III CZP 140/10

Uchwała z dnia 18 marca 2011 r., III CZP 140/10

Sędzia SN Jacek Gudowski (przewodniczący, sprawozdawca)

Sędzia SN Dariusz Dończyk

Sędzia SN Barbara Myszka

Sąd Najwyższy w sprawie z wniosku Miasta Ł. – Administracji

Nieruchomościami Ł. – Śródmieście "N.M." przy uczestnictwie "C.F.I.", sp. z o.o. w

Ł. o ustanowienie zarządcy sądowego, po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na

posiedzeniu jawnym w dniu 18 marca 2011 r. zagadnienia prawnego

przedstawionego przez Sąd Okręgowy w Łodzi postanowieniem z dnia 18 listopada

2010 r.:

"Czy od postanowienia sądu rejonowego sprawującego nadzór nad zarządem

nieruchomością wydanego w przedmiocie przyznania zarządcy wynagrodzenia –

służą środki odwoławcze, a jeżeli tak – to jakie?"

podjął uchwałę:

Od postanowienia sądu pierwszej instancji w przedmiocie przyznania

wynagrodzenia zarządcy (art. 939 § 1 w związku z art. 615 k.p.c.) przysługuje

apelacja.

Uzasadnienie

Rozpoznając zażalenie uczestnika na postanowienie Sądu Rejonowego dla

Łodzi-Śródmieścia w Łodzi z dnia 8 marca 2010 r., określające wysokość

wynagrodzenia należnego wnioskodawcy – zarządcy sądowemu z tytułu

sprawowania zarządu nad określonymi bliżej nieruchomościami – Sąd Okręgowy w

Łodzi powziął poważne wątpliwości, którym dał wyraz w przedstawionym Sądowi

Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnieniu prawnym, przytoczonym na wstępie.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Przedstawione do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne stanowi kolejny

przykład komplikacji występujących przy stosowaniu przepisów regulujących zarząd

związany ze współwłasnością i użytkowaniem po uchyleniu art. 939 § 3 k.p.c., który

miał na podstawie art. 615 k.p.c. odpowiednie zastosowanie do wyznaczenia

zarządcy oraz sprawowania zarządu. W czasie obowiązywania tego przepisu

przyjmowano, że na postanowienia merytoryczne w przedmiocie wyznaczenia

zarządcy oraz sprawowania zarządu zażalenie przysługiwało wtedy, gdy taki

właśnie środek odwoławczy przewidywały przepisy o zarządzie w toku egzekucji z

nieruchomości, jeżeli natomiast przepisy o egzekucji nie przewidywały zażalenia na

postanowienie co do istoty sprawy, uczestnikom przysługiwała apelacja (art. 518

zdanie pierwsze k.p.c.) (por. np. uchwały Sądu Najwyższego z dnia 23 września

1999 r., III CZP 25/99, OSNC 2000, nr 3, poz. 45 oraz z dnia 31 stycznia 2001 r., III

CZP 51/00, OSNC 2001, nr 6, poz. 81).

Ta dwoistość dotycząca zaskarżania orzeczeń sądu oraz przesłanek doboru

środka zaskarżenia na postanowienie sądu ma charakter reliktowy i wywodzi się z

unormowań zawartych w dekrecie z dnia 18 lipca 1945 r. – kodeks postępowania

niespornego (Dz.U. Nr 27, poz. 169 ze zm. – dalej: "k.p.n."). Zgodnie z art. 34 k.p.n.

(według tekstu pierwotnego), na postanowienia sądu kończące postępowanie

przysługiwało zażalenie, z tym że zaskarżenie zażaleniem postanowienia

przedstanowczego było dopuszczalne tylko w wypadkach przewidzianych w

ustawie. Po reformie postępowania cywilnego dokonanej ustawą z dnia 20 lipca

1950 r. o zmianie przepisów postępowania w sprawach cywilnych (Dz.U. z 1950 r.

Nr 38, poz. 349), w związku z odstąpieniem przez ustawodawcę od podziału

postanowień na stanowcze i przedstanowcze, od postanowienia kończącego

postępowanie niesporne lub samodzielną jego część przysługiwała rewizja,

ewentualnie zażalenie, jeżeli przepis ustawy wyraźnie je przewidywał (art. 34 § 1 i 2

k.p.n. według tekstu z 1950 r.). Takim przepisem był art. 12 § 2 dekretu z dnia 8

listopada 1946 r. o postępowaniu niespornym z zakresu prawa rzeczowego (Dz.U. z

1946 r. Nr 63, poz. 345 ze zm.), zgodnie z którym na postanowienie co do

wynagrodzenia należnego zarządcy stosownie do nakładu pracy oraz co do zwrotu

wydatków poniesionych z powodu zarządu przysługiwało zażalenie.

W kodeksie postępowania cywilnego z 1964 r. wprowadzono podział

postanowień wydawanych w postępowaniu nieprocesowym na postanowienia

orzekające co do istoty sprawy i inne postanowienia; zgodnie z art. 518, od

postanowień sądu pierwszej instancji orzekających co do istoty sprawy, niezależnie

od tego, czy są to orzeczenia kończące postępowanie w sprawie, przysługuje

apelacja (przed 1996 r. – rewizja), a na inne postanowienia tego sądu – w

wypadkach wskazanych w ustawie – zażalenie. Niezależnie od tego, przepisy

szczególne wprowadzają wyjątki od zasady zaskarżalności apelacją postanowień

orzekających co do istoty sprawy; np. w myśl art. 27 ust. 4 z dnia 26 października

1982 r. o wychowaniu w trzeźwości i przeciwdziałaniu alkoholizmowi (jedn. tekst:

Dz.U. z 2007 r. Nr 70, poz. 473 ze zm.) oraz zgodnie z art. 551 § 1, art. 5861

, 612 §

2 lub art. 648 § 2 k.p.c. na postanowienia takie, mimo ich merytorycznego

charakteru, przysługuje zażalenie, a nie apelacja (por. uzasadnienia uchwał Sądu

Najwyższego z dnia 23 września 1999 r., III CZP 25/99, z dnia 31 stycznia 2001 r.,

III CZP 51/00, z dnia 21 listopada 2006 r., III CZP 49/06, OSNC 2007, nr 7-8, poz.

98 lub z dnia 27 lutego 2008 r., III CZP 149/07, OSNC 2009, nr 2, poz. 27).

Naturalnie, na zasadach ogólnych zażalenie przysługuje także na zarządzenia i

postanowienia przewidziane w art. 394 § 1 w związku z art. 13 § 2 k.p.c.

W tym stanie rzeczy rozstrzygnięcie analizowanego zagadnienia prawnego

zależy od oceny, czy postanowienie sądu pierwszej instancji w przedmiocie

przyznania wynagrodzenia zarządcy jest postanowieniem co do istoty sprawy.

W judykaturze Sądu Najwyższego utrwalony jest pogląd, że postanowienie co

do istoty sprawy to merytoryczne, stanowcze orzeczenie o żądaniu zawartym we

wniosku lub rozstrzygnięcie in merito kwestii podjętej przez sąd z urzędu; chodzi

zatem o postanowienia osadzone na konkretnym podłożu materialnoprawnym,

umożliwiającym rzeczowe rozstrzygnięcie o przedmiocie postępowania i

zgłoszonych żądaniach (por. np. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 17 marca

1970 r., II CR 159/70, OSNCP 1970, nr 11, poz. 209 lub uchwały Sądu

Najwyższego z dnia 17 czerwca 1998 r., III CZP 19/98, OSNC 1999, nr 1, poz. 1 i z

dnia 10 stycznia 2000 r., III CZP 30/99, OSNC 2000, nr 6, poz. 106). Z tych

względów Sąd Najwyższy przyjął, że postanowieniem co do istoty sprawy jest

orzeczenie w przedmiocie spisu inwentarza (uchwała z dnia 23 sierpnia 2006 r., III

CZP 52/06, OSNC 2007, nr 5, poz. 72), o zwolnieniu opiekuna osoby całkowicie

ubezwłasnowolnionej (uchwała z dnia 10 stycznia 2000 r., III CZP 30/99, OSNC

2000, nr 6, poz. 106), o zwolnieniu z funkcji kuratora spadku i powołaniu w to

miejsce innej osoby (uchwała z dnia 2 kwietnia 2008 r., III CZP 12/08, OSNC 2009,

nr 6, poz. 78), o zmianie zarządcy (uchwały z dnia 23 września 1999 r., III CZP

25/99, i z dnia 27 lutego 2008 r., III CZP 149/07), w przedmiocie zatwierdzenia

sprawozdania zarządcy (uchwała z dnia 21 stycznia 2001 r., III CZP 51/00), a także

orzeczenie zobowiązujące zarządcę do wypłacenia określonej kwoty tytułem

nadwyżki dochodów (uchwała z dnia 21 listopada 2006 r., III CZP 49/06).

Zarządcy, którym jest współwłaściciel lub osoba związana z

współwłaścicielami stosunkiem prawnym zawiązanym na podstawie umowy lub

orzeczenia sądu wydanego na podstawie art. 203 k.c., przysługuje prawo żądania

wynagrodzenia z tytułu sprawowania zarządu (art. 939 § 1 w związku z art. 615

k.p.c. oraz art. 205 k.c.). Orzeczenie w tym przedmiocie nie jest więc

rozstrzygnięciem wpadkowym, formalnym lub mającym charakter incydentalny;

przeciwnie, dotyczy uprawnienia materialnoprawnego, wynikającego ze

sprawowania zarządu rzeczą wspólną, należy je zatem zaliczyć do orzeczeń co do

istoty sprawy w rozumieniu art. 518 k.p.c., niezależnie od tego, czy zostało wydane

łącznie z postanowieniem o ustanowieniu zarządcy, czy – jeżeli zaszły ku temu

istotne powody – później. Pogląd taki został już wyrażony w piśmiennictwie oraz w

judykaturze i należy go podzielić (por. uzasadnienie uchwały Sądu Najwyższego z

dnia 31 stycznia 2001 r., III CZP 51/00).

Poglądowi temu nie przeczy stanowisko zajęte przez Sąd Najwyższy w

uchwale z dnia 8 maja 1975 r., III CZP 26/75 (OSNCP 1976, nr 2, poz. 31), w której

stwierdzono, że na postanowienie o przyznaniu opiekunowi wynagrodzenia

określonego w art. 162 § 2 k.r.o. przysługuje zażalenie. Niezależnie od różnic

między wynagrodzeniem należnym zarządcy nieruchomości a wynagrodzeniem

przysługującym opiekunowi, trzeba podkreślić, że wymieniona uchwała zapadła

przed zmianą art. 162 k.r.o. (ustawa z dnia 6 listopada 2008 r. o zmianie ustawy –

Kodeks rodzinny i opiekuńczy oraz niektórych innych ustaw, Dz.U. Nr 220, poz.

1431), w wyniku której przekształceniu uległa nie tylko konstrukcja uprawnienia do

wynagrodzenia przysługującego opiekunowi za sprawowanie opieki, ale także jego

funkcja publiczna. Współcześnie, po zmianach ustrojowych dokonanych w latach

90., trudno bronić tezy, że wynagrodzenie za wykonaną pracę, a zwłaszcza

orzekanie o jego przysługiwaniu i wysokości, stanowi kwestię formalną, wpadkową.

Nie bez znaczenia jest również fakt, że po wydaniu omawianej uchwały zmieniła się

aksjologia formująca poglądy na istotę i znaczenie środków odwoławczych.

Z tych względów Sąd Najwyższy orzekł, jak na wstępie.