiem, że spełnione zostały

wymagania umożliwiające potrącenie. Czynności sędziego – komisarza

(ewentualnie sądu) związane z badaniem wierzytelności, dopuszczalności jej

potrącenia z wierzytelnością wzajemną i ustalaniem listy wierzytelności stanowią

jedynie kontrolę, czy skutek potrącenia rzeczywiście nastąpił, podobnie jak to ma

9

miejsce w wypadku zgłoszenia w postępowaniu sądowym zarzutu potrącenia na

zasadach ogólnych. W obydwu wypadkach różny jest tylko wynik tego badania.

O ile bowiem nieuwzględnienie zarzutu potrącenia w procesie powoduje

prawomocne stwierdzenie braku skutku w postaci umorzenia wierzytelności, o tyle

odmowa uwzględnienia wierzytelności i jej potrącenia z wzajemną wierzytelnością

upadłego w postępowaniu upadłościowym nie stwarza powagi rzeczy osądzonej,

co oznacza, że przyjęta ocena może być zakwestionowana w innym postępowaniu.

Takim postępowaniem będzie proces z powództwa syndyka o zapłatę

wierzytelności upadłego, której dotyczyło oświadczenie o potrąceniu. Nie ma zatem

przeszkód, aby w tym postępowaniu wierzyciel, któremu odmówiono skorzystania

z prawa potrącenia w postępowaniu upadłościowym, podjął obronę opartą na

twierdzeniu, że oświadczenie, jakie złożył w postępowaniu upadłościowym, było

jednak skuteczne i doprowadziło do umorzenia obydwu wierzytelności do

wysokości wierzytelności niższej. Taka wykładnia nie prowadzi do konsekwencji

sprzecznych z celem postępowania upadłościowego, ponieważ zarzut może być

uwzględniony jedynie wówczas, gdy zachodziły przesłanki dopuszczające

potrącenie w tym postępowaniu. Gwarantuje to zachowanie jednolitych zasad

traktowania wierzycieli w zakresie korzystania z przywileju, za jaki uznaje się prawo

potrącenia realizowane przez wierzyciela upadłego. Natomiast stanowisko

przeciwne, które legło u podstaw zaskarżonego rozstrzygnięcia pozbawiałoby

wierzyciela przyznanego mu uprawnienia, mimo że negatywna ocena jego

wierzytelności nie ma powagi rzeczy osądzonej.

W konsekwencji zasadne okazały się podniesione przez skarżącego

zarzuty błędnej wykładni art. 93 ust. 1 w zw. z art. 96 i art. 263 p.u.n. oraz z art.

498 k.c., art. 499 k.c. i art. 61 k.c. Sąd Apelacyjny nie naruszył natomiast art. 199

§ 1 pkt 2 k.p.c., ale też powołanie tego przepisu przez skarżącego służyło jedynie

zakwestionowaniu stanowiska o niedopuszczalności powtórnego badania

skuteczności potrącenia prawomocnie nieuwzględnionego w postępowaniu

upadłościowym.

W uzasadnieniu Sąd Apelacyjny marginalnie powołał się na brak podstaw

do potrącenia wierzytelności pozwanego, spowodowany tym, że powstała dopiero

po ogłoszeniu upadłości. Pomijając fakt, że ta ocena prawna nie poddaje się

10

kontroli z uwagi na brak koniecznych ustaleń faktycznych, należy zwrócić uwagę,

iż przepisy prawa upadłościowego i naprawczego nie wyłączają możliwości

potrącenia wierzytelności powstałej po ogłoszeniu upadłości. Brak ujęcia takiej

wierzytelności w treści art. 93 ust. 1 p.u.n. powoduje jedynie powrót w tym

zakresie do zasad ogólnych (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 20 lutego

1997 r., I CKN 3/97, OSN 1997/8/109).

Z przytoczonych względów zaskarżony wyrok należało uchylić i przekazać

sprawę Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania (art. 39815

§ 1 k.p.c.).

Orzeczenie o kosztach postępowania uzasadnia art. 39821

k.p.c. w zw.

z art. 391 § 1 i art. 108 § 2 k.p.c.