I UK 166/10

Sygn. akt I UK 166/10

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 24 marca 2011 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Teresa Flemming-Kulesza (przewodniczący,

sprawozdawca)

SSN Halina Kiryło

SSN Roman Kuczyński

w sprawie z odwołania Zakładu Usługowego O. S. Spółki jawnej J. B., B. D., T. K. w

K.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddziałowi w K.

z udziałem zainteresowanego L. M.

o objęcie ubezpieczeniem wypadkowym,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 24 marca 2011 r.,

skargi kasacyjnej odwołującego się od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 21 grudnia 2009 r.,

oddala skargę kasacyjną.

2

Uzasadnienie

Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w K. decyzją z 6 marca 2009 r.

stwierdził, że L. M.z tytułu zatrudnienia na podstawie umowy zlecenia przez

płatnika „O. – S.” s.j. podlegał następującym ubezpieczeniom: obowiązkowo –

emerytalnemu i rentowym oraz wypadkowemu; dobrowolnemu ubezpieczeniu

chorobowemu w okresie od 1 lutego 2007 r. do 31 grudnia 2008 r.

Zakład Usługowy „O. – S.” s.j. J. B., B. D., T. K. odwołał się od tej decyzji w

części dotyczącej podlegania przez L. M. obowiązkowo ubezpieczeniu

wypadkowemu.

Sąd Okręgowy w K. wyrokiem z 2 lipca 2009 r. oddalił odwołanie.

Sąd ten ustalił, że L. M. od 1 lutego 2007 r. do 31 grudnia 2008 r. świadczył

pracę na rzecz odwołującej się Spółki na podstawie umowy zlecenia. Do zakresu

jego obowiązków należały prace porządkowe na terenie budynku oraz utrzymanie

czystości w jego okolicy a w zimie – także odśnieżanie chodników. Jako

zleceniobiorca obowiązany był do świadczenia pracy w sposób zgodny z

wytycznymi zleceniodawcy oraz zakresem obowiązków stanowiącym załącznik do

umowy. Do zakresu działalności odwołującej się Spółki należą: kompleksowe usługi

agrotechniczne, usługi remontowe, usługi budowlane, prace porządkowe, usługi

transportowo-sprzętowe. Głównym przedmiotem działalności Spółki są prace

związane z utrzymaniem terenów zielonych na obszarze miasta K. a także

świadczenie usług na rzecz spółdzielni mieszkaniowych polegające bądź na

pracach porządkowych bądź na kompleksowym zajęciu się utrzymaniem czystości

zarówno w budynkach jak i czynnościach związanych z pielęgnacją terenów

zielonych. Usługi te są wykonywane na podstawie umów zawieranych przez Spółkę

ze spółdzielniami mieszkaniowymi i innymi podmiotami. W umowach tych określone

są obowiązki Spółki a w dołączonych do nich załącznikach określono zakres

obowiązków Spółki na rzecz spółdzielni oraz obmiar terenu którym Spółka miała się

zająć.

Gdy zmieniły się przepisy dotyczące odprowadzania składek z tytułu umowy

zlecenia wspólnicy Spółki „O.-S.” uzyskali od pracownika ZUS ustną informację, że

3

osoba wykonująca umowę zlecenia poza siedzibą firmy nie podlega ubezpieczeniu

wypadkowemu.

Sąd Okręgowy przeanalizował przepis art. 12 ust. 3 ustawy z dnia 13

października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z

2007 r. Nr 11, poz. 74 ze zm.) przewidujący wyłączenie spod obowiązkowego

ubezpieczenia wypadkowego osób wykonujących pracę poza siedzibą lub

miejscem prowadzenia działalności zleceniodawcy i uznał, że wyłączenie to

dotyczy tych zleceniobiorców pracujących nie tylko poza siedzibą zleceniodawcy

ale także poza miejscem prowadzenia przez niego działalności gospodarczej czyli

poza granicami, do których można rozciągnąć ryzyko ubezpieczenia wypadkowego.

Zdaniem Sądu Okręgowego rozumienie miejsca prowadzenia działalności

gospodarczej należy odnieść do rozumienia pojęcia „miejsca” w języku polskim.

Określenie tego miejsca musi być dokonane nie tylko przy uwzględnieniu aspektu

terytorialnego lecz także substratu materialnego i organizacyjnego. Sąd Okręgowy

przyjął wobec tego, że miejscem prowadzenia działalności gospodarczej przez

Spółkę było miejsce wykonywania przez ubezpieczonego (zleceniobiorcę) usługi

stanowiącej przedmiot określony w umowie zlecenia (i w załącznikach do niej)

zawartej przez Spółkę ze Spółdzielnią. W rozpoznawanej sprawie nie zachodzi

sytuacja, w której zleceniodawca nie organizuje zatrudnienia i nie ma

bezpośredniego wpływu na warunki wykonywania pracy przez zleceniobiorcę, co

wynika z charakteru prowadzonej działalności.

Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 21 grudnia 2009 r., oddalił apelację

odwołującej się Spółki od wyroku Sądu Okręgowego.

W istotnej dla toczącego się sporu kwestii wykładni pojęć „siedziba” i

„miejsce prowadzenia działalności gospodarczej” (występujących w art. 12 ust. 3

ustawy systemowej), Sąd Apelacyjny zważył, że odwołująca się Spółka ma siedzibę

w K. w województwie m. a adres Zakładu to ul. D. w K. Są to dane ujęte w rejestrze

przedsiębiorców. Wpis w rejestrze nie jest jednak – zdaniem Sądu drugiej instancji

– równoznaczny z określeniem miejsca prowadzenia działalności gospodarczej

zleceniodawcy w rozumieniu art. 12 ust. 3 i nie przesądza o tym miejscu. Zdaniem

Sądu Apelacyjnego, przy wykładni art. 12 ust. 3 ustawy systemowej nie można

ograniczyć się do wykładni literalnej pomijając cel przepisu jakim jest wyłączenie z

4

obowiązkowego ubezpieczenia wypadkowego tych zleceniobiorców, którzy

wykonują pracę nie tylko poza siedzibą zleceniodawcy ale także poza miejscem

prowadzenie jego działalności a więc poza granicami do których można rozciągnąć

ryzyko ubezpieczenia wypadkowego. Spółka realizując umowy zawierane ze

spółdzielniami zleciła wykonywanie zadań innym podmiotom, w tym gospodarzom

domów, organizowała ich pracę, zapewniała i dostarczała środki do jej wykonania,

przeprowadzała kontrole, Miejsce prowadzenia działalności Spółki rozciąga się

zatem na miejsce, w którym zleceniobiorcy wykonywali faktycznie zlecone im

usługi. Natomiast dyrektywa Rady EWG z 17 maja 1977 r. nie może być skutecznie

powoływana w tej sprawie, ponieważ dotyczy ona regulacji prawnopodatkowych.

Płatnik składek, odwołująca się Spółka „O. – S.” wniosła skargę kasacyjną

od wyroku Sądu Apelacyjnego zarzucając mu naruszenie prawa materialnego „tj.

art. 12 ust. 3 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych obowiązującego do 31

grudnia 2009 r. poprzez jego błędną wykładnię i niezastosowanie w sprawie z

uwagi na nieuzasadnione przyjęcie przez Sąd Apelacyjny, że powierzenie przez

Skarżącą świadczenia określonych usług na rzecz Zleceniobiorcy –

Zainteresowanemu w sprawie, jest równoznaczne z „rozciągnięciem” miejsca

wykonywania działalności Zleceniodawcy w rozumieniu tego przepisu na miejsce

gdzie usługa jest wykonywana mimo, iż Skarżąca nie miała realnej kontroli nad

wykonywaniem usług przez zleceniobiorcę, który mógł je wykonywać w dowolnym

czasie”. Zdaniem skarżącej, pojęcia „siedziby” i „miejsca prowadzenia działalności

gospodarczej” należy wykładać zgodnie ze wskazaniami wykładni językowej.

Wystarczy zatem spełnienie jednaj z tych przesłanek do wyłączenia podlegania

zleceniobiorcy ubezpieczeniu wypadkowemu. Pojęcie siedziby nie powinno być

rozumiane w taki sposób, jaki wynika z przepisów prawa cywilnego. Ponadto na

gruncie wykładni literalnej nie można uznać, że miejsce świadczenia usług przez

zleceniobiorcę jest tożsame z miejscem prowadzenia działalności gospodarczej

przez zleceniodawcę. Zdaniem skarżącej, rozumienie rat. 12 ust. 3 zawarte w

orzeczeniu Sądu Apelacyjnego prowadziłoby do uznania normy zawartej w tym

przepisie za normę pustą, skoro miejsce świadczenia usługi miałoby być

jednocześnie miejscem prowadzenia działalności gospodarczej zleceniodawcy.

Skarżąca podkreślała, że zleceniobiorca mógł wykonywać pracę w dowolnym,

5

nienormowanym czasie a zleceniodawca nie miał uprawnień do sprawowania

realnej, bieżącej kontroli nad świadczeniem usług przez zleceniobiorcę. W tych

warunkach zleceniodawca nie miał możliwości stwierdzenia czy dany wypadek był

wypadkiem przy pracy. Zleceniodawca „nie zabezpieczał” miejsca świadczenia

pracy przez zleceniobiorcę ani „nie tworzył struktury organizacyjnej, która

pozwalałaby stwierdzić, że istnieje nadzór nad wykonywaniem usług przez

Zleceniobiorcę”. Skarżąca podkreślała, że głównym przedmiotem jej działalności

jest świadczenie usług związanych z obsługą terenów zielonych oraz pracami

agrotechnicznymi przy pasach drogowych oraz torowiskach. W przypadku

zleceniobiorców świadczących usługi przy tych pracach Spółka wypracowała

substrat materialny i organizacyjny i opłacała składki na ubezpieczenie wypadkowe

zleceniobiorców „ z uwagi na okoliczność kontroli organizacyjnej nad tymi pracami”.

Skarga kasacyjna zawiera wniosek o uchylenie zaskarżonego wyroku w

części tj. w punkcie pierwszym i jego zmianę poprzez orzeczenie co do istoty

sprawy, tj. ustalenie, że zainteresowany nie podlegał obowiązkowo ubezpieczeniu

wypadkowemu w okresie od 1 lutego 2007 r. do 31 grudnia 2008 r. i o zasądzenie

na rzecz skarżącej od organu rentowego kosztów postępowania, w tym kosztów

zastępstwa procesowego. Alternatywnie wniesiono o uchylenie zaskarżonego

wyroku w części tj. w punkcie pierwszym lub uchylenie wyroku Sądu Okręgowego

w K. w części tj. w punkcie I tego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego

rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu albo Sądowi Okręgowemu w K. Skarżąca

wniosła o zasadzenie na jej rzecze kosztów postępowania przed Sądem

Najwyższym, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych

Sąd Najwyższy rozważył, co następuje:

Podstawa skargi kasacyjnej okazała się nieuzasadniona.

Istotne dla rozstrzygnięcia niniejszej sprawy było dokonanie wykładni pojęć

użytych w art. 12 ust. 3 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie

ubezpieczeń społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2009 r., Nr 205, poz. 1585 ze

zm.). W przepisie tym uregulowano zakres podmiotowy podlegania obowiązkowo

ubezpieczeniu wypadkowemu. Zasadą wynikającą z ust. 1 tego artykułu jest

podleganie (obowiązkowe) ubezpieczeniu wypadkowemu przez te osoby, które

6

podlegają ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowemu. Od tej zasady w ustępie 3

(do czasu jego skreślenia z dniem 1 stycznia 2010 r.) przewidziano wyjątek. Nie

podlegały ubezpieczeniu wypadkowemu te osoby, o których mowa w art. 6 ust. 1

pkt 4 ustawy (czyli, między innymi, osoby wykonujące pracę na podstawie umowy

zlecenia) jeżeli wykonywały pracę poza siedzibą lub miejscem prowadzenia

działalności zleceniodawcy. Spór w tej sprawie wywołało rozumienie pojęć

„siedziba” i „miejsce prowadzenia działalności” zleceniodawcy.

Dla wykładni tych pojęć istotne znaczenie ma przypomnienie historycznie

ukształtowanej funkcji ubezpieczenia wypadkowego. Poza zapewnieniem ochrony

ubezpieczonym uwalniało ono podmioty zatrudniające – przynajmniej w części – od

ponoszenia ryzyka związanego z wypadkami przy pracy. W zamian za opłacanie

składek na to ubezpieczenie ubezpieczyciel spełniał na rzecz zatrudnionych, którzy

ulegli wypadkom świadczenia o charakterze odszkodowawczym. Obowiązek

objęcia ubezpieczeniem wypadkowym wiąże się z dbałością o zapewnienie

ochrony zatrudnionym. Ochrona ta polega przede wszystkim na zapewnieniu

bezpiecznych i higienicznych warunków pracy. Obowiązek opłacania składek bez

powiązania go z zapewnieniem odpowiednich warunków pracy byłby

niewystarczający dla efektywnej ochrony. Te dwa obowiązki są ze sobą połączone.

W tym związku Sąd Najwyższy upatruje podstawowej wskazówki w wykładni art. 12

ust 3 ustawy systemowej, która pozwoliłaby na zrozumienie istoty wyłączenia od

zasady podlegania ubezpieczeniu wypadkowemu zwartemu w tym przepisie.

Zgodnie z art. 207 § 2 k.p. pracodawca obowiązany jest chronić życie i

zdrowie pracowników przez zapewnienie bezpiecznych i higienicznych warunków

pracy. Z mocy art. 304 § 1 k.p. obowiązek ten dotyczy pracodawców

zatrudniających osoby fizyczne na innej podstawie niż stosunek pracy, jeżeli

wykonują pracę w zakładzie pracy lub miejscu wyznaczonym przez pracodawcę.

Treść tego przepisu pozwala na wniosek, że gdy chodzi o pracodawców

zatrudniających (w szerokim rozumieniu tego słowa) osoby na podstawie umowy

zlecenia istotne dla obciążenia ich obowiązkami zapewnienia bezpiecznych i

higienicznych warunków pracy jest wyznaczenie miejsca świadczenia pracy (o ile

praca nie jest wykonywana w zakładzie pracy). W okolicznościach rozpoznawanej

sprawy nie budzi wątpliwości, że praca zleceniobiorców była wykonywana w

7

miejscu wyznaczonym przez skarżącą. Częstotliwość i zakres kontroli nad

wykonywaniem zadań przez zleceniobiorców nie ma znaczenia dla ustalenia

obowiązku zapewnienia bezpiecznych i higienicznych warunków pracy. Wskazania

wykładni systemowej pozwalają na wnioskowanie, że przez miejsce prowadzenia

działalności według art. 12 ust 3. ustawy systemowej należy rozumieć miejsca,

które zleceniodawca wyznacza osobom zatrudnionym na podstawie umów

zlecenia. W tym znaczeniu miejscem prowadzenia działalności przez skarżącą były

miejsca objęte umowami zlecenia zawartymi przez nią ze spółdzielniami

mieszkaniowymi, w których to umowach zobowiązywała się ona do wykonywania

określonych czynności, na terenie określonych nieruchomości za pośrednictwem

osób przez nią zatrudnianych. Wyłączenie spod zasady podlegania obowiązkowo

ubezpieczeniu wypadkowemu ujęte w art. 12 ust. 3 ustawy systemowej dotyczyłoby

zatem tylko takich sytuacji, w których strony umowy zlecenia pozostawiły

zleceniobiorcy swobodę wyboru miejsca wykonywania zlecenia, co pozwoliłoby na

uznanie, że praca zleceniobiorcy świadczona jest poza miejscem prowadzenia

działalności przez zleceniodawcę.

Gdy chodzi natomiast o pojęcie siedziby, zdaniem Sądu Najwyższego,

należy rozumieć je potocznie. Inne podejście do wykładni tego pojęcia

prowadziłoby to rezultatów trudnych do zaakceptowania. Gdyby rozumieć je jako

miejscowość (tak jak to stanowi art. 41 k.c.) wyłączenie z obowiązku ubezpieczenia

miałoby iluzoryczny sens, gdyż dotyczyłoby tylko osób pracujących w innych

miejscowościach niż ta, w której ma siedzibę zleceniodawca. Trudno też znaleźć

uzasadnienie do rozumienia pojęcia siedziby jako adresu. Najbardziej odpowiednie

jest rozumienie potoczne jako lokalu lub budynku zleceniodawcy. Sąd Najwyższy

podziela bowiem pogląd, że stosując wskazania wykładni językowej należy w miarę

możliwości odwoływać się do takiego rozumienia pojęć prawnych, które byłoby

najbliższe naturalnemu znaczeniu słów użytych w akcie prawnym.

Sąd Najwyższy doszedł do przekonania, że wyłączenie obowiązku

ubezpieczenia wypadkowego na podstawie art. 12 ust. 3 ustawy systemowej

dotyczyć mogło tylko takich sytuacji, w których zleceniobiorcy wykonywali swą

pracę zarazem poza siedzibą jak i poza miejscem prowadzenia przez

zleceniodawcę działalności. Tylko bowiem w razie stwierdzenia, że zleceniobiorca

8

pracuje nie tylko poza siedzibą zleceniodawcy ale i poza miejscem prowadzenia

przez niego działalności można uznać, że zleceniodawca nie ma możliwości ani

prawnego obowiązku zapewnienia takich warunków wykonywania pracy, w których

ryzyko ubezpieczenia wypadkowego mogłoby być podjęte. Wówczas, gdy

zleceniobiorcy wykonują pracę w siedzibie zleceniodawcy albo w miejscu

prowadzenia przez niego działalności (w miejscu, które on sam wyznacza)

zleceniodawca zachowuje wpływ na warunki pracy.

Dla rozumienia zakresu wyłączenia zawartego w art. 12 ust. 3 nie ma

natomiast znaczenia możliwość weryfikacji przez zleceniodawcę faktu i okoliczności

wystąpienia wypadku, są to bowiem zagadnienia natury dowodowej a nie prawnej.

Z tych względów skarga podlegała oddaleniu na podstawie art. 39814

k.p.c.

Analogiczne poglądy zostały zawarte w licznych orzeczeniach Sądu

Najwyższego, między innymi w niepublikowanych dotąd wyrokach z dnia 3 grudnia

2010 r. (I UK 187/10) i z 13 grudnia 2010 r. (I UK 173/10).