I PK 192/10

Wyrok z dnia 15 marca 2011 r.

I PK 192/10

Utrata przez członka korpusu służby cywilnej zatrudnionego na podsta-

wie umowy o pracę przymiotów określonych w rygorach selekcyjnych wymaga

rozwiązania stosunku pracy, do którego należy stosować przepisy Kodeksu

pracy (art. 4 i art. 9 ust. 1 ustawy z dnia 21 listopada 2008 r. o służbie cywilnej,

Dz.U. Nr 227, poz. 1505 ze zm.).

Przewodniczący SSN Józef Iwulski, Sędziowie SN: Małgorzata Gersdorf

(sprawozdawca), Katarzyna Gonera.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 15 marca

2011 r. sprawy z powództwa Tadeusza S. przeciwko Urzędowi Skarbowemu w B. o

odszkodowanie za niezgodne z prawem rozwiązanie umowy o pracę, na skutek

skargi kasacyjnej strony pozwanej od wyroku Sądu Okręgowego-Sądu Pracy i Ubez-

pieczeń Społecznych w Olsztynie z dnia 15 czerwca 2010 r. [...]

u c h y l i ł zaskarżony wyrok i sprawę przekazał do ponownego rozpoznania

Sądowi Okręgowemu w Olsztynie, pozostawiając temu Sądowi rozstrzygnięcie o

kosztach postępowania kasacyjnego.

U z a s a d n i e n i e

Powód Tadeusz S. domagał się od pozwanego Urzędu Skarbowego w B. od-

szkodowania za wadliwe rozwiązanie stosunku pracy bez wypowiedzenia z winy pra-

cownika.

Wyrokiem z dnia 26 marca 2010 r. [...] Sąd Rejonowy w Bartoszycach oddalił

powództwo w całości. Podstawę tego orzeczenia stanowiły następujące ustalenia

faktyczne. Powód był zatrudniony w pozwanym Urzędzie na podstawie umowy o

pracę od 13 września 1996 r. do 23 grudnia 2009 r. w pełnym wymiarze czasu pracy,

ostatnio na stanowisku kierownika działu. Wyrokiem z dnia 3 listopada 2009 r. Sąd

Rejonowy w Bartoszycach skazał powoda za przestępstwo z art. 178a § 1 k.k. i wy-

2

mierzył mu karę grzywny, orzekając jednocześnie środek karny zakazu prowadzenia

wszelkich pojazdów mechanicznych na okres roku. Pismem z 17 grudnia 2009 r.

Prokuratura Rejonowa w B. zawiadomiła pracodawcę o tym orzeczeniu, informując

jednocześnie o jego prawomocności. W dniu 23 grudnia 2009 r. Urząd rozwiązał z

powodem stosunek pracy na zasadzie art. 52 § 1 pkt 2 k.p. w związku z art. 4 i art. 9

ustawy z dnia 21 listopada 2008 r. o służbie cywilnej (Dz.U. Nr 227, poz. 1505 ze

zm.), uzasadniając to popełnieniem przez powoda przestępstwa umyślnego, unie-

możliwiającego zatrudnienie na dotychczasowym stanowisku. Sąd Rejonowy uznał

argumentację pracodawcy. Przyjął, że popełnione przestępstwo uniemożliwia dalsze

zatrudnienie powoda, co wyraźnie wynika z art. 4 ustawy o służbie cywilnej.

Rozpatrujący sprawę na skutek apelacji pozwanego Sąd Okręgowy w Olszty-

nie wyrokiem z dnia 15 czerwca 2010 r. [...] zmienił zaskarżony wyrok i zasądził na

rzecz powoda odszkodowanie. Sąd wskazał, że powód pozostawał członkiem korpu-

su służby cywilnej (art. 3 ustawy). W związku z tym podlegał odpowiedzialności dys-

cyplinarnej (art. 113 ust. 1 ustawy), w tym między innymi za uchybienie obowiązkowi

godnego zachowania w służbie i poza nią (art. 76 ust. 1 pkt 7 ustawy). Można było

wobec niego zastosować jedną z kar wymienionych w art. 114 ust. 2 ustawy, w tym

karę wydalenia z urzędu. Sprawa pozostaje zatem uregulowana w ustawie, co nie

wymaga sięgania - na podstawie art. 9 ust. 1 ustawy - do Kodeksu pracy. Posiłkując

się poglądem, wyrażonym w wyroku Sądu Najwyższego z 11 marca 2008 r., II PK

193/07 uznał, że rozwiązanie stosunku pracy z pracownikiem służby cywilnej na pod-

stawie Kodeksu pracy może mieć miejsce jedynie w przypadkach innych niż naru-

szenie obowiązków członka korpusu służby cywilnej.

Skargę kasacyjną od tego orzeczenia wywiódł pełnomocnik pozwanego, za-

rzucając naruszenie art. 52 § 1 pkt 2 k.p. w związku z art. 4 oraz art. 113 ust. 1 i 76

ust. 1 pkt 7 ustawy o służbie cywilnej, przez ich błędną wykładnię oraz niewłaściwe

zastosowanie polegające na przyjęciu, że pracodawca nie był uprawniony do rozwią-

zania z powodem stosunku pracy bez wypowiedzenia z jego winy.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga jest uzasadniona merytorycznie. Zasadniczym zagadnieniem praw-

nym, jakie pojawiło się na kanwie rozstrzyganego przypadku było pytanie o możli-

wość zastosowania art. 52 k.p. do pracowników umownych zatrudnionych na pod-

3

stawie ustawy z 21 listopada 2008 r. o służbie cywilnej. Sądowi Najwyższemu roz-

strzygającemu sprawę znane są dotychczasowe wypowiedzi judykatury na ten temat.

Uznają one, że zwolnienie z pracy w urzędzie członków służby cywilnej, zatrudnio-

nych na podstawie umowy o pracę, z tytułu ciężkiego naruszenia podstawowych

obowiązków pracowniczych może nastąpić tylko w trybie zastosowania przepisów o

odpowiedzialności dyscyplinarnej tych pracowników służby cywilnej, gdyż unormo-

wanie ustawy ma charakter wyczerpujący. Jednakże zapadły one w innym stanie

prawnym. Dotyczyły ustawy z 18 grudnia 1998 r. o służbie cywilnej (Dz.U. Nr 49, poz.

483 ze zm.) a także ustawy z 24 sierpnia 2006 r. o służbie cywilnej (Dz.U. Nr 170,

poz.1218 ze zm.). I tak w np. wyrok Sądu Najwyższego z 11 marca 2008 r., II PK

177/07 (OSNP 2009 nr 11-12, poz. 139) dotyczył wypowiedzenia, a w jego tezie

wprost wskazano, że skoro jedną z kar dyscyplinarnych przewidzianych w ustawie z

dnia 18 grudnia 1998 r. o służbie cywilnej jest wydalenie z pracy w urzędzie, powo-

dujące wygaśnięcie stosunku pracy, to zakończenie stosunku pracy z powodu zawi-

nionego naruszenia wymienionych w ustawie obowiązków przez pracownika służby

cywilnej może nastąpić tylko w wyniku dyscyplinarnego wydalenia z pracy, a nie wy-

powiedzenia stosunku pracy. Analogiczny pogląd wyraził Sąd Najwyższy w wyroku z

11 marca 2008 r., II PK 193/07. Z kolei w wyroku z 7 kwietnia 2010 r., I PK 206/09

potwierdzono tę tezę w zakresie obowiązywania ustawy z 2006 r. stwierdzając, że

zwolnienie z pracy w urzędzie zatrudnionego na podstawie umowy o pracę członka

korpusu służby cywilnej za ciężkie naruszenie przez niego podstawowych obowiąz-

ków pracowniczych może nastąpić tylko w trybie zastosowania przepisów ustawy o

odpowiedzialności dyscyplinarnej tych pracowników służby cywilnej, bo unormowanie

ustawy z 2006 r. o służbie cywilnej, podobnie jak i ustawy z 1998 r., w tym zakresie

ma charakter wyczerpujący. Co więcej, w motywach wyroku Sąd Najwyższy zazna-

cza, że prezentowana przez niego wykładnia jest aktualna także pod rządami ustawy

z 2008 r.

Przełamaniem zaprezentowanej koncepcji było orzeczenie Sądu Najwyższego

z 2 lipca 2009 r., II PK 316/08, w którym Sąd Najwyższy zajmował się dopuszczalno-

ścią zastosowania wypowiedzenia zmieniającego do umowy o pracę urzędnika za-

trudnionego na podstawie ustawy o służbie cywilnej z 2006 r. W motywach tego

orzeczenia stwierdzono, że wobec pracownika korpusu służby cywilnej zatrudnione-

go na podstawie umowy o pracę pracodawca może zastosować wypowiedzenie

zmieniające nawet w sytuacji zarzutu naruszenia obowiązków członka korpusu

4

służby cywilnej. Brakuje bowiem instrumentu prawnego w ustawie z 2006 r. do doko-

nania zmiany warunków zatrudnienia w drodze jednostronnej decyzji pracodawcy

(przeniesienia). Inną natomiast kwestią jest wszczęcie postępowania dyscyplinarne-

go wobec takiego pracownika i ewentualne orzeczenie kary wydalenia ze służby.

Zdaniem Sądu Najwyższego orzekającego w sprawie II PK 316/08 odmienna wy-

kładnia kreowałaby znacznie większą stabilizację stosunku zatrudnienia członków

korpusu służby cywilnej zatrudnionych na podstawie umowy o pracę w porównaniu z

urzędnikami mianowanymi, którzy mogą zostać przeniesieni na inne stanowisko lub

do innej miejscowości jednostronną decyzją przełożonego. W tym kontekście wypa-

da przypomnieć, że w ujęciu systemowym to właśnie zatrudnienie, którego źródłem

jest akt mianowania, stanowi podstawę korzystniejszą i zapewniającą większą - niż

umowa o pracę - stabilność warunków zatrudnienia. Z tych zatem względów nie daje

się zaakceptować taka wykładnia norm ustawy o służbie cywilnej z 2006 r., która ak-

ceptowałaby niejako odwrotną regułę. Prowadziłaby to mianowicie do uniemożliwie-

nia dokonania jednostronnej, uzasadnionej zmiany warunków zatrudnienia pracow-

nika korpusu służby cywilnej, podczas gdy zmiana taka jest możliwa i dopuszczalna

wobec urzędnika tej służby.

Kontynuacją poglądów wyrażonych w sprawie II PK 316/08 jest ferowany 24

sierpnia 2010 r. wyrok w sprawie I PK 36/10, który dotyczył już ustawy o służbie cy-

wilnej z 2008 r. W judykacie tym zaprezentowano tezę, iż do członków korpusu

służby cywilnej niebędących urzędnikami służby cywilnej stosuje się przepisy Ko-

deksu pracy dotyczące rozwiązania umowy o pracę za wypowiedzeniem. Poza inny-

mi argumentami, odnoszącymi się do nieadekwatności zastosowania sankcji dyscy-

plinarnej wydalenia ze służby w konkretnym przypadku, Sąd Najwyższy zauważył, że

regulacja ustawy z 2008 r. w stosunku do urzędników (pracownicy mianowani) obej-

muje rozwiązanie stosunku pracy z zachowaniem trzymiesięcznego okresu wypo-

wiedzenia (art. 71 ust. 1 i ust. 2 ustawy o służbie cywilnej) oraz rozwiązanie stosunku

pracy bez wypowiedzenia (art. 71 ust. 7 ustawy o służbie cywilnej). W kontekście

tych regulacji milczenie ustawy w zakresie rozwiązania stosunku pracy z pracowni-

kiem służby cywilnej niebędącym urzędnikiem służby cywilnej, przemawia za uzna-

niem tej problematyki za nieuregulowaną bezpośrednio w ustawie o służbie cywilnej.

Oznacza to, zgodnie z art. 9 ust. 1 ustawy, zastosowanie - inaczej niż wobec urzęd-

ników służby cywilnej - regulacji przewidzianej w Kodeksie pracy. Nie ma przekonu-

jących racji - zdaniem Sądu Najwyższego orzekającego w sprawie I PK 36/10 - od-

5

mienna wykładnia, gdyż prowadziłaby ona do rozszerzenia stabilizacji zatrudnionych

na podstawie umowy w porównaniu ze stabilizacją zatrudnienia pracowników miano-

wanych. A przecież w dotychczasowej - także ujmowanej historycznie - praktyce le-

gislacyjnej pracownicy zatrudnieni na podstawie mianowania, tak jak obecnie urzęd-

nicy służby cywilnej, uzyskiwali wyższy standard ochrony stosunku pracy przed jego

rozwiązaniem. Jeżeli zatem urzędnicy służby cywilnej podlegają, tak jak inni człon-

kowie korpusu służby cywilnej, odpowiedzialności dyscyplinarnej a mimo to obejmuje

ich regulacja przewidująca rozwiązanie stosunku pracy, to powinno się uznać, że

niebędący urzędnikami członkowie korpusu służby cywilnej także podlegają regulacji

przewidującej rozwiązanie stosunku pracy, z tym tylko, że w ich przypadkach wynika

ona z powszechnego prawa pracy - odpowiednich przepisów Kodeksu pracy.

Wszystkie te argumenty z zakresu interpretacji systemowej i historycznej po-

dziela Sąd Najwyższy rozpatrujący niniejszą sprawę dotyczącą z kolei możliwości

rozwiązania stosunku pracy w trybie natychmiastowym z winy pracownika służby

cywilnej w rozumieniu art. 3 pkt 1 ustawy o służbie cywilnej. Podobny pogląd wyraża

K. Rączka (w:) J. Jagielski, K. Rączka: Ustawa o służbie cywilnej. Komentarz. War-

szawa 2010, s. 298 i 299.

W rozpatrywanej sprawie chodziło jednak o problem poważniejszej natury.

Czyn, którego dokonał pracownik służby cywilnej, nie pozwalał mu na objęcie i na

piastowanie stanowiska. Rygory selekcyjne zamieszczone w art. 4 ustawy z 2008 r.

wskazują, że w służbie cywilnej nie może być zatrudniona osoba skazana prawo-

mocnym wyrokiem za umyślne przestępstwo lub umyślne przestępstwo skarbowe.

Powód został skazany za takie przestępstwo. Utracił wobec tego podstawę prawną

dla uzyskania pierwotnie statusu członka korpusu służby cywilnej. W przypadku

urzędników ustawa przewiduje albo wygaśnięcie stosunku pracy (art. 70), albo roz-

wiązanie stosunku pracy z winy urzędnika (art. 71 ust. 7). Analogicznej regulacji nie

znajdujemy w pragmatyce odnośnie do pracowników umownych. Można ewentualnie

rozważać, czy braki w zakresie niekaralności są na tyle poważne, iż nakazują uzna-

wać, że pracownik utracił zdolność prawną w zakresie prawa pracy (koncepcja A.

Malanowskiego o modyfikacji pracowniczej zdolności prawnej i tzw. szczególnej

zdolności prawnej /w:/ Skutki braku zdolności do zawarcia umowy o pracę, PiP 1972

nr 12, s. 62 i nast., powielana przez wielu autorów). Wskazuje się, że występujące w

pragmatykach urzędniczych rygory selekcyjne mają charakter modyfikujący zdolność

prawną pracowniczą, co powoduje nieważność nawiązanego stosunku pracy z pomi-

6

nięciem tych rygorów (ostatnio A. Dubowik, Ł. Pisarczyk: Prawo urzędnicze, War-

szawa 2011, s. 114 i nast. i cytowana tam literatura).

Literatura uchyla się od rozstrzygnięcia zagadnienia konsekwencji następczej

zmiany w zakresie rygorów selekcyjnych. Dopuszczalne byłyby ewentualnie dwie

koncepcje. Z jednej strony można byłoby przyjąć, że dochodzi do wygaśnięcia sto-

sunku pracy (a maiori ad minus z art. 70 ustawy o służbie cywilnej). Również możli-

we jest jednak uznanie, że omawiany brak uzasadnia zgodne z prawem rozwiązanie

stosunku pracy. Na rzecz drugiej z zaprezentowanych koncepcji przemawia dodat-

kowo konstrukcja przyjęta w Kodeksie pracy w zakresie utraty zdolności do wykony-

wania pracy (art. 43 k.p.).

Sąd Najwyższy rozpatrujący niniejszy spór uznaje, że rygory selekcyjne nie

modyfikują pracowniczej zdolności prawnej, lecz stawiają dodatkowe wymagania

(warunki) pracownikom, delimitując swobodę pracownika w zakresie wyboru kon-

trahenta. Twierdzenie to sprzyja koncepcji o konieczności rozwiązania stosunku

pracy w przypadku utraty przez członka korpusu służby cywilnej zatrudnionego na

podstawie umowy o pracę przymiotów zamieszczonych w rygorach selekcyjnych. Z

uwagi na fakt, iż sprawa ta nie została unormowana w pragmatyce służbowej (o

czym była już mowa), należy stosować w tym zakresie przepisu Kodeksu pracy o

rozwiązaniu stosunku pracy.

Z tych względów orzeczono jak w sentencji.

========================================