I CSK 475/10

Sygn. akt I CSK 475/10

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 6 kwietnia 2011 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Krzysztof Strzelczyk (przewodniczący)

SSN Grzegorz Misiurek (sprawozdawca)

SSN Katarzyna Tyczka-Rote

Protokolant Beata Rogalska

w sprawie z powództwa Arkadiusza Z.

przeciwko Skarbowi Państwa - Prokuratorowi Apelacyjnemu

o zapłatę,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 6 kwietnia 2011 r.,

skargi kasacyjnej powoda od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 17 lutego 2010 r.,

oddala skargę kasacyjną i nie obciąża powoda kosztami

postępowania kasacyjnego.

2

Uzasadnienie

Powód Arkadiusz Z. domagał się zasądzenia od Skarbu Państwa –

Prokuratora Apelacyjnego kwoty 175.000 zł, w tym: 50.000 zł tytułem

zadośćuczynienia za krzywdę doznaną wskutek niezasadnego pozbawienia go

nabytego prawa podmiotowego do odbycia aplikacji, 75.000 zł tytułem

odszkodowania za utracone zyski, 25.000 zł tytułem zadośćuczynienia za

naruszenie dóbr osobistych w postaci prawa do wyboru aplikacji, jej odbycia

i ukończenia oraz prawa wykonywania zawodu prawnika uprawnieniami

wynikającymi z ukończonej aplikacji, a na wypadek nieuwzględnienia powyższych

żądań – kwoty 215.085 zł z tytułu nienależytego wykonania zobowiązania.

W uzasadnieniu wskazał, że źródło dochodzonych roszczeń stanowi

nieuzasadniona i bezprawna decyzja prokuratora Apelacyjnego o cofnięciu

powodowi zezwolenia na odbywanie aplikacji prokuratorskiej pozaetatowej

Pozwany wniósł o oddalenie powództwa podnosząc, że cofniecie powodowi

zezwolenia na odbywanie aplikacji było zgodne z prawem.

Sąd Okręgowy wyrokiem z dnia 19 czerwca 2009 r. oddalił powództwo, a

Sąd Apelacyjny wyrokiem zaskarżonym skargą kasacyjną oddalił apelacje powoda

od tego orzeczenia, przyjmując za podstawę rozstrzygnięcia następujące ustalenia i

wnioski.

Powód decyzją pozwanego z dnia 23 lipca 2001 r. uzyskał zgodę na

odbywanie aplikacji pozaetatowej w Prokuraturze Rejonowej w okresie od 1

października 2001 r. do 31 marca 2004 r., przedłużonym następnie do dnia 30

września 2004 r. W dniu 16 lipca 2003 r. Prokurator Okręgowy zwrócił się do

Prokuratora Apelacyjnego o cofnięcie powodowi zgody na odbywanie aplikacji z

uwagi na podejrzenie popełnienia przez niego przestępstwa polegającego na

przyjmowaniu korzyści majątkowych w związku z wykonywaną pracą asystenta

doradcy prawnego w Spółdzielni Mieszkaniowej, tj. czynu z art. 228 k.k.

W dniu 30 lipca 2003 r. Prokurator Apelacyjny cofnął powodowi z dniem 1

sierpnia 2003 r. zgodę na dalsze odbywanie aplikacji pozaetatowej. Naczelny Sąd

3

Administracyjny postanowieniem z dnia 7 listopada 2008 r. uchylił postanowienie

Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego z dnia 4 marca 2005 r. odrzucające

skargę powoda na decyzję cofającą zgodę na dalsze odbywanie aplikacji. Decyzją

z października 2009 r. Minister Sprawiedliwości Prokurator Generalny uchylił

decyzję Prokuratora Apelacyjnego z dnia 30 lipca 2003 r. z uwagi na oczywiste

naruszenie ogólnych zasad postępowania administracyjnego przez wydanie decyzji

nie spełniającej ogólnych wymogów decyzji administracyjnej (art. 107 § 1 k.p.a.). W

dniu 11 grudnia 2009 r. Prokurator Apelacyjny wydał decyzję o cofnięciu powodowi

zezwolenia na dalsze odbywanie aplikacji prokuratorskiej; odwołanie powoda od tej

decyzji nie zostało jeszcze rozpoznane.

Wyrokiem z dnia 28 lutego 2006 r. Sąd Rejonowy uniewinnił powoda od

popełnienia zarzuconego mu czynu (przestępstwa z art. 286 § 1 k.k.). Na skutek

apelacji prokuratora Sąd Okręgowy wyrokiem z dnia 25 sierpnia 2006 r. uchylił

zaskarżony wyrok i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania. Postępowanie

karne przeciwko powodowi nie zostało zakończone.

Oceniając tak ustalony stan faktyczny przez pryzmat art. 417 k.c.

w brzmieniu sprzed 1 września 2004 r., uwzględniającym skutki prawne wyroku

Trybunału Konstytucyjnego z dnia 4 grudnia 2001 r., SK 18/00 (OTK-A 2001, nr 8,

poz. 256), Sąd Apelacyjny uznał powództwo za bezzasadne. Wskazał, że decyzja

Prokuratora Apelacyjnego z dnia 30 lipca 2003 r. była niewątpliwie bezprawna,

jednak - zgodnie z art. 361 k.c. – zobowiązany do odszkodowania ponosi

odpowiedzialność tylko za normalne następstwa działania lub zaniechania.

Poszkodowany może domagać się naprawienia szkody niemajątkowej (krzywdy)

jedynie wtedy, gdy przewidują to wyraźnie przepisy, jak ma to miejsce

w przypadkach określonych w art. 445 § 1 w związku z art. 444 k.c., art. 445 § 2

k.c. i art. 448 k.c. Nie ma przepisu przewidującego możliwość zasądzenia

zadośćuczynienia za ujemne odczucia związane z wydaniem wadliwej decyzji

administracyjnej, a wymienione unormowania nie mają w sprawie zastosowania,

gdyż nie zostały spełnione wskazane w nich przesłanki.

Rozstrój zdrowia psychicznego nie stanowi normalnego następstwa wydania

wadliwej decyzji administracyjnej o cofnięciu zezwolenia na odbywanie aplikacji.

4

Nie było zatem potrzeby przeprowadzania dowodu z opinii biegłego psychiatry,

skoro zgłoszone z tego tytułu żądanie nie mogło być uwzględnione.

Nie można też przyjąć, że powód, gdyby nie cofnięto mu zezwolenia na

odbywanie aplikacji i gdyby aplikację tę ukończył z wynikiem pozytywnym, zostałby

asesorem prokuratury rejonowej albo uzyskałby wpis na listę adwokatów lub

radców prawnych i wykonywałby któryś z tych zawodów. Wymienione zawody

prawnicze są zawodami zaufania publicznego. Kandydaci do tych zawodów,

niezależnie od posiadanych kwalifikacji merytorycznych, muszą spełniać

dodatkowe wymogi – być nieskazitelnego charakteru i dawać rękojmię ich

należytego wykonywania. Przeciwko powodowi toczy się postępowanie karne

o czyn z art. 286 k.k. Waga uchybień zarzucanych powodowi, niezależnie od ich

kwalifikacji prawnej, podaje w wątpliwość nieskazitelność jego charakteru. Powód

nie ubiegał się o aplikację adwokacka lub radcowską. Nie ma podstaw do przyjęcia,

że gdyby nie została wydana wadliwa decyzja administracyjna, to uzyskiwałby on

wynagrodzenia asesora prokuratury rejonowej, adwokata lub radcy prawnego,

a przeprowadzanie dowodu z opinii biegłego księgowego na okoliczność wysokości

dochodów utraconych z tego tytułu było bezprzedmiotowe.

Sąd Apelacyjny podzielił zapatrywanie powoda, że wolność wyboru aplikacji

oraz zawodu należy do kategorii dóbr osobistych podlegających ochronie.

Zauważył jednak, że w wypadkach przewidzianych w ustawie może ona doznawać

ograniczenia. Zgodnie z art. 94b ustawy z dnia 20 czerwca 1985 r. o prokuraturze

(tekst jedn.: Dz. U. z 2008 r., Nr 7, poz. 39 ze zm.), obowiązującym w dacie

wydania decyzji o cofnięciu powodowi zezwolenia na odbywanie aplikacji,

prokurator apelacyjny był uprawniony do podjęcia takiej decyzji. Wadliwości

proceduralne, którymi decyzja ta była dotknięta nie mogą być utożsamiane

z naruszeniem dobra osobistego w postaci prawa wyboru aplikacji. Prokurator

Okręgowy nie naruszył uprawnień ani nie przekroczył swoich obowiązków wskutek

błędnej oceny przesłanek jej wydania. Wystarczającą podstawę do uznania, że

powód rażąco naruszył obowiązki aplikanta stanowiło skierowanie przeciwko niemu

aktu oskarżenia. Prawomocne umorzenie śledztwa przeciwko Prokuratorowi

Okręgowemu z powodu braku znamion czynu zabronionego, jak również brak

orzeczenia dyscyplinarnego stwierdzającego popełnienie przez niego przewinienia

5

dyscyplinarnego przesądza brak winy pozwanego; nie ma zatem podstaw do

zasądzenia zadośćuczynienia na podstawie art. 448 k.c.

W skardze kasacyjnej opartej na obu podstawach określonych w art. 3983

§ 1 k.p.c. powód zarzucił: naruszenie art. 361 § 1 w związku z art. 445 k.c., art. 361

§ 1 w związku z art. 361 § 2 k.c. – przez ich błędną wykładnię i niewłaściwe

zastosowanie, art. 448 § 1 w związku z art. 24 § 1 k.c. przez błędną wykładnię oraz

mogącą mieć istotny wpływ na wynik sprawy obrazę art. 227 k.p.c., art. 233 § 1

k.p.c. w związku z art. 448 § 1 k.c. oraz art. 233 § 1 w związku z art. 11 k.p.c.

W konkluzji wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie

sprawy Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna nie zasługiwała na uwzględnienie.

Podnosząc zarzut naruszenia art. 361 § 1 w związku z art. 445 k.c. skarżący

wyraził pogląd, że - w świetle tych przepisów - rozstrój zdrowia psychicznego

wskutek wydania bezprawnej decyzji cofającej mu zezwolenie na dalsze odbywanie

aplikacji prokuratorskiej, jest normalnym następstwem tego zdarzenia.

Z zapatrywaniem tym nie można się zgodzić.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego podkreśla się, że związek przyczynowy

jest kategorią obiektywną i należy go pojmować jako obiektywne powiązanie

ze sobą zjawiska nazwanego "przyczyną" ze zjawiskiem określonym jako "skutek".

Ustawodawca wprowadzając w art. 361 § 1 k.c. dla potrzeb odpowiedzialności

cywilnej ograniczenie odpowiedzialności tylko za normalne (typowe, występujące

zazwyczaj) następstwa działania lub zaniechania, z których szkoda wynikła,

nie wprowadza pojęcia związku przyczynowego w rozumieniu prawnym,

odmiennego od istniejącego w rzeczywistości. Ogranicza tylko odpowiedzialność

do wskazanych w przepisie normalnych (adekwatnych) następstw. Istnienie

związku przyczynowego jako zjawiska obiektywnego jest determinowane

określonymi okolicznościami faktycznymi konkretnej sprawy i dlatego istnienie

związku przyczynowego bada się w okolicznościach faktycznych określonej sprawy

(zob. m.in. wyroki: z dnia 8 grudnia 2005 r., III CK 298/05, niepubl.; z dnia 20 maja

2004 r., IV CK 395/03, niepubl.). Istota regulacji art. 361 § 1 k.c. pozwala więc na

6

przyjęcie odpowiedzialności sprawcy szkody na podstawie art. 417 k.c. tylko za

typowe, a więc normalne skutki jego bezprawnych zachowań, a nie za wszelkie

możliwe ich następstwa. Anormalne jest następstwo, gdy do niego doszło tylko

skutek nadzwyczajnego zbiegu okoliczności, którego przeciętnie nikt nie bierze pod

uwagę (zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 11 lutego 2003 r., V CKN 1640/00,

niepubl.), np. ustrojowej predyspozycji do nienormalnej reakcji na bodźce

zewnętrzne (zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 22 czerwca 1972 r., I Pr 186/72,

OSN 1973, poz. 46). Rozstrój zdrowia psychicznego pracownika nie jest

normalnym następstwem niesłusznego zwolnienia z pracy lub wydania krzywdzącej

go opinii. Trafnie zatem Sąd Apelacyjny uznał, że wskazywany przez powoda

rozstrój zdrowia psychicznego nie pozostaje w adekwatnym związku przyczynowym

z bezprawną decyzją administracyjną.

Nie można podzielić również zarzutu naruszenia art. 361 § 1 w związku z art.

361 § 2 k.c., przy pomocy którego skarżący usiłował podważyć ocenę

bezzasadności roszczenia o zapłatę odszkodowania obejmującego utracone

korzyści. Według skarżącego, decyzja cofająca zezwolenie na odbywanie aplikacji

prokuratorskiej pozbawiła go możliwości wykonywania zawodu adwokata lub radcy

prawnego i uzyskiwania z tego tytuły wynagrodzenia. Twierdzenie takie nie

znajduje jednak dostatecznego uzasadnienia.

Jak trafnie wskazał Sąd Apelacyjny, wniesienie przeciwko powodowi aktu

oskarżenia o czyn z art. 286 k.k. i toczące się w tej sprawie postępowanie karne

podają w uzasadnioną wątpliwość posiadanie przez powoda przymiotów

osobistych wymaganych do wykonywania wymienionych zawodów. Zgodnie

bowiem z art. 65 pkt 1 ustawy z dnia 26 maja 1982 r. Prawo o adwokaturze

(tekst jedn.: Dz. U. z 2009 r., Nr 146, poz. 1188 ze zm.), na listę adwokatów może

być wpisany ten, kto jest nieskazitelnego charakteru i swoim dotychczasowym

zachowaniem daje rękojmię prawidłowego wykonywania zawodu adwokata.

Analogiczne unormowanie przewidziane zostało w art. 24 ust. 1 pkt 5 ustawy z dnia

6 lipca 1982 r. o radcach prawnych (tekst jedn.: Dz. U. z 2010 r., Nr 10, poz. 65

ze zm.). Z motywów zaskarżonego wyroku wynika zatem jednoznacznie, że Sąd

Apelacyjny stwierdził brak normalnego związku przyczynowego pomiędzy

wskazywaną przez powoda szkodą a decyzją o cofnięciu zezwolenia na odbywanie

7

aplikacji. Uznał bowiem, iż powód nie mógłby uzyskać wynagrodzenia adwokata lub

radcy prawnego z uwagi na brak przymiotów osobistych do wykonywania tych

zawodów. Podniesiony przez skarżącego zarzut nie podważa skutecznie powyższej

oceny.

Chybiony okazał się zarzut naruszenia art. 448 § 1 w związku z art. 24 § 1

k.c. Słuszności tego zarzutu skarżący upatrywał w wadliwym uznaniu przez Sąd

Apelacyjny, że zadośćuczynienie z tytułu naruszenia dóbr osobistych (prawa

wyboru aplikacji, jej odbycia i ukończenia oraz prawa do wykonywania zawodu

prawnika z uprawnieniami wynikającymi z ukończenia aplikacji) może być

przyznane w razie stwierdzenia zawinionego działania sprawcy naruszenia.

Tak skonstruowany zarzut nie mógł odnieść zamierzonego skutku. W judykaturze

i w piśmiennictwie dominuje pogląd – podzielany przez skład orzekający

w niniejszej sprawie - że przesłanką odpowiedzialności przewidzianej w art. 448

k.c. jest nie tylko bezprawne, ale i zawinione działanie sprawcy naruszenia dobra

osobistego (zob. m.in. wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 15 czerwca 2005 r., IV CK

805/04, niepubl.; z dnia 27 września 2005 r., I CK 256/05, niepubl. i z dnia

19 stycznia 2007 r., III CSK 358/06, niepubl.). Sąd Apelacyjny, stojąc na gruncie

tego zapatrywania, nie dopuścił się naruszenia wymienionych przepisów.

Zarzut oparty na odmiennym - wadliwym - założeniu nie zasługiwał więc na

uwzględnienie.

Za bezzasadny należało uznać zarzut naruszenia art. 227 k.p.c. Przepis ten

stosowany jest przed podjęciem rozstrzygnięć dowodowych i uprawnia sąd do

selekcji zgłoszonych dowodów jako skutku przeprowadzonej oceny istotności

okoliczności faktycznych, których wykazaniu dowody te mają służyć.

Zarzut naruszenia tego przepisu powinien być powiązany z art. 217 § 2 k.p.c.,

jeśli skarżący wskazuje na pominięcie określonego dowodu w wyniku wadliwej

oceny, że nie jest on istotny dla rozstrzygnięcia sprawy (zob. wyroku Sądu

Najwyższego z 5 września 2008 r., I CSK 41/08, niepubl.). Skarżący nie powołał

jednak art. 217 § 2 k.p.c., mimo że wskazał na nieprawidłowe oddalenie

zgłoszonych przez siebie wniosków dowodowych (o przeprowadzenie dowodu

z opinii biegłego psychiatry oraz biegłego z zakresu ekonomii). Niezależnie od

8

powyższego, trzeba zgodzić się z oceną Sądu Apelacyjnego, iż przeprowadzenie

tych dowodów było zbędne.

Skargę kasacyjną można wprawdzie oprzeć na naruszeniu przepisów

postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy,

ale podstawą tą nie mogą być zarzuty dotyczące ustalenia faktów lub oceny

dowodów (art. 3983

§ 3 k.p.c.), a takim jest niewątpliwie podniesiony przez

skarżącego zarzut naruszenia art. 233 § 1 k.p.c. Zarzut ten z oczywistych

względów nie mógł wywrzeć zamierzonego skutku.

Z przytoczonych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39814

k.p.c.

orzekł, jak w sentencji, rozstrzygając o kosztach procesu w oparciu o art. 102 k.p.c.

jz